શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ એકોનનવતિતમસ્સર્ગઃ ।
તતશ્શરાન્ દાશરથિસ્સન્ધાયામિત્રકર્શણઃ ।
સસર્જરાક્ષસેન્દ્રાયકૃદ્ધસ્સર્પૈવશ્વસન્ ॥ 1 ॥
તસ્યજ્યાતલનિર્ઘોષં સ શ્રુત્વારાક્ષસાધિપઃ ।
વિવર્ણવદનોભૂત્વાલક્ષ્મણંસમુદૈક્ષત ॥ 2 ॥
વિષણ્ણવદનન્દૃષ્ટવારાક્ષસંરાવણાત્મજે ।
સૌમિત્રિંયુદ્ધસંયુક્તમ્પ્રત્યુવાચવિભીષણઃ ॥ 3 ॥
નિમિત્તાન્યુપપશ્યામિયાન્યસ્મિન્ રાવણાત્મજે ।
ત્વરતેનમહાબાહોભગ્નએષ ન સંશયઃ ॥ 4 ॥
તતસ્સન્ધાયસૌમિત્રિશ્શરાનગ્નિશિખોપમાન્ ।
મુમોચનિશિતાંસ્તસ્મિન્ સર્પાનિવમહાવિષાન્ ॥ 5 ॥
શક્રાશનિસમસ્પર્શૈર્લક્ષ્મણેનાહતશ્શરૈઃ ।
મુહૂર્તમભવન્મૂક્ષઃસર્વસઙ્ક્ષુભિતેન્દ્રિયઃ ॥ 6 ॥
ઉપલભ્યમુહૂર્તેનસઞ્જ્ઞામ્પ્રત્યાગતેન્દ્રિયઃ ।
દદર્શાવસ્થિતંવીરંવીરોદશરથાત્મજમ્ ॥ 7 ॥
સોઽભિચક્રામસૌમિત્રિંરોષાત્સંરક્તલોચનઃ ।
અબ્રવીચ્ચૈનમાસાદ્યપુનસ્સપરુષંવચઃ ॥ 8 ॥
કિં ન સ્મરસિતદ્યુદ્ધેપ્રથમેમત્પરાક્રમમ્ ।
નિબદ્ધસ્ત્વંસહભ્રાત્રાયદાભુવિવિચેષ્ટસે ॥ 9 ॥
યુવાઙ્ખલુમહાયુદ્ધેશક્રાનિસમૈશ્શરૈઃ ।
શાયિતૌપ્રથમમ્ભૂમૌવિસઞ્જ્ઞૌસપુરસ્સરૌ ॥ 10 ॥
સ્મૃતિર્વાનાસ્તિતેમન્યેવ્યક્તંવાયમસાદનમ્ ।
ગન્તુમિચ્છસિયસ્માત્ત્વમન્ધર્ષયિતુમિચ્છસિ ॥ 11 ॥
યદિતેપ્રથમેયુદ્ધે ન દૃષ્ટોમત્પરાક્રમઃ ।
અદ્યતેદર્શયિષ્યામિતિષ્ઠેદાનીંવ્યવસ્થિતઃ ॥ 12 ॥
ઇત્યુક્ત્વાસપ્તભિર્ભાણૈરભિવિવ્યાથલક્ષ્મણમ્ ।
દશભિસ્તુહનૂમન્તન્તીક્ષ્ણધાશ્શરોત્તમૈઃ ॥ 13 ॥
તતઃશરશતેનૈવસુપ્રયુક્તેનવીર્યવાન્ ।
ક્રોથાવ્દિગુણસમ્રબ્ધોનિર્બિભેદવિભીષણમ્ ॥ 14 ॥
તદ્દષ્ટવેન્દ્રજિતાકર્મકૃતંરામાનુજસ્તદા ।
અચિન્તયિત્વાપ્રહસન્નૈતત્કિઞ્ચિદિતિબ્રુવન્ ॥ 15 ॥
મુમોચ ચ શરાન્ ઘોરાન્ સમ્ગૃહ્યનરપુઙ્ગવઃ ।
અભીતવદનઃક્રુદ્ધોરાવણિંલક્ષ્મણોયુધિ ॥ 16 ॥
નૈવંરણગતાઃશૂરાઃપ્રહરન્તિનિશાચર ।
લઘવશ્ચાલ્પવીર્યાશ્ચશરાસુખાસ્તવહીમે ॥ 17 ॥
નૈવંશૂરાસ્તુયુધ્યન્તેસમરેજયકાઙ્ક્ષિણઃ ।
ઇત્યેવન્તમ્બ્રુવાણસ્તુધન્વીશરૈરભિવવર્ષ હ ॥ 18 ॥
સ્યબાણૈસ્સુવિધ્વસ્તઙ્કવચઙ્કાઞ્ચનમ્મહત્ ।
વ્યશીર્યતરથોપસ્થેતારાજાલમિવ્બારાત્ ॥ 19 ॥
વિધૂતવર્માનારાચૈર્ભભૂવ સ કૃતવ્રણઃ ।
ઇન્દ્રજિત્સમરેવીરઃપ્રત્યૂષેભાનુમાનિવ ॥ 20 ॥
તતઃશરસહસ્રેણસઙ્ક્રુદ્ધોરાવણાત્મજઃ ।
બિભેદસમરેવીરોલક્ષ્મણમ્ભીમવિક્રમઃ ॥ 21 ॥
વ્યશીર્યતમહદ્ધિવ્યઙ્કવચંલક્ષ્મણસ્ય ચ ।
કૃતપ્રતિકૃતાન્યોન્યમ્બભૂવતુરભિદ્રુતૌ ॥ 22 ॥
અભીક્ષ્ણન્નિશ્શ્વસન્તૌતૌયુધ્યેતાન્તુમુલંયુધિ ।
શરસઙ્કૃત્તસર્વાઙ્ગૌસર્વતોરુધિરોક્ષિતૌ ॥ 23 ॥
સુદીર્ઘકાલન્તૌવીરાવન્યોન્યનિશિતૈઃશરૈઃ ।
તતક્ષતુર્મહાત્માનૌરણકર્મવિહારદૌ ॥ 24 ॥
બભૂવતુશ્ચાત્મજયેયત્તૌભીમપરાક્રમૌ ।
તૌશરૌઘૈસ્તદાકીર્ણૌનિકૃત્તકવચધ્વજૌ ॥ 25 ॥
સૃજન્તૌરુધિરઞ્ચોષ્ણઞ્જલમ્પ્રસ્રવણાવિવ ।
શરવર્ષન્તતોઘોરમ્મુઞ્ચતોર્ભીમનિઃસ્વનમ્ ॥ 26 ॥
સાસારયોરિવાકાશેનીલયોઃકાલમેઘયોઃ ।
તયોરથમહાન્કાલોવ્યત્યયાદ્યુધ્યમાનયોઃ ॥ 27 ॥
ન ચ તૌયુદ્ધવૈમુખ્યંશ્રમંવાપ્યુપજગ્મતુઃ ।
અસ્ત્રાણ્યસ્ત્રવિદાંશ્રેષ્ઠૌદર્શયન્તૌપુનઃપુનઃ ॥ 28 ॥
શરાનુચ્છાવચાકારાનન્તરિક્ષેબબન્ધતુઃ ।
ન્યપેતદોષમસ્યન્તૌલઘુચિત્રં ચ સુષ્ઠુ ચ ॥ 29 ॥
ઉભૌતુતુમુલઙ્ઘોરઞ્ચક્રતુર્નરરાક્ષસૌ ।
તયોઃપૃથક્ પૃથભગીમશ્શુશ્રુવેતલનિસ્સ્વનઃ ॥ 30 ॥
પ્રકમ્પયન્જનઙ્ઘોરોનિર્ઘાતૈવદારુણઃ ।
સતયોઃભ્રાજતેશબ્દસ્તદાસમરયત્તયોઃ ॥ 31 ॥
સુઘોરયોર્નિષ્ટનતોર્ગગનેમેઘયોરિવ ।
સુવર્ણપુઙ્ખૈર્નારાચૈર્બલવન્તૌકૃતવ્રણૌ ॥ 32 ॥
પ્રસુસ્રુવાતેરુધિરઙ્કીર્તિમન્તૌજયેધૃતૌ ।
તેગાત્રયોર્નિપતિતારુક્મપુઙ્ખાઃશરાયુધિ ॥ 33 ॥
અસૃદગિગ્ધાવિનિષ્પેતુર્વિવિશુર્ધરણીતલમ્ ।
અન્યેસુનિશિતૈશ્શસ્ત્રૈરાકાશેસઞ્જઘટ્ટિરે ॥ 34 ॥
બભઞ્જુશ્ચિચ્છિદુશ્ચૈવતયોર્બાણાઃસહસ્રશઃ ।
સબભૂવરણેઘોરસ્તયોર્બાણમયશ્ચયઃ ॥ 35 ॥
અગ્નિભ્યામિવદીપ્તાભ્યાંસત્રેકુશમયશ્ચયઃ ।
તયોઃકૃતવ્રણૌદેહૌશુશુભાતેમહાત્મનોઃ ॥ 36 ॥
સુપુષ્પાવિવનિષ્પત્રૌવનેશાલ્મલિકિંશુકૌ ।
ચક્રતુસ્તુમુલઙ્ઘોરંસન્નિપાતમ્મુહુર્મુહુઃ ॥ 37 ॥
ઇન્દ્રજિલ્લક્ષ્મણશ્ચૈવપરસ્પરવધૈષિણૌ ।
લક્ષ્મણોરાવણિંયુદ્ધેરાવણિશ્ચાપિલક્ષ્મણમ્ ॥ 38 ॥
અન્યોન્યન્તાવભિઘ્નન્તૌ ન શ્રમમ્પ્રતિપદ્યતામ્ ।
બાણજાલૈશ્શરીરસ્થૈરવગાઢૈસ્તરસ્વિનૌ ॥ 39 ॥
શુશુભાતેમહાવીર્યૌપ્રરૂઢાવિવપર્વતૌ ।
તયોરુધિરસિક્તાનિસમ્વૃતાન્તિશરૈર્ભૃશમ્ ॥ 40 ॥
બભ્રાજુઃસર્વગાત્રાણિજ્વલન્તૈવપાવકાઃ ।
તયોરથમહાન્ કાલોવ્યતીયાદ્યુધ્યમાનયોઃ ॥ 41 ॥
ન ચ તૌયુદ્ધવૈમુખ્યંશ્રમંવાપ્યુપજગ્મતુઃ ।
અથસમરપરિશ્રમન્નિહન્તુંસમરમુખેષ્વજિતસ્યલક્ષ્મણસ્ય ।
પ્રિયહિતમુપપાદયન્મહૌત્માસ્સમરમુપેત્યવિભીષણોઽવતસ્થે ॥ 42 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ekonanavatitamassargaḥ |
tataśśarān dāśarathissandhāyāmitrakarśaṇaḥ |
sasarjarākṣasendrāyakṛddhassarpaivaśvasan || 1 ||
tasyajyātalanirghoṣaṃ sa śrutvārākṣasādhipaḥ |
vivarṇavadanobhūtvālakṣmaṇaṃsamudaikṣata || 2 ||
viṣaṇṇavadanandṛṣṭavārākṣasaṃrāvaṇātmaje |
saumitriṃyuddhasaṃyuktampratyuvācavibhīṣaṇaḥ || 3 ||
nimittānyupapaśyāmiyānyasmin rāvaṇātmaje |
tvaratenamahābāhobhagnaeṣa na saṃśayaḥ || 4 ||
tatassandhāyasaumitriśśarānagniśikhopamān |
mumocaniśitāṃstasmin sarpānivamahāviṣān || 5 ||
śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataśśaraiḥ |
muhūrtamabhavanmūkṣaḥsarvasaṅkṣubhitendriyaḥ || 6 ||
upalabhyamuhūrtenasañjñāmpratyāgatendriyaḥ |
dadarśāvasthitaṃvīraṃvīrodaśarathātmajam || 7 ||
so'bhicakrāmasaumitriṃroṣātsaṃraktalocanaḥ |
abravīccainamāsādyapunassaparuṣaṃvacaḥ || 8 ||
kiṃ na smarasitadyuddheprathamematparākramam |
nibaddhastvaṃsahabhrātrāyadābhuviviceṣṭase || 9 ||
yuvāṅkhalumahāyuddheśakrānisamaiśśaraiḥ |
śāyitauprathamambhūmauvisañjñausapurassarau || 10 ||
smṛtirvānāstitemanyevyaktaṃvāyamasādanam |
gantumicchasiyasmāttvamandharṣayitumicchasi || 11 ||
yaditeprathameyuddhe na dṛṣṭomatparākramaḥ |
adyatedarśayiṣyāmitiṣṭhedānīṃvyavasthitaḥ || 12 ||
ityuktvāsaptabhirbhāṇairabhivivyāthalakṣmaṇam |
daśabhistuhanūmantantīkṣṇadhāśśarottamaiḥ || 13 ||
tataḥśaraśatenaivasuprayuktenavīryavān |
krothāvdiguṇasamrabdhonirbibhedavibhīṣaṇam || 14 ||
taddaṣṭavendrajitākarmakṛtaṃrāmānujastadā |
acintayitvāprahasannaitatkiñciditibruvan || 15 ||
mumoca ca śarān ghorān samgṛhyanarapuṅgavaḥ |
abhītavadanaḥkruddhorāvaṇiṃlakṣmaṇoyudhi || 16 ||
naivaṃraṇagatāḥśūrāḥpraharantiniśācara |
laghavaścālpavīryāścaśarāsukhāstavahīme || 17 ||
naivaṃśūrāstuyudhyantesamarejayakāṅkṣiṇaḥ |
ityevantambruvāṇastudhanvīśarairabhivavarṣa ha || 18 ||
syabāṇaissuvidhvastaṅkavacaṅkāñcanammahat |
vyaśīryatarathopasthetārājālamivbārāt || 19 ||
vidhūtavarmānārācairbhabhūva sa kṛtavraṇaḥ |
indrajitsamarevīraḥpratyūṣebhānumāniva || 20 ||
tataḥśarasahasreṇasaṅkruddhorāvaṇātmajaḥ |
bibhedasamarevīrolakṣmaṇambhīmavikramaḥ || 21 ||
vyaśīryatamahaddhivyaṅkavacaṃlakṣmaṇasya ca |
kṛtapratikṛtānyonyambabhūvaturabhidrutau || 22 ||
abhīkṣṇanniśśvasantautauyudhyetāntumulaṃyudhi |
śarasaṅkṛttasarvāṅgausarvatorudhirokṣitau || 23 ||
sudīrghakālantauvīrāvanyonyaniśitaiḥśaraiḥ |
tatakṣaturmahātmānauraṇakarmavihāradau || 24 ||
babhūvatuścātmajayeyattaubhīmaparākramau |
tauśaraughaistadākīrṇaunikṛttakavacadhvajau || 25 ||
sṛjantaurudhirañcoṣṇañjalamprasravaṇāviva |
śaravarṣantatoghorammuñcatorbhīmaniḥsvanam || 26 ||
sāsārayorivākāśenīlayoḥkālameghayoḥ |
tayorathamahānkālovyatyayādyudhyamānayoḥ || 27 ||
na ca tauyuddhavaimukhyaṃśramaṃvāpyupajagmatuḥ |
astrāṇyastravidāṃśreṣṭhaudarśayantaupunaḥpunaḥ || 28 ||
śarānucchāvacākārānantarikṣebabandhatuḥ |
nyapetadoṣamasyantaulaghucitraṃ ca suṣṭhu ca || 29 ||
ubhaututumulaṅghorañcakraturnararākṣasau |
tayoḥpṛthak pṛthabhagīmaśśuśruvetalanissvanaḥ || 30 ||
prakampayanjanaṅghoronirghātaivadāruṇaḥ |
satayoḥbhrājateśabdastadāsamarayattayoḥ || 31 ||
sughorayorniṣṭanatorgaganemeghayoriva |
suvarṇapuṅkhairnārācairbalavantaukṛtavraṇau || 32 ||
prasusruvāterudhiraṅkīrtimantaujayedhṛtau |
tegātrayornipatitārukmapuṅkhāḥśarāyudhi || 33 ||
asṛdagigdhāviniṣpeturviviśurdharaṇītalam |
anyesuniśitaiśśastrairākāśesañjaghaṭṭire || 34 ||
babhañjuścicchiduścaivatayorbāṇāḥsahasraśaḥ |
sababhūvaraṇeghorastayorbāṇamayaścayaḥ || 35 ||
agnibhyāmivadīptābhyāṃsatrekuśamayaścayaḥ |
tayoḥkṛtavraṇaudehauśuśubhātemahātmanoḥ || 36 ||
supuṣpāvivaniṣpatrauvaneśālmalikiṃśukau |
cakratustumulaṅghoraṃsannipātammuhurmuhuḥ || 37 ||
indrajillakṣmaṇaścaivaparasparavadhaiṣiṇau |
lakṣmaṇorāvaṇiṃyuddherāvaṇiścāpilakṣmaṇam || 38 ||
anyonyantāvabhighnantau na śramampratipadyatām |
bāṇajālaiśśarīrasthairavagāḍhaistarasvinau || 39 ||
śuśubhātemahāvīryauprarūḍhāvivaparvatau |
tayorudhirasiktānisamvṛtāntiśarairbhṛśam || 40 ||
babhrājuḥsarvagātrāṇijvalantaivapāvakāḥ |
tayorathamahān kālovyatīyādyudhyamānayoḥ || 41 ||
na ca tauyuddhavaimukhyaṃśramaṃvāpyupajagmatuḥ |
athasamarapariśramannihantuṃsamaramukheṣvajitasyalakṣmaṇasya |
priyahitamupapādayanmahautmāssamaramupetyavibhīṣaṇo'vatasthe || 42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekonanavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ एकोननवतितमस्सर्गः ।
ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।
ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पैवश्वसन् ॥ 1 ॥
तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।
विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ॥ 2 ॥
विषण्णवदनन्दृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।
सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तम्प्रत्युवाचविभीषणः ॥ 3 ॥
निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।
त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ॥ 4 ॥
ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।
मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ॥ 5 ॥
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।
मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसङ्क्षुभितेन्द्रियः ॥ 6 ॥
उपलभ्यमुहूर्तेनसञ्ज्ञाम्प्रत्यागतेन्द्रियः ।
ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ॥ 7 ॥
सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।
अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ॥ 8 ॥
किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।
निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ॥ 9 ॥
युवाङ्खलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।
शायितौप्रथमम्भूमौविसञ्ज्ञौसपुरस्सरौ ॥ 10 ॥
स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।
गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमन्धर्षयितुमिच्छसि ॥ 11 ॥
यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।
अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ॥ 12 ॥
इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।
दशभिस्तुहनूमन्तन्तीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ॥ 13 ॥
ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।
क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ॥ 14 ॥
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।
अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ॥ 15 ॥
मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।
अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ॥ 16 ॥
नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।
लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ॥ 17 ॥
नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।
इत्येवन्तम्ब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ॥ 18 ॥
स्यबाणैस्सुविध्वस्तङ्कवचङ्काञ्चनम्महत् ।
व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ॥ 19 ॥
विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।
इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ॥ 20 ॥
ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।
बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणम्भीमविक्रमः ॥ 21 ॥
व्यशीर्यतमहद्धिव्यङ्कवचंलक्ष्मणस्य च ।
कृतप्रतिकृतान्योन्यम्बभूवतुरभिद्रुतौ ॥ 22 ॥
अभीक्ष्णन्निश्श्वसन्तौतौयुध्येतान्तुमुलंयुधि ।
शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ॥ 23 ॥
सुदीर्घकालन्तौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।
ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ॥ 24 ॥
बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।
तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ॥ 25 ॥
सृजन्तौरुधिरञ्चोष्णञ्जलम्प्रस्रवणाविव ।
शरवर्षन्ततोघोरम्मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ॥ 26 ॥
सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।
तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ॥ 27 ॥
न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ॥ 28 ॥
शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।
न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ॥ 29 ॥
उभौतुतुमुलङ्घोरञ्चक्रतुर्नरराक्षसौ ।
तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ॥ 30 ॥
प्रकम्पयन्जनङ्घोरोनिर्घातैवदारुणः ।
सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ॥ 31 ॥
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।
सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ॥ 32 ॥
प्रसुस्रुवातेरुधिरङ्कीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।
तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ॥ 33 ॥
असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।
अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ॥ 34 ॥
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।
सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ॥ 35 ॥
अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।
तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ॥ 36 ॥
सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।
चक्रतुस्तुमुलङ्घोरंसन्निपातम्मुहुर्मुहुः ॥ 37 ॥
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।
लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ॥ 38 ॥
अन्योन्यन्तावभिघ्नन्तौ न श्रमम्प्रतिपद्यताम् ।
बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ॥ 39 ॥
शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।
तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ॥ 40 ॥
बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तैवपावकाः ।
तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ॥ 41 ॥
न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
अथसमरपरिश्रमन्निहन्तुंसमरमुखेष्वजितस्यलक्ष्मणस्य ।
प्रियहितमुपपादयन्महौत्मास्समरमुपेत्यविभीषणोऽवतस्थे ॥ 42 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोननवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ekonanavatitamassargaḥ |
tataśśarān dāśarathissandhāyāmitrakarśaṇaḥ |
sasarjarākṣasendrāyakṛddhassarpaivaśvasan || 1 ||
tasyajyātalanirghoṣaṃ sa śrutvārākṣasādhipaḥ |
vivarṇavadanobhūtvālakṣmaṇaṃsamudaikṣata || 2 ||
viṣaṇṇavadanandṛṣṭavārākṣasaṃrāvaṇātmaje |
saumitriṃyuddhasaṃyuktampratyuvācavibhīṣaṇaḥ || 3 ||
nimittānyupapaśyāmiyānyasmin rāvaṇātmaje |
tvaratenamahābāhobhagnaeṣa na saṃśayaḥ || 4 ||
tatassandhāyasaumitriśśarānagniśikhopamān |
mumocaniśitāṃstasmin sarpānivamahāviṣān || 5 ||
śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataśśaraiḥ |
muhūrtamabhavanmūkṣaḥsarvasaṅkṣubhitendriyaḥ || 6 ||
upalabhyamuhūrtenasañjñāmpratyāgatendriyaḥ |
dadarśāvasthitaṃvīraṃvīrodaśarathātmajam || 7 ||
so'bhicakrāmasaumitriṃroṣātsaṃraktalocanaḥ |
abravīccainamāsādyapunassaparuṣaṃvacaḥ || 8 ||
kiṃ na smarasitadyuddheprathamematparākramam |
nibaddhastvaṃsahabhrātrāyadābhuviviceṣṭase || 9 ||
yuvāṅkhalumahāyuddheśakrānisamaiśśaraiḥ |
śāyitauprathamambhūmauvisañjñausapurassarau || 10 ||
smṛtirvānāstitemanyevyaktaṃvāyamasādanam |
gantumicchasiyasmāttvamandharṣayitumicchasi || 11 ||
yaditeprathameyuddhe na dṛṣṭomatparākramaḥ |
adyatedarśayiṣyāmitiṣṭhedānīṃvyavasthitaḥ || 12 ||
ityuktvāsaptabhirbhāṇairabhivivyāthalakṣmaṇam |
daśabhistuhanūmantantīkṣṇadhāśśarottamaiḥ || 13 ||
tataḥśaraśatenaivasuprayuktenavīryavān |
krothāvdiguṇasamrabdhonirbibhedavibhīṣaṇam || 14 ||
taddaṣṭavendrajitākarmakṛtaṃrāmānujastadā |
acintayitvāprahasannaitatkiñciditibruvan || 15 ||
mumoca ca śarān ghorān samgṛhyanarapuṅgavaḥ |
abhītavadanaḥkruddhorāvaṇiṃlakṣmaṇoyudhi || 16 ||
naivaṃraṇagatāḥśūrāḥpraharantiniśācara |
laghavaścālpavīryāścaśarāsukhāstavahīme || 17 ||
naivaṃśūrāstuyudhyantesamarejayakāṅkṣiṇaḥ |
ityevantambruvāṇastudhanvīśarairabhivavarṣa ha || 18 ||
syabāṇaissuvidhvastaṅkavacaṅkāñcanammahat |
vyaśīryatarathopasthetārājālamivbārāt || 19 ||
vidhūtavarmānārācairbhabhūva sa kṛtavraṇaḥ |
indrajitsamarevīraḥpratyūṣebhānumāniva || 20 ||
tataḥśarasahasreṇasaṅkruddhorāvaṇātmajaḥ |
bibhedasamarevīrolakṣmaṇambhīmavikramaḥ || 21 ||
vyaśīryatamahaddhivyaṅkavacaṃlakṣmaṇasya ca |
kṛtapratikṛtānyonyambabhūvaturabhidrutau || 22 ||
abhīkṣṇanniśśvasantautauyudhyetāntumulaṃyudhi |
śarasaṅkṛttasarvāṅgausarvatorudhirokṣitau || 23 ||
sudīrghakālantauvīrāvanyonyaniśitaiḥśaraiḥ |
tatakṣaturmahātmānauraṇakarmavihāradau || 24 ||
babhūvatuścātmajayeyattaubhīmaparākramau |
tauśaraughaistadākīrṇaunikṛttakavacadhvajau || 25 ||
sṛjantaurudhirañcoṣṇañjalamprasravaṇāviva |
śaravarṣantatoghorammuñcatorbhīmaniḥsvanam || 26 ||
sāsārayorivākāśenīlayoḥkālameghayoḥ |
tayorathamahānkālovyatyayādyudhyamānayoḥ || 27 ||
na ca tauyuddhavaimukhyaṃśramaṃvāpyupajagmatuḥ |
astrāṇyastravidāṃśreṣṭhaudarśayantaupunaḥpunaḥ || 28 ||
śarānucchāvacākārānantarikṣebabandhatuḥ |
nyapetadoṣamasyantaulaghucitraṃ ca suṣṭhu ca || 29 ||
ubhaututumulaṅghorañcakraturnararākṣasau |
tayoḥpṛthak pṛthabhagīmaśśuśruvetalanissvanaḥ || 30 ||
prakampayanjanaṅghoronirghātaivadāruṇaḥ |
satayoḥbhrājateśabdastadāsamarayattayoḥ || 31 ||
sughorayorniṣṭanatorgaganemeghayoriva |
suvarṇapuṅkhairnārācairbalavantaukṛtavraṇau || 32 ||
prasusruvāterudhiraṅkīrtimantaujayedhṛtau |
tegātrayornipatitārukmapuṅkhāḥśarāyudhi || 33 ||
asṛdagigdhāviniṣpeturviviśurdharaṇītalam |
anyesuniśitaiśśastrairākāśesañjaghaṭṭire || 34 ||
babhañjuścicchiduścaivatayorbāṇāḥsahasraśaḥ |
sababhūvaraṇeghorastayorbāṇamayaścayaḥ || 35 ||
agnibhyāmivadīptābhyāṃsatrekuśamayaścayaḥ |
tayoḥkṛtavraṇaudehauśuśubhātemahātmanoḥ || 36 ||
supuṣpāvivaniṣpatrauvaneśālmalikiṃśukau |
cakratustumulaṅghoraṃsannipātammuhurmuhuḥ || 37 ||
indrajillakṣmaṇaścaivaparasparavadhaiṣiṇau |
lakṣmaṇorāvaṇiṃyuddherāvaṇiścāpilakṣmaṇam || 38 ||
anyonyantāvabhighnantau na śramampratipadyatām |
bāṇajālaiśśarīrasthairavagāḍhaistarasvinau || 39 ||
śuśubhātemahāvīryauprarūḍhāvivaparvatau |
tayorudhirasiktānisamvṛtāntiśarairbhṛśam || 40 ||
babhrājuḥsarvagātrāṇijvalantaivapāvakāḥ |
tayorathamahān kālovyatīyādyudhyamānayoḥ || 41 ||
na ca tauyuddhavaimukhyaṃśramaṃvāpyupajagmatuḥ |
athasamarapariśramannihantuṃsamaramukheṣvajitasyalakṣmaṇasya |
priyahitamupapādayanmahautmāssamaramupetyavibhīṣaṇo'vatasthe || 42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekonanavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.