ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിനവതിതമസ്സര്ഗഃ ।
രുധിരക്ലിന്നഗാത്രസ്തുലക്ഷ്മണഃശുഭലക്ഷണഃ ।
ബഭൂവഹൃഷ്ടസ്തംഹത്വാശക്രജേതാരമാഹവേ ॥ 1 ॥
തതഃസജാമ്ബവന്തഞ്ചഹനൂമന്തഞ്ചവീര്യവാന് ।
സന്നിപത്യമഹാതേജാസ്താംശ്ചസര്വാന്വനൌകസഃ ॥ 2 ॥
ആജഗാമതതഃശീഘ്രംയത്രസുഗ്രീവരാഘവൌ ।
വിഭീഷണമവഷ്ടഭ്യഹനൂമന്തഞ്ചലക്ഷ്മണഃ ॥ 3 ॥
തതോരാമമഭിക്രമ്യസൌമിത്രിരഭിവാദ്യ ച ।
തസ്ഥൌഭ്രാതൃസമീപസ്ഥഃശക്രസ്യേന്ദ്രാനുജോയഥാ ॥ 4 ॥
നിഷ്ടനന്നിവചാഗത്യരാഘവായമഹാത്മനേ ।
ആചചക്ഷേതദാവീരോഘോരമിന്ദ്രജിതോവധമ് ॥ 5 ॥
രാവണേസ്തുശിരശ്ഛിന്നംലക്ഷ്മണേനമഹാത്മനാ ।
ന്യവേദയതരാമായതദാഹൃഷ്ടോവിഭീഷണഃ ॥ 6 ॥
ശ്രുത്വൈവതുമഹാവീര്യോലക്ഷണനേന്ദ്രജിദ്വധമ് ।
പ്രഹര്ഷമതുലംലേഭേവാക്യഞ്ചേദമുവാച ഹ ॥ 7 ॥
സാധുലക്ഷ്മണതുഷ്ടോഽസ്മികര്മചാസുകരങ്കൃതമ് ।
രാവണേര്ഹിവിനാശേനജിതമുത്യപധാരയ ॥ 8 ॥
സ തംശിരസ്യുപാഘ്രായലക്ഷ്മണങ്കീര്തിവര്ധനമ് ।
ലജ്ജമാനമ്ബലാത്സ്നേഹാദങ്ഗമാരോപ്യവീര്യവാന് ॥ 9 ॥
ഉപവേശ്യതമുത്സങ്ഗേപരിഷ്വജ്യാവപീഡിതമ് ।
ഭ്രാതരംലക്ഷ്മണംസ്നിഗ്ധമ്പുനഃപുനരുദൈക്ഷത ॥ 10 ॥
ശല്യസമ്പീഡിതംശസ്തന്നിഃശ്വസന്തന്തുംലക്ഷ്മണമ് ।
രാമസ്തുദുഃഖസന്തപ്തന്തന്തുനിഃശ്വാസപീഡിതമ് ॥ 11 ॥
മൂര്ധ്നിചൈനമുപാഘ്രായഭൂയഃസംസ്പൃശ്യ ച ത്വരന് ।
ഉവാചലക്ഷ്മണംവാക്യമാശ്വാസ്യപുരുഷര്ഷഭഃ ॥ 12 ॥
കൃതമ്പരമകല്യാണങ്കര്മദുഷ്കരകര്മണാ ।
അദ്യമന്യേഹതേപുത്രേരാവണന്നിഹതംയുധി ॥ 13 ॥
അദ്യാഹംവിജയീശത്രൌഹതേതസ്മിന് ദുരാത്മനി ।
രാവണസ്യനൃശംസസ്യദിഷ്ട്യാവീരത്വയാരണേ ॥ 14 ॥
ഛിന്നോഹിദക്ഷിണോബാഹുഃ സ ഹിതസ്യവ്യപാശ്രയഃ ।
വിഭീഷണഹനൂമദ്ഭ്യാങ്കൃതങ്കര്മമഹദ്രണേ ॥ 15 ॥
അഹോരാത്രൈസ്ത്രിഭിര്വീരഃകഥഞ്ചിതവന്ദിപാതിതഃ ।
വിരമിത്രഃകൃതോഽസ്മ്യദ്യനിര്യാസ്യതിഹിരാവണഃ ॥ 16 ॥
ബലവ്യൂഹേനമഹതാശ്രുത്വാപുത്ത്രന്നിപാതിതമ് ।
തമ്പുത്രവധസന്തപ്തന്നിര്യാന്തംരാക്ഷസാധിപമ് ॥ 17 ॥
ബലേനാവൃത്യമഹതാനിഹനിഷ്യാമിദുര്ജയമ് ।
ത്വയാലക്ഷ്മണനാഥേനസീതാ ച പൃഥിവീ ച മേ ॥ 18 ॥
ന ദുഷ്പ്രാപാഹതേതസ്മിന് ശക്രജേതരിചാഹവേ ।
സതമ്ഭ്രാതരമാശ്വാസ്യപരിഷ്വജ്യ ച രാഘവഃ ॥ 19 ॥
രാമഃസുഷേണമ്മുദിതസ്സമാഭാഷ്യേദമബ്രവീത് ।
സശല്യോഽയമ്മഹാപ്രാജ്ഞസ്സൌമിത്രിര്മിത്രവത്സലഃ ॥ 20 ॥
യഥാഭവതിസുസ്വസ്ഥസ്തഥാത്വംസമുപാചര ।
വിശല്യഃക്രിയതാങ്ക്ഷിപ്രംസൌമിത്രിസ്സവിഭീഷണഃ ॥ 21 ॥
ഋക്ഷ്വാനരസൈന്യാനാംശൂരാണാന്ദ്രുമയോധിനാമ് ।
യേചാപ്യന്യേഽത്രയുധ്യന്തിസശല്യാവ്രണിനസ്തഥാ ॥ 22 ॥
തേഽപിസര്വേപ്രയത്നേനക്രിയന്താംസുഖിനസ്തഥാ ।
ഏവമുക്തസ്തുരാമേണമഹാത്മാഹരിയൂഥപഃ ॥ 23 ॥
ലക്ഷ്മണായദരൌനസ്തസ്സുഷേണഃപരമൌഷധമ് ।
സ തസ്യഗന്ധമാഘ്രായവിശല്യസ്സമപദ്യത ॥ 24 ॥
തദാനിര്വേദനശ്ചൈവസംരൂഢവ്രണഏവ ച ।
വിഭീഷണമുഖാനാം ച സുഹൃദാംരാഘവാജ്നായാ ॥ 25 ॥
സര്വവാനരമുഖ്യാനാഞ്ചികിത്സാമകരോത്തദാ ।
തതഃപ്രകൃതിമാപന്നോഹൃതശല്യോഗതവ്യഥഃ ॥ 26 ॥
സൌമിത്രിര്മുദിതസ്തത്ര ക്ഷണേന വിഗതജ്വരഃ ।
തദൈവരാമഃപ്ലവഗാധിപസ്തഥാവിഭീഷണശ്ചര്ക്ഷപതിശ്ചജാമ്ബവാന് ।
ആവേക്ഷ്യസൌമിത്രിമരോഗമുഥതിതമ്മുദാസസൈന്യാസ്സുചിരഞ്ജഹര്ഷിരേ ॥ 27 ॥
അപൂജയത്കര്മ സ ലക്ഷ്മണസ്യസുദുഷ്കരന്ദാശരഥിര്മഹാത്മാ ।
ബഭൂവഹൃഷ്ടോവാനരേന്ദ്രോനിശമ്യതംശക്രജിതന്നിപാതിതമ് ॥ 28 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
rudhiraklinnagātrastulakṣmaṇaḥśubhalakṣaṇaḥ |
babhūvahṛṣṭastaṃhatvāśakrajetāramāhave || 1 ||
tataḥsajāmbavantañcahanūmantañcavīryavān |
sannipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ || 2 ||
ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau |
vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantañcalakṣmaṇaḥ || 3 ||
tatorāmamabhikramyasaumitrirabhivādya ca |
tasthaubhrātṛsamīpasthaḥśakrasyendrānujoyathā || 4 ||
niṣṭanannivacāgatyarāghavāyamahātmane |
ācacakṣetadāvīroghoramindrajitovadham || 5 ||
rāvaṇestuśiraśchinnaṃlakṣmaṇenamahātmanā |
nyavedayatarāmāyatadāhṛṣṭovibhīṣaṇaḥ || 6 ||
śrutvaivatumahāvīryolakṣaṇanendrajidvadham |
praharṣamatulaṃlebhevākyañcedamuvāca ha || 7 ||
sādhulakṣmaṇatuṣṭo'smikarmacāsukaraṅkṛtam |
rāvaṇerhivināśenajitamutyapadhāraya || 8 ||
sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṅkīrtivardhanam |
lajjamānambalātsnehādaṅgamāropyavīryavān || 9 ||
upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam |
bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhampunaḥpunarudaikṣata || 10 ||
śalyasampīḍitaṃśastanniḥśvasantantuṃlakṣmaṇam |
rāmastuduḥkhasantaptantantuniḥśvāsapīḍitam || 11 ||
mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran |
uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ || 12 ||
kṛtamparamakalyāṇaṅkarmaduṣkarakarmaṇā |
adyamanyehateputrerāvaṇannihataṃyudhi || 13 ||
adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe || 14 ||
chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ |
vibhīṣaṇahanūmadbhyāṅkṛtaṅkarmamahadraṇe || 15 ||
ahorātraistribhirvīraḥkathañcitavandipātitaḥ |
viramitraḥkṛto'smyadyaniryāsyatihirāvaṇaḥ || 16 ||
balavyūhenamahatāśrutvāputtrannipātitam |
tamputravadhasantaptanniryāntaṃrākṣasādhipam || 17 ||
balenāvṛtyamahatānihaniṣyāmidurjayam |
tvayālakṣmaṇanāthenasītā ca pṛthivī ca me || 18 ||
na duṣprāpāhatetasmin śakrajetaricāhave |
satambhrātaramāśvāsyapariṣvajya ca rāghavaḥ || 19 ||
rāmaḥsuṣeṇammuditassamābhāṣyedamabravīt |
saśalyo'yammahāprājñassaumitrirmitravatsalaḥ || 20 ||
yathābhavatisusvasthastathātvaṃsamupācara |
viśalyaḥkriyatāṅkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ || 21 ||
ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāndrumayodhinām |
yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā || 22 ||
te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |
evamuktasturāmeṇamahātmāhariyūthapaḥ || 23 ||
lakṣmaṇāyadaraunastassuṣeṇaḥparamauṣadham |
sa tasyagandhamāghrāyaviśalyassamapadyata || 24 ||
tadānirvedanaścaivasaṃrūḍhavraṇaeva ca |
vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃrāghavājnāyā || 25 ||
sarvavānaramukhyānāñcikitsāmakarottadā |
tataḥprakṛtimāpannohṛtaśalyogatavyathaḥ || 26 ||
saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ |
tadaivarāmaḥplavagādhipastathāvibhīṣaṇaścarkṣapatiścajāmbavān |
āvekṣyasaumitrimarogamuthatitammudāsasainyāssucirañjaharṣire || 27 ||
apūjayatkarma sa lakṣmaṇasyasuduṣkarandāśarathirmahātmā |
babhūvahṛṣṭovānarendroniśamyataṃśakrajitannipātitam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ द्विनवतितमस्सर्गः ।
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।
बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ॥ 1 ॥
ततःसजाम्बवन्तञ्चहनूमन्तञ्चवीर्यवान् ।
सन्निपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ॥ 2 ॥
आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।
विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तञ्चलक्ष्मणः ॥ 3 ॥
ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।
तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ॥ 4 ॥
निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।
आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ॥ 5 ॥
रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।
न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ॥ 6 ॥
श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।
प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यञ्चेदमुवाच ह ॥ 7 ॥
साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरङ्कृतम् ।
रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ॥ 8 ॥
स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणङ्कीर्तिवर्धनम् ।
लज्जमानम्बलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ॥ 9 ॥
उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।
भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धम्पुनःपुनरुदैक्षत ॥ 10 ॥
शल्यसम्पीडितंशस्तन्निःश्वसन्तन्तुंलक्ष्मणम् ।
रामस्तुदुःखसन्तप्तन्तन्तुनिःश्वासपीडितम् ॥ 11 ॥
मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।
उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ॥ 12 ॥
कृतम्परमकल्याणङ्कर्मदुष्करकर्मणा ।
अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणन्निहतंयुधि ॥ 13 ॥
अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।
रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ॥ 14 ॥
छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।
विभीषणहनूमद्भ्याङ्कृतङ्कर्ममहद्रणे ॥ 15 ॥
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।
विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ॥ 16 ॥
बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रन्निपातितम् ।
तम्पुत्रवधसन्तप्तन्निर्यान्तंराक्षसाधिपम् ॥ 17 ॥
बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।
त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ॥ 18 ॥
न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।
सतम्भ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ॥ 19 ॥
रामःसुषेणम्मुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।
सशल्योऽयम्महाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ॥ 20 ॥
यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।
विशल्यःक्रियताङ्क्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ॥ 21 ॥
ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणान्द्रुमयोधिनाम् ।
येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ॥ 22 ॥
तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।
एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ॥ 23 ॥
लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।
स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ॥ 24 ॥
तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।
विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ॥ 25 ॥
सर्ववानरमुख्यानाञ्चिकित्सामकरोत्तदा ।
ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथः ॥ 26 ॥
सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।
तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।
आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितम्मुदाससैन्यास्सुचिरञ्जहर्षिरे ॥ 27 ॥
अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करन्दाशरथिर्महात्मा ।
बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितन्निपातितम् ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
rudhiraklinnagātrastulakṣmaṇaḥśubhalakṣaṇaḥ |
babhūvahṛṣṭastaṃhatvāśakrajetāramāhave || 1 ||
tataḥsajāmbavantañcahanūmantañcavīryavān |
sannipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ || 2 ||
ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau |
vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantañcalakṣmaṇaḥ || 3 ||
tatorāmamabhikramyasaumitrirabhivādya ca |
tasthaubhrātṛsamīpasthaḥśakrasyendrānujoyathā || 4 ||
niṣṭanannivacāgatyarāghavāyamahātmane |
ācacakṣetadāvīroghoramindrajitovadham || 5 ||
rāvaṇestuśiraśchinnaṃlakṣmaṇenamahātmanā |
nyavedayatarāmāyatadāhṛṣṭovibhīṣaṇaḥ || 6 ||
śrutvaivatumahāvīryolakṣaṇanendrajidvadham |
praharṣamatulaṃlebhevākyañcedamuvāca ha || 7 ||
sādhulakṣmaṇatuṣṭo'smikarmacāsukaraṅkṛtam |
rāvaṇerhivināśenajitamutyapadhāraya || 8 ||
sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṅkīrtivardhanam |
lajjamānambalātsnehādaṅgamāropyavīryavān || 9 ||
upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam |
bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhampunaḥpunarudaikṣata || 10 ||
śalyasampīḍitaṃśastanniḥśvasantantuṃlakṣmaṇam |
rāmastuduḥkhasantaptantantuniḥśvāsapīḍitam || 11 ||
mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran |
uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ || 12 ||
kṛtamparamakalyāṇaṅkarmaduṣkarakarmaṇā |
adyamanyehateputrerāvaṇannihataṃyudhi || 13 ||
adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe || 14 ||
chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ |
vibhīṣaṇahanūmadbhyāṅkṛtaṅkarmamahadraṇe || 15 ||
ahorātraistribhirvīraḥkathañcitavandipātitaḥ |
viramitraḥkṛto'smyadyaniryāsyatihirāvaṇaḥ || 16 ||
balavyūhenamahatāśrutvāputtrannipātitam |
tamputravadhasantaptanniryāntaṃrākṣasādhipam || 17 ||
balenāvṛtyamahatānihaniṣyāmidurjayam |
tvayālakṣmaṇanāthenasītā ca pṛthivī ca me || 18 ||
na duṣprāpāhatetasmin śakrajetaricāhave |
satambhrātaramāśvāsyapariṣvajya ca rāghavaḥ || 19 ||
rāmaḥsuṣeṇammuditassamābhāṣyedamabravīt |
saśalyo'yammahāprājñassaumitrirmitravatsalaḥ || 20 ||
yathābhavatisusvasthastathātvaṃsamupācara |
viśalyaḥkriyatāṅkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ || 21 ||
ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāndrumayodhinām |
yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā || 22 ||
te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |
evamuktasturāmeṇamahātmāhariyūthapaḥ || 23 ||
lakṣmaṇāyadaraunastassuṣeṇaḥparamauṣadham |
sa tasyagandhamāghrāyaviśalyassamapadyata || 24 ||
tadānirvedanaścaivasaṃrūḍhavraṇaeva ca |
vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃrāghavājnāyā || 25 ||
sarvavānaramukhyānāñcikitsāmakarottadā |
tataḥprakṛtimāpannohṛtaśalyogatavyathaḥ || 26 ||
saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ |
tadaivarāmaḥplavagādhipastathāvibhīṣaṇaścarkṣapatiścajāmbavān |
āvekṣyasaumitrimarogamuthatitammudāsasainyāssucirañjaharṣire || 27 ||
apūjayatkarma sa lakṣmaṇasyasuduṣkarandāśarathirmahātmā |
babhūvahṛṣṭovānarendroniśamyataṃśakrajitannipātitam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.