શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ અષ્ટપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।
તતઃપ્રહસ્તન્નિર્યાન્તન્દૃષ્ટવાભીમપરાક્રમમ્ ।
ઉવાચસસ્મિતંરામોવિભીષણમરિન્દમઃ ॥ 1 ॥
કએષસ્સુમહાકાયોબલેનમહતાવૃતઃ ।
આચક્ષ્વમેમહાબાહો વીર્યવન્તન્નિશાચરમ્ ॥ 2 ॥
રાઘવસ્યવચશ્શ્રુત્વાપ્રત્યુવાચવિભીષણઃ ॥ 3 ॥
એષસેનાપતિસ્તસ્યપ્રહસ્તોનામરાક્ષસઃ ।
લઙ્કાયાંરાક્ષસેન્દ્રસ્યત્રિભાગબલસમ્વૃતઃ ॥ 4 ॥
વીર્યવાનસ્ત્રવિચ્છૂરઃસુપ્રખ્યાશ્ચપરાક્રમે ।
તતઃપ્રહસ્તન્નિર્યાન્તમ્ભીમમ્ભીમપરાક્રમમ્ ॥ 5 ॥
ગર્જન્તંસુમહાકાયંરાક્ષસૈરભિસમ્વૃતમ્ ।
દદર્શમહતીસેનાવાનરાણામ્બલીયસામ્ ॥ 6 ॥
અભિસઞ્જાતરોષાણામ્પ્રહસ્તમભિગર્જતામ્ ।
ખડગશક્ત્યૃષ્ણિબાણાશ્ચશૂલાનિમુસલાનિચ ॥ 7 ॥
ગદાશ્ચપરિઘાઃપ્રાસાવિવિધાશ્ચપરિશ્વધાઃ ।
નૂંષિચવિચિત્રાણિરાક્ષસાનાઞ્જયૈષિણામ્ ॥ 8 ॥
પ્રગૃહીતાન્યશોભન્તવાનરાનભિધાવતામ્ ।
જગૃહુઃપાદપાંશ્ચાપિપુષ્પિતાન્વાનરર્ષભાઃ ॥ 9 ॥
શિલાશ્ચવિપુલાદીર્ઘાયોદ્ધુકામાઃપ્લવઙ્ગમાઃ ।
તેષામન્યોન્યમાસાદ્યસઙ્ગ્રામઃસુમહાનભૂત્ ॥ 10 ॥
બહૂનામશ્મવૃષ્ટિઞ્ચશરવર્ષઞ્ચવર્ષતામ્ ।
બહવોરાક્ષસાયુદ્ધેબહૂન્વાનરયૂધપાન્ ॥ 11 ॥
વાનરારાક્ષસાંશ્ચાપિનિજઘ્નુર્બહવોબહૂન્ ।
શૂલૈઃપ્રમથિતાઃકેચિત્કેચિચ્ચપરમાયુધૈઃ ॥ 12 ॥
પરિઘૈરાહતાઃકેચિત્કેચિચ્છિન્નાઃપરશ્વધૈઃ ।
નિરુચ્છવાસાઃકૃતાઃ કેચિત્પતિતાધરણીતલે ॥ 13 ॥
વિભિન્નહૃદયાઃકેચિદિષુસન્ધાનસન્દિતાઃ ।
કેચિવ્દિધાકૃતાઃખડગૈઃસ્ફુરન્તઃપતિતાભુવિ ॥ 14 ॥
વાનરારાક્ષસૈશ્શૂલૈપાર્શ્વતશ્ચાવદારિતાઃ ।
વાનરૈશ્ચાપિસઙ્ક્રુદ્ધૈરાક્ષસૌઘાઃસમન્તતઃ ॥ 15 ॥
પાદપૈર્ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ચસમ્પિષ્ટાવસુધાતલે ।
વજ્રસ્પર્શતલૈર્હસ્સ્સૈર્મુષ્ટિભિશ્ચહતાભૃશમ્ ॥ 16 ॥
વેમુશ્શોણિતમાસ્યેભ્યોવિશીર્ણદશનેક્ષણાઃ ।
આર્તસ્વનઞ્ચસ્વનતાંસિંહનાદઞ્ચનર્દતામ્ ॥ 17 ॥
બભૂવતુમુલશ્શબ્દોહરીણાંરક્ષસાંયુધિ ।
વાનરારાક્ષસાઃક્રુદ્ધાવીરમાર્ગમનુવ્રતાઃ ॥ 18 ॥
વિવૃત્તનયનાઃક્રૂરાશ્ચક્રુઃકર્માણ્યભીતવત્ ।
નરાન્તકઃકુમ્ભહનુર્મહાનાદસ્સમુન્નતઃ ॥ 19 ॥
એતેપ્રહસ્તસચિવાસ્સર્વેજઘ્નુર્વનૌકસઃ ।
તેષામાપતતાંશીઘ્રન્નિઘ્નતાઞ્ચાપિવાનરાન્ ॥ 20 ॥
દ્વિવિદોગિરિશૃઙ્ગેણજઘાનૈકન્નરાન્તકમ્ ।
દુર્મુખઃપુનરુત્થાયકપિસ્સવિપુલદ્રુમમ્ ॥ 21 ॥
રાક્ષસઙ્ક્ષિપ્રહસ્તસ્તુસમુન્નતમપોથયત્ ।
જામ્બવાંસ્તુસુસઙ્ક્રુદ્ધઃપ્રગૃહ્યમહતીંશિલામ્ ॥ 22 ॥
પાતયામાસતેજસ્વીમહાનાદસ્યવક્ષસિ ।
અથકુમ્ભહનુસ્તત્રતારેણાસાદ્યવીર્યવાન્ ॥ 23 ॥
વૃક્ષેણાભિહતોમૂર્ધ્નિપ્રાણાન્સન્ત્યાજયદ્રણે ।
અમૃષ્યમાણસ્તત્કર્મપ્રહસ્તોરથમાશ્રિતઃ ॥ 24 ॥
ચકાર કદનં ઘોરં ધનુષ્ પાણિર્ વન ઓકસામ્ ।
આવર્ત;ઇવ સમ્જજ્ને;ઉભયોહ્ સેનયોસ્ તદા ॥ 25 ॥
ક્ષુભિતસ્યાપ્રમેયસ્યસાગરસ્યેવનિસ્સ્વનઃ ।
મહતાહિશરૌઘેણપ્રહસ્તોયુદ્ધકોવિદઃ ॥ 26 ॥
અર્દયામાસસઙ્ક્રુદ્ધોવાનરાન્ પરમાહવે ।
વાનરાણાંશરીરૈશ્ચરાક્ષસાનાઞ્ચમેદિની ॥ 27 ॥
બભૂન્વિચિતાઘોરાઃપતિતૈરિવપર્વતૈ ।
સામહીરુધિરૌઘેણપ્રચ્છન્નાસમ્પ્રકાશતે ॥ 28 ॥
સઞ્છન્નામાધવેમાસિપલાશૈરિવપુષ્પિતૈઃ ।
હતવીરૌઘવસ્રાન્તુભગ્નાયુધમહાદ્રુમામ્ ॥ 29 ॥
શોણિત ઓઘ મહા તોયાં યમ સાગર ગામિનીમ્ ।
યકૃત્ પ્લીહ મહા પન્કાં વિનિકીર્ણ અન્ત્ર શૈબલામ્ ॥ 30 ॥
ભિન્નકાયશિરોમીનામઙ્ગાવયવશાદ્વલામ્ ।
ગૃધ્રહંસગણાકીર્ણાઙ્કઙ્કસારસસેવિતામ્ ॥ 31 ॥
મેદઃફેનસમાકીર્ણામાર્તસ્ન્તિતસ્વનામ્ ।
તાઙ્કાપુરષુદુસ્તારાંયુદ્ધભૂમિમયીન્નદીમ્ ॥ 32 ॥
નદીમિવઘનાપાયેહંસસારસસેવિતામ્ ।
રાક્ષસાઃકપિમુખ્યાશ્ચતેરુસ્તાન્દુસ્તરાન્નદીમ્ ॥ 33 ॥
યથા પદ્મ રજો ધ્વસ્તાં નલિનીં ગજ યૂથપાઃ ।
તતઃ સૃજન્તં બાણ ઓઘાન્ પ્રહસ્તં સ્યન્દને સ્થિતમ્ ॥ 34 ॥
દદર્શ તરસા નીલો વિનિઘ્નન્તં પ્લવં ગમાન્ ।
ઉદ્ધૂત ઇવ વાયુઃ ખે મહાદભ્રબલં બલાત્ ॥ 35 ॥
સમીક્ષ્યાભિદ્રુતંયુદ્ધેપ્રહસ્તોવાહિનીપતિઃ ।
રથેનાદિત્યવર્ણેનનીલમેવાભિદુદ્રુવે ॥ 36 ॥
સધનુર્ધન્વિનાંશ્રેષ્ઠોવિકૃષ્યપરમાહવે ॥ 37 ॥
નીલાયવ્યસૃજદ્બાણાન્પ્રહસ્તોવાહિનીપતિઃ ।
તેપ્રાપ્યવિશિખાનીલંવિનિર્ભિદ્યસમાહિતાઃ ॥ 38 ॥
મહીઞ્જગ્મુર્મહાવેગારુષિતાઇવપન્નગાઃ ।
નીલઃશરૈરભિહતોનિશિતૈર્જ્વલનોપમૈઃ ॥ 39 ॥
સતમ્પરમદુર્ધર્ષમાપતન્તમ્મહાકપિઃ ।
પ્રહસ્તન્તાડયામાસવૃક્ષમુત્પાટ્યવીર્યવાન્ ॥ 40 ॥
સતેનાભિહતઃક્રુદ્ધોનદન્રાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।
વવર્ષશરવર્ષાણિપ્લવઙ્ગાનાઞ્ચમૂપતૌ ॥ 41 ॥
તસ્યબાણગણાન્ઘારાન્રાક્ષસસ્યમહાબલઃ ।
અપારયન્વારયિતુમ્પ્રત્યગૃહ્ણાન્નિમીલિતઃ ॥ 42 ॥
યથૈવગોવૃષોવર્ષંશારદંશીઘ્રમાગતમ્ ।
એવમેવપ્રહસ્તસ્યશરવર્ષન્દુરાસદમ્ ॥ 43 ॥
નિમીલિતાક્ષસ્સહસાનીલસ્સેહેદુરાસદાન્ ।
રોષિતશ્શરવર્ષેણસાલેનમહતામહાન્ ।
પ્રજઘાનહયાનનીલઃપ્રહસ્તસ્યમહાબલઃ ॥ 44 ॥
તતન્સચાપમુદ્ગૃહ્યપ્રહસ્તસ્યમહાબલઃ ।
બભઞ્જતરસાનીલોનનાદચપુનઃપુનઃ ॥ 45 ॥
વિધનુસ્તુકૃતસ્તેનપ્રહસ્તોવાહિનીપતિઃ ।
પ્રગૃહ્યમુસલઙ્ઘોરંસ્યન્દનાદવપુપ્લુવે ॥ 46 ॥
તાવુભૌવાહિનીમુખ્યૌજાતવૈરૌતરસ્વિનૌ ।
સ્થિતૌક્ષતજગદિગ્ધાઙ્ગૌપ્રભિન્નાવિવકુઞ્જરૌ ॥ 47 ॥
ઉલ્લિખન્તૌસુતીક્ષ્ણાભિર્દંષ્ટ્રાભિરિતરેતરમ્ ।
સિંહશાર્દૂલસદૃશૌસિંહશાર્દૂલચેષ્ટિતૌ ॥ 48 ॥
વિક્રાન્તવિજયૌવીરૌસમરેષ્ન્વિવર્તિનૌ ।
કાઙ્ક્ષમાણૌયશઃપ્રાપ્તુંવૃત્રવાસવયોસ્સહ ॥ 49 ॥
આજઘાનતદાનીલંલલાટેમુસલેનસઃ ।
પ્રહસ્તઃપરમાયત્તસ્તતસ્સુસ્રાવશોણિતમ્ ॥ 50 ॥
તતઃશોણિતદિગ્ધાઙ્ગઃપ્રગૃહ્યસુમહાતરુમ્ ।
પ્રહસ્તસ્યોરસિક્રુદ્ધોવિસસર્જમહાકપિઃ ॥ 51 ॥
તમચિન્ત્યપ્રહારંસપ્રગૃહ્યમુસલમ્મહત્ ।
અભિદુદ્રાવબલિનમ્બલાનનીલમ્પ્લવઙ્ગમમ્ ॥ 52 ॥
તમુગ્રવેગંસંરબ્ધમાપતન્તમ્મહાકપિઃ ।
તતસ્સમ્પ્રેક્ષ્યજગ્રાહમહાવેગોમહાશિલામ્ ॥ 53 ॥
તસ્યયુદ્ધાભિકામસ્યમૃથેમુસલયોધિન ।
પ્રહસ્તસ્યશિલાન્નીલોમૂર્ધ્નિતૂર્ણમપાતયત્ ॥ 54 ॥
સાતેનકપિમુખ્યેનવિમુક્તામહતીશિલા ।
બિભેદબહુધાઘોરાપ્રહસ્તસ્યશિરસ્તદા ॥ 55 ॥
વિભિન્ન શિરસસ્ તસ્ય બહુ સુસ્રાવ શોણિતમ્ ।
શરીરાદ્ અપિ સુસ્રાવ ગિરેહ્ પ્રસ્રવણં યથા ॥ 56 ॥
વિભિન્નશિરસસ્તસ્યબહુસુસ્રાવશોણિતમ્ ।
શરીરાદપિસુસ્રાવગિરેઃપ્રસ્રવણંયથા ॥ 57 ॥
હતેપ્રહસ્તેનીલેનતદકમ્પ્યમ્મહાબલમ્ ।
રાક્ષસાનામહૃષ્ટાનાંલઙ્કામભિજગામહ ॥ 58 ॥
નશેકુસ્સમવસ્થાતુન્નિહતેવાહિનીપતૌ ।
સેતુબન્ધંસમાસાદ્યવિશીર્ણંસલિલંયથા ॥ 59 ॥
હતેતસ્મિંશ્ચમૂમુખ્યેરાક્ષસાસ્તેનિરુદ્યમાઃ ।
રક્ષઃપતિગૃહઙ્ગત્વાધ્યાનમૂકત્વમાસ્થિતાઃ ॥ 60 ॥
પ્રાપ્તાશ્શોકાર્ણવન્તીવ્રન્નિસ્સજ્ઞૌઇવતેઽભવન્ ।
તતસ્તુનીલોવિજયીમહાબલઃપ્રશસ્યમાનઃસુકૃતેનકર્મણા ।
સમેત્યરામેણસલક્ષ્મણેનપ્રહૃષ્ટરૂપસ્તુબભૂવયૂથપઃ ॥ 61 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha aṣṭapañcāśassargaḥ |
tataḥprahastanniryāntandṛṣṭavābhīmaparākramam |
uvācasasmitaṃrāmovibhīṣaṇamarindamaḥ || 1 ||
kaeṣassumahākāyobalenamahatāvṛtaḥ |
ācakṣvamemahābāho vīryavantanniśācaram || 2 ||
rāghavasyavacaśśrutvāpratyuvācavibhīṣaṇaḥ || 3 ||
eṣasenāpatistasyaprahastonāmarākṣasaḥ |
laṅkāyāṃrākṣasendrasyatribhāgabalasamvṛtaḥ || 4 ||
vīryavānastravicchūraḥsuprakhyāścaparākrame |
tataḥprahastanniryāntambhīmambhīmaparākramam || 5 ||
garjantaṃsumahākāyaṃrākṣasairabhisamvṛtam |
dadarśamahatīsenāvānarāṇāmbalīyasām || 6 ||
abhisañjātaroṣāṇāmprahastamabhigarjatām |
khaḍagaśaktyṛṣṇibāṇāścaśūlānimusalānica || 7 ||
gadāścaparighāḥprāsāvividhāścapariśvadhāḥ |
nūṃṣicavicitrāṇirākṣasānāñjayaiṣiṇām || 8 ||
pragṛhītānyaśobhantavānarānabhidhāvatām |
jagṛhuḥpādapāṃścāpipuṣpitānvānararṣabhāḥ || 9 ||
śilāścavipulādīrghāyoddhukāmāḥplavaṅgamāḥ |
teṣāmanyonyamāsādyasaṅgrāmaḥsumahānabhūt || 10 ||
bahūnāmaśmavṛṣṭiñcaśaravarṣañcavarṣatām |
bahavorākṣasāyuddhebahūnvānarayūdhapān || 11 ||
vānarārākṣasāṃścāpinijaghnurbahavobahūn |
śūlaiḥpramathitāḥkecitkeciccaparamāyudhaiḥ || 12 ||
parighairāhatāḥkecitkecicchinnāḥparaśvadhaiḥ |
nirucchavāsāḥkṛtāḥ kecitpatitādharaṇītale || 13 ||
vibhinnahṛdayāḥkecidiṣusandhānasanditāḥ |
kecivdidhākṛtāḥkhaḍagaiḥsphurantaḥpatitābhuvi || 14 ||
vānarārākṣasaiśśūlaipārśvataścāvadāritāḥ |
vānaraiścāpisaṅkruddhairākṣasaughāḥsamantataḥ || 15 ||
pādapairgiriśṛṅgaiścasampiṣṭāvasudhātale |
vajrasparśatalairhasssairmuṣṭibhiścahatābhṛśam || 16 ||
vemuśśoṇitamāsyebhyoviśīrṇadaśanekṣaṇāḥ |
ārtasvanañcasvanatāṃsiṃhanādañcanardatām || 17 ||
babhūvatumulaśśabdoharīṇāṃrakṣasāṃyudhi |
vānarārākṣasāḥkruddhāvīramārgamanuvratāḥ || 18 ||
vivṛttanayanāḥkrūrāścakruḥkarmāṇyabhītavat |
narāntakaḥkumbhahanurmahānādassamunnataḥ || 19 ||
eteprahastasacivāssarvejaghnurvanaukasaḥ |
teṣāmāpatatāṃśīghrannighnatāñcāpivānarān || 20 ||
dvividogiriśṛṅgeṇajaghānaikannarāntakam |
durmukhaḥpunarutthāyakapissavipuladrumam || 21 ||
rākṣasaṅkṣiprahastastusamunnatamapothayat |
jāmbavāṃstususaṅkruddhaḥpragṛhyamahatīṃśilām || 22 ||
pātayāmāsatejasvīmahānādasyavakṣasi |
athakumbhahanustatratāreṇāsādyavīryavān || 23 ||
vṛkṣeṇābhihatomūrdhniprāṇānsantyājayadraṇe |
amṛṣyamāṇastatkarmaprahastorathamāśritaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣ pāṇir vana okasām |
āvarta;iva samjajne;ubhayoh senayos tadā || 25 ||
kṣubhitasyāprameyasyasāgarasyevanissvanaḥ |
mahatāhiśaraugheṇaprahastoyuddhakovidaḥ || 26 ||
ardayāmāsasaṅkruddhovānarān paramāhave |
vānarāṇāṃśarīraiścarākṣasānāñcamedinī || 27 ||
babhūnvicitāghorāḥpatitairivaparvatai |
sāmahīrudhiraugheṇapracchannāsamprakāśate || 28 ||
sañchannāmādhavemāsipalāśairivapuṣpitaiḥ |
hatavīraughavasrāntubhagnāyudhamahādrumām || 29 ||
śoṇita ogha mahā toyāṃ yama sāgara gāminīm |
yakṛt plīha mahā pankāṃ vinikīrṇa antra śaibalām || 30 ||
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām |
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṅkaṅkasārasasevitām || 31 ||
medaḥphenasamākīrṇāmārtasntitasvanām |
tāṅkāpuraṣudustārāṃyuddhabhūmimayīnnadīm || 32 ||
nadīmivaghanāpāyehaṃsasārasasevitām |
rākṣasāḥkapimukhyāścaterustāndustarānnadīm || 33 ||
yathā padma rajo dhvastāṃ nalinīṃ gaja yūthapāḥ |
tataḥ sṛjantaṃ bāṇa oghān prahastaṃ syandane sthitam || 34 ||
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃ gamān |
uddhūta iva vāyuḥ khe mahādabhrabalaṃ balāt || 35 ||
samīkṣyābhidrutaṃyuddheprahastovāhinīpatiḥ |
rathenādityavarṇenanīlamevābhidudruve || 36 ||
sadhanurdhanvināṃśreṣṭhovikṛṣyaparamāhave || 37 ||
nīlāyavyasṛjadbāṇānprahastovāhinīpatiḥ |
teprāpyaviśikhānīlaṃvinirbhidyasamāhitāḥ || 38 ||
mahīñjagmurmahāvegāruṣitāivapannagāḥ |
nīlaḥśarairabhihatoniśitairjvalanopamaiḥ || 39 ||
satamparamadurdharṣamāpatantammahākapiḥ |
prahastantāḍayāmāsavṛkṣamutpāṭyavīryavān || 40 ||
satenābhihataḥkruddhonadanrākṣasapuṅgavaḥ |
vavarṣaśaravarṣāṇiplavaṅgānāñcamūpatau || 41 ||
tasyabāṇagaṇānghārānrākṣasasyamahābalaḥ |
apārayanvārayitumpratyagṛhṇānnimīlitaḥ || 42 ||
yathaivagovṛṣovarṣaṃśāradaṃśīghramāgatam |
evamevaprahastasyaśaravarṣandurāsadam || 43 ||
nimīlitākṣassahasānīlassehedurāsadān |
roṣitaśśaravarṣeṇasālenamahatāmahān |
prajaghānahayānanīlaḥprahastasyamahābalaḥ || 44 ||
tatansacāpamudgṛhyaprahastasyamahābalaḥ |
babhañjatarasānīlonanādacapunaḥpunaḥ || 45 ||
vidhanustukṛtastenaprahastovāhinīpatiḥ |
pragṛhyamusalaṅghoraṃsyandanādavapupluve || 46 ||
tāvubhauvāhinīmukhyaujātavairautarasvinau |
sthitaukṣatajagadigdhāṅgauprabhinnāvivakuñjarau || 47 ||
ullikhantausutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
siṃhaśārdūlasadṛśausiṃhaśārdūlaceṣṭitau || 48 ||
vikrāntavijayauvīrausamareṣnvivartinau |
kāṅkṣamāṇauyaśaḥprāptuṃvṛtravāsavayossaha || 49 ||
ājaghānatadānīlaṃlalāṭemusalenasaḥ |
prahastaḥparamāyattastatassusrāvaśoṇitam || 50 ||
tataḥśoṇitadigdhāṅgaḥpragṛhyasumahātarum |
prahastasyorasikruddhovisasarjamahākapiḥ || 51 ||
tamacintyaprahāraṃsapragṛhyamusalammahat |
abhidudrāvabalinambalānanīlamplavaṅgamam || 52 ||
tamugravegaṃsaṃrabdhamāpatantammahākapiḥ |
tatassamprekṣyajagrāhamahāvegomahāśilām || 53 ||
tasyayuddhābhikāmasyamṛthemusalayodhina |
prahastasyaśilānnīlomūrdhnitūrṇamapātayat || 54 ||
sātenakapimukhyenavimuktāmahatīśilā |
bibhedabahudhāghorāprahastasyaśirastadā || 55 ||
vibhinna śirasas tasya bahu susrāva śoṇitam |
śarīrād api susrāva gireh prasravaṇaṃ yathā || 56 ||
vibhinnaśirasastasyabahususrāvaśoṇitam |
śarīrādapisusrāvagireḥprasravaṇaṃyathā || 57 ||
hateprahastenīlenatadakampyammahābalam |
rākṣasānāmahṛṣṭānāṃlaṅkāmabhijagāmaha || 58 ||
naśekussamavasthātunnihatevāhinīpatau |
setubandhaṃsamāsādyaviśīrṇaṃsalilaṃyathā || 59 ||
hatetasmiṃścamūmukhyerākṣasāstenirudyamāḥ |
rakṣaḥpatigṛhaṅgatvādhyānamūkatvamāsthitāḥ || 60 ||
prāptāśśokārṇavantīvrannissajñauivate'bhavan |
tatastunīlovijayīmahābalaḥpraśasyamānaḥsukṛtenakarmaṇā |
sametyarāmeṇasalakṣmaṇenaprahṛṣṭarūpastubabhūvayūthapaḥ || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe aṣṭapañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ अष्टपञ्चाशस्सर्गः ।
ततःप्रहस्तन्निर्यान्तन्दृष्टवाभीमपराक्रमम् ।
उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिन्दमः ॥ 1 ॥
कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः ।
आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवन्तन्निशाचरम् ॥ 2 ॥
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ॥ 3 ॥
एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।
लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ॥ 4 ॥
वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
ततःप्रहस्तन्निर्यान्तम्भीमम्भीमपराक्रमम् ॥ 5 ॥
गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।
ददर्शमहतीसेनावानराणाम्बलीयसाम् ॥ 6 ॥
अभिसञ्जातरोषाणाम्प्रहस्तमभिगर्जताम् ।
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ॥ 7 ॥
गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।
नूंषिचविचित्राणिराक्षसानाञ्जयैषिणाम् ॥ 8 ॥
प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ॥ 9 ॥
शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवङ्गमाः ।
तेषामन्योन्यमासाद्यसङ्ग्रामःसुमहानभूत् ॥ 10 ॥
बहूनामश्मवृष्टिञ्चशरवर्षञ्चवर्षताम् ।
बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ॥ 11 ॥
वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ॥ 12 ॥
परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
निरुच्छवासाःकृताः केचित्पतिताधरणीतले ॥ 13 ॥
विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।
केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरन्तःपतिताभुवि ॥ 14 ॥
वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
वानरैश्चापिसङ्क्रुद्धैराक्षसौघाःसमन्ततः ॥ 15 ॥
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चसम्पिष्टावसुधातले ।
वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ॥ 16 ॥
वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
आर्तस्वनञ्चस्वनतांसिंहनादञ्चनर्दताम् ॥ 17 ॥
बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ॥ 18 ॥
विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ॥ 19 ॥
एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
तेषामापततांशीघ्रन्निघ्नताञ्चापिवानरान् ॥ 20 ॥
द्विविदोगिरिशृङ्गेणजघानैकन्नरान्तकम् ।
दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ॥ 21 ॥
राक्षसङ्क्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
जाम्बवांस्तुसुसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ॥ 22 ॥
पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
अथकुम्भहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ॥ 23 ॥
वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्सन्त्याजयद्रणे ।
अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ॥ 24 ॥
चकार कदनं घोरं धनुष् पाणिर् वन ओकसाम् ।
आवर्त;इव सम्जज्ने;उभयोह् सेनयोस् तदा ॥ 25 ॥
क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ॥ 26 ॥
अर्दयामाससङ्क्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
वानराणांशरीरैश्चराक्षसानाञ्चमेदिनी ॥ 27 ॥
बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासम्प्रकाशते ॥ 28 ॥
सञ्छन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
हतवीरौघवस्रान्तुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ॥ 29 ॥
शोणित ओघ महा तोयां यम सागर गामिनीम् ।
यकृत् प्लीह महा पन्कां विनिकीर्ण अन्त्र शैबलाम् ॥ 30 ॥
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।
गृध्रहंसगणाकीर्णाङ्कङ्कसारससेविताम् ॥ 31 ॥
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।
ताङ्कापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयीन्नदीम् ॥ 32 ॥
नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।
राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तान्दुस्तरान्नदीम् ॥ 33 ॥
यथा पद्म रजो ध्वस्तां नलिनीं गज यूथपाः ।
ततः सृजन्तं बाण ओघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ॥ 34 ॥
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवं गमान् ।
उद्धूत इव वायुः खे महादभ्रबलं बलात् ॥ 35 ॥
समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ॥ 36 ॥
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ॥ 37 ॥
नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ॥ 38 ॥
महीञ्जग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ॥ 39 ॥
सतम्परमदुर्धर्षमापतन्तम्महाकपिः ।
प्रहस्तन्ताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ॥ 40 ॥
सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुङ्गवः ।
ववर्षशरवर्षाणिप्लवङ्गानाञ्चमूपतौ ॥ 41 ॥
तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः ।
अपारयन्वारयितुम्प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ॥ 42 ॥
यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।
एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षन्दुरासदम् ॥ 43 ॥
निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् ।
प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ॥ 44 ॥
ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः ।
बभञ्जतरसानीलोननादचपुनःपुनः ॥ 45 ॥
विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
प्रगृह्यमुसलङ्घोरंस्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ 46 ॥
तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ ।
स्थितौक्षतजगदिग्धाङ्गौप्रभिन्नाविवकुञ्जरौ ॥ 47 ॥
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ 48 ॥
विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।
काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ॥ 49 ॥
आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः ।
प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ॥ 50 ॥
ततःशोणितदिग्धाङ्गःप्रगृह्यसुमहातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ॥ 51 ॥
तमचिन्त्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलम्महत् ।
अभिदुद्रावबलिनम्बलाननीलम्प्लवङ्गमम् ॥ 52 ॥
तमुग्रवेगंसंरब्धमापतन्तम्महाकपिः ।
ततस्सम्प्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ॥ 53 ॥
तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन ।
प्रहस्तस्यशिलान्नीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ॥ 54 ॥
सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला ।
बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ॥ 55 ॥
विभिन्न शिरसस् तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।
शरीराद् अपि सुस्राव गिरेह् प्रस्रवणं यथा ॥ 56 ॥
विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् ।
शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ॥ 57 ॥
हतेप्रहस्तेनीलेनतदकम्प्यम्महाबलम् ।
राक्षसानामहृष्टानांलङ्कामभिजगामह ॥ 58 ॥
नशेकुस्समवस्थातुन्निहतेवाहिनीपतौ ।
सेतुबन्धंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ॥ 59 ॥
हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहङ्गत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ॥ 60 ॥
प्राप्ताश्शोकार्णवन्तीव्रन्निस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
ततस्तुनीलोविजयीमहाबलःप्रशस्यमानःसुकृतेनकर्मणा ।
समेत्यरामेणसलक्ष्मणेनप्रहृष्टरूपस्तुबभूवयूथपः ॥ 61 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha aṣṭapañcāśassargaḥ |
tataḥprahastanniryāntandṛṣṭavābhīmaparākramam |
uvācasasmitaṃrāmovibhīṣaṇamarindamaḥ || 1 ||
kaeṣassumahākāyobalenamahatāvṛtaḥ |
ācakṣvamemahābāho vīryavantanniśācaram || 2 ||
rāghavasyavacaśśrutvāpratyuvācavibhīṣaṇaḥ || 3 ||
eṣasenāpatistasyaprahastonāmarākṣasaḥ |
laṅkāyāṃrākṣasendrasyatribhāgabalasamvṛtaḥ || 4 ||
vīryavānastravicchūraḥsuprakhyāścaparākrame |
tataḥprahastanniryāntambhīmambhīmaparākramam || 5 ||
garjantaṃsumahākāyaṃrākṣasairabhisamvṛtam |
dadarśamahatīsenāvānarāṇāmbalīyasām || 6 ||
abhisañjātaroṣāṇāmprahastamabhigarjatām |
khaḍagaśaktyṛṣṇibāṇāścaśūlānimusalānica || 7 ||
gadāścaparighāḥprāsāvividhāścapariśvadhāḥ |
nūṃṣicavicitrāṇirākṣasānāñjayaiṣiṇām || 8 ||
pragṛhītānyaśobhantavānarānabhidhāvatām |
jagṛhuḥpādapāṃścāpipuṣpitānvānararṣabhāḥ || 9 ||
śilāścavipulādīrghāyoddhukāmāḥplavaṅgamāḥ |
teṣāmanyonyamāsādyasaṅgrāmaḥsumahānabhūt || 10 ||
bahūnāmaśmavṛṣṭiñcaśaravarṣañcavarṣatām |
bahavorākṣasāyuddhebahūnvānarayūdhapān || 11 ||
vānarārākṣasāṃścāpinijaghnurbahavobahūn |
śūlaiḥpramathitāḥkecitkeciccaparamāyudhaiḥ || 12 ||
parighairāhatāḥkecitkecicchinnāḥparaśvadhaiḥ |
nirucchavāsāḥkṛtāḥ kecitpatitādharaṇītale || 13 ||
vibhinnahṛdayāḥkecidiṣusandhānasanditāḥ |
kecivdidhākṛtāḥkhaḍagaiḥsphurantaḥpatitābhuvi || 14 ||
vānarārākṣasaiśśūlaipārśvataścāvadāritāḥ |
vānaraiścāpisaṅkruddhairākṣasaughāḥsamantataḥ || 15 ||
pādapairgiriśṛṅgaiścasampiṣṭāvasudhātale |
vajrasparśatalairhasssairmuṣṭibhiścahatābhṛśam || 16 ||
vemuśśoṇitamāsyebhyoviśīrṇadaśanekṣaṇāḥ |
ārtasvanañcasvanatāṃsiṃhanādañcanardatām || 17 ||
babhūvatumulaśśabdoharīṇāṃrakṣasāṃyudhi |
vānarārākṣasāḥkruddhāvīramārgamanuvratāḥ || 18 ||
vivṛttanayanāḥkrūrāścakruḥkarmāṇyabhītavat |
narāntakaḥkumbhahanurmahānādassamunnataḥ || 19 ||
eteprahastasacivāssarvejaghnurvanaukasaḥ |
teṣāmāpatatāṃśīghrannighnatāñcāpivānarān || 20 ||
dvividogiriśṛṅgeṇajaghānaikannarāntakam |
durmukhaḥpunarutthāyakapissavipuladrumam || 21 ||
rākṣasaṅkṣiprahastastusamunnatamapothayat |
jāmbavāṃstususaṅkruddhaḥpragṛhyamahatīṃśilām || 22 ||
pātayāmāsatejasvīmahānādasyavakṣasi |
athakumbhahanustatratāreṇāsādyavīryavān || 23 ||
vṛkṣeṇābhihatomūrdhniprāṇānsantyājayadraṇe |
amṛṣyamāṇastatkarmaprahastorathamāśritaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣ pāṇir vana okasām |
āvarta;iva samjajne;ubhayoh senayos tadā || 25 ||
kṣubhitasyāprameyasyasāgarasyevanissvanaḥ |
mahatāhiśaraugheṇaprahastoyuddhakovidaḥ || 26 ||
ardayāmāsasaṅkruddhovānarān paramāhave |
vānarāṇāṃśarīraiścarākṣasānāñcamedinī || 27 ||
babhūnvicitāghorāḥpatitairivaparvatai |
sāmahīrudhiraugheṇapracchannāsamprakāśate || 28 ||
sañchannāmādhavemāsipalāśairivapuṣpitaiḥ |
hatavīraughavasrāntubhagnāyudhamahādrumām || 29 ||
śoṇita ogha mahā toyāṃ yama sāgara gāminīm |
yakṛt plīha mahā pankāṃ vinikīrṇa antra śaibalām || 30 ||
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām |
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṅkaṅkasārasasevitām || 31 ||
medaḥphenasamākīrṇāmārtasntitasvanām |
tāṅkāpuraṣudustārāṃyuddhabhūmimayīnnadīm || 32 ||
nadīmivaghanāpāyehaṃsasārasasevitām |
rākṣasāḥkapimukhyāścaterustāndustarānnadīm || 33 ||
yathā padma rajo dhvastāṃ nalinīṃ gaja yūthapāḥ |
tataḥ sṛjantaṃ bāṇa oghān prahastaṃ syandane sthitam || 34 ||
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃ gamān |
uddhūta iva vāyuḥ khe mahādabhrabalaṃ balāt || 35 ||
samīkṣyābhidrutaṃyuddheprahastovāhinīpatiḥ |
rathenādityavarṇenanīlamevābhidudruve || 36 ||
sadhanurdhanvināṃśreṣṭhovikṛṣyaparamāhave || 37 ||
nīlāyavyasṛjadbāṇānprahastovāhinīpatiḥ |
teprāpyaviśikhānīlaṃvinirbhidyasamāhitāḥ || 38 ||
mahīñjagmurmahāvegāruṣitāivapannagāḥ |
nīlaḥśarairabhihatoniśitairjvalanopamaiḥ || 39 ||
satamparamadurdharṣamāpatantammahākapiḥ |
prahastantāḍayāmāsavṛkṣamutpāṭyavīryavān || 40 ||
satenābhihataḥkruddhonadanrākṣasapuṅgavaḥ |
vavarṣaśaravarṣāṇiplavaṅgānāñcamūpatau || 41 ||
tasyabāṇagaṇānghārānrākṣasasyamahābalaḥ |
apārayanvārayitumpratyagṛhṇānnimīlitaḥ || 42 ||
yathaivagovṛṣovarṣaṃśāradaṃśīghramāgatam |
evamevaprahastasyaśaravarṣandurāsadam || 43 ||
nimīlitākṣassahasānīlassehedurāsadān |
roṣitaśśaravarṣeṇasālenamahatāmahān |
prajaghānahayānanīlaḥprahastasyamahābalaḥ || 44 ||
tatansacāpamudgṛhyaprahastasyamahābalaḥ |
babhañjatarasānīlonanādacapunaḥpunaḥ || 45 ||
vidhanustukṛtastenaprahastovāhinīpatiḥ |
pragṛhyamusalaṅghoraṃsyandanādavapupluve || 46 ||
tāvubhauvāhinīmukhyaujātavairautarasvinau |
sthitaukṣatajagadigdhāṅgauprabhinnāvivakuñjarau || 47 ||
ullikhantausutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
siṃhaśārdūlasadṛśausiṃhaśārdūlaceṣṭitau || 48 ||
vikrāntavijayauvīrausamareṣnvivartinau |
kāṅkṣamāṇauyaśaḥprāptuṃvṛtravāsavayossaha || 49 ||
ājaghānatadānīlaṃlalāṭemusalenasaḥ |
prahastaḥparamāyattastatassusrāvaśoṇitam || 50 ||
tataḥśoṇitadigdhāṅgaḥpragṛhyasumahātarum |
prahastasyorasikruddhovisasarjamahākapiḥ || 51 ||
tamacintyaprahāraṃsapragṛhyamusalammahat |
abhidudrāvabalinambalānanīlamplavaṅgamam || 52 ||
tamugravegaṃsaṃrabdhamāpatantammahākapiḥ |
tatassamprekṣyajagrāhamahāvegomahāśilām || 53 ||
tasyayuddhābhikāmasyamṛthemusalayodhina |
prahastasyaśilānnīlomūrdhnitūrṇamapātayat || 54 ||
sātenakapimukhyenavimuktāmahatīśilā |
bibhedabahudhāghorāprahastasyaśirastadā || 55 ||
vibhinna śirasas tasya bahu susrāva śoṇitam |
śarīrād api susrāva gireh prasravaṇaṃ yathā || 56 ||
vibhinnaśirasastasyabahususrāvaśoṇitam |
śarīrādapisusrāvagireḥprasravaṇaṃyathā || 57 ||
hateprahastenīlenatadakampyammahābalam |
rākṣasānāmahṛṣṭānāṃlaṅkāmabhijagāmaha || 58 ||
naśekussamavasthātunnihatevāhinīpatau |
setubandhaṃsamāsādyaviśīrṇaṃsalilaṃyathā || 59 ||
hatetasmiṃścamūmukhyerākṣasāstenirudyamāḥ |
rakṣaḥpatigṛhaṅgatvādhyānamūkatvamāsthitāḥ || 60 ||
prāptāśśokārṇavantīvrannissajñauivate'bhavan |
tatastunīlovijayīmahābalaḥpraśasyamānaḥsukṛtenakarmaṇā |
sametyarāmeṇasalakṣmaṇenaprahṛṣṭarūpastubabhūvayūthapaḥ || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe aṣṭapañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.