શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ ત્રિંશદધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।
શ્રુત્વાતુપરમાનન્દમ્ભરતસ્સત્યવિક્રમઃ ।
હૃષ્ટમાજ્ઞાપયામાસશત્રુઘ્નમ્પરવીરહા ॥ 1 ॥
દૈવતાનિ ચ સર્વાણિચૈત્યાનિનગરસ્ય ચ ।
સુગન્ધમાલ્યૈર્યાદિત્રૈરર્ચન્તુ શુચયો નરાઃ ॥ 2 ॥
સૂતાસ્સ્તુતિપુરાણજ્ઞાસ્સર્વેવૈતાલિકાસ્તથા ।
સર્વેવાદિત્રકુશલાગણિકાશ્ચૈવસઙ્ઘશઃ ॥ 3 ॥
રાજદારાસ્તથામાત્યાસ્સૈન્યાસ્સેનાઙ્ગનાગણાઃ ।
બ્રાહ્મણાશ્ચસરાજન્યાશ્રેણિમુખ્યાસ્તથાગણાઃ ॥ 4 ॥
અભિનિર્યાન્તુરામસ્યદ્રષ્ટુંશશિનિભમ્મુખમ્ ।
ભરતસ્યવચ્શ્રુત્વાશત્રુઘ્નઃપરવીરહા ॥ 5 ॥
વિષ્ટીરનેકસાહસ્રીશ્ચોદયામાનભાગશઃ ।
સમીકુરુતનિમ્નાનિવિષમાનિસમાનિ ચ ॥ 6 ॥
સ્થાનાનિતુનિરસ્યન્તાન્નન્દિગ્રામાદિતઃપરમ્ ।
સિઞ્ચસ્તુપૃથિવીઙ્કૃત્સ્નાંહિવશીતેવવારિણા ॥ 7 ॥
તતોઽભ્યવકિરન્ત્વન્યેલાજૈઃપુષ્પૈશ્ચસર્વતઃ ।
સુમુચ્છ્રિતપતાકાસ્તુરથ્યાઃપુરવરોત્તમેઃ ॥ 8 ॥
શોભયન્તુ ચ વેશ્માનિસૂર્યસ્યોદયનમ્પ્રતિ ।
સ્રગ્દામમુક્તપુષ્પૈશ્ચસુગન્ધૈઃ પઞ્ચવર્ણકૈઃ ॥ 9 ॥
રાજમાર્ગમસમ્બાધઙ્કિરન્તુશતશોનરાઃ ।
તસ્તચ્છાસનંશ્રુત્વાશત્રુઘ્નસ્યમુદાન્વિતાઃ ॥ 10 ॥
ધૃષ્ટિર્જયન્તોવિજયસ્સિદ્ધાર્થશ્ચાર્થસાધકઃ ।
અશોકોમન્ત્રપાલશ્ચસુમન્ત્રશ્ચાપિનિર્યયુઃ ॥ 11 ॥
મત્તૈર્નાગસહસ્રૈશ્ચસધ્વજૈસ્સુવિભૂષિતૈઃ ।
અપરેહેમકક્ષાભિસ્સગજાભિઃકરેણુભિઃ ॥ 12 ॥
નિર્યયુસ્તુરરથૈશ્ચસુમહારથાઃ ।
શક્ત્યૃષ્ટિપાશહસ્તાનાંસધ્વજાનામ્પતાકિનામ્ ॥ 13 ॥
તુરગાણાંસહસ્રૈશ્ચમુખ્યૈર્મુખ્યતરાન્વિતૈઃ ।
પદાતીનાંસહસ્રૈશ્ચવીરાઃપરિવૃતાયયુઃ ॥ 14 ॥
તતોયાનાન્યુપારૂઢાસ્સર્વાદશરથસ્ત્રિયઃ ।
કૌસલ્યામ્પ્રમુખેકૃત્વાસુમિત્રાઞ્ચાપિનિર્યયુઃ ॥ 15 ॥
કૈકેય્યાસહિતાઃસર્વાનન્દિગ્રામમુપાગમન્ ।
દ્વિજાતિમુખ્યૈર્ધર્માત્માશ્રેણીમુખ્યૈસ્સનૈગમૈઃ ॥ 16 ॥
માલ્યમોદકહસ્તૈશ્ચમન્ત્રિભિર્ભરતોવૃતઃ ।
શઙ્ખભેરીનિનાદૈશ્ચવન્દિભિશ્ચાભિવનન્દિતઃ ॥ 17 ॥
આર્યપાદૌગૃહીત્વાતૌશિરસાધર્મકોવિદઃ ।
પાણ્ડુરઞ્છત્રમાદાયશુક્લમાલ્યોપશોભિતમ્ ॥ 18 ॥
શુક્લે ચ વાલવ્યજનેરાજાર્હેહેમભૂષિતે ।
ઉપવાસકૃશોદીનશ્ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરઃ ॥ 19 ॥
ભ્રાતુરાગમનંશ્રુત્વાતત્પૂર્વંહર્ષમાગતઃ ।
પ્રત્યુદ્યયૌતદારામમ્મહાત્માસચિવૈસ્સહ ॥ 20 ॥
અશ્વાનાઙ્ખુરશબ્દૈશ્ચરથનેમિસ્વનેન ચ ।
શઙ્ખદુન્દુભિનાદેનસઞ્ચચાલેવમેદિની ॥ 21 ॥
કૃત્સ્નન્તુનગરન્તત્તુનન્દિગ્રામમુપાગમત્ ।
સમીક્ષ્યભરતોવાક્યમુવાચપવનાત્મજમ્ ॥ 22 ॥
કચ્ચિન્નખલુકાપેયીસેવ્યતેચકચિત્તતા ।
ન હિપશ્યામિકાકુત્સ્થંરામમાર્યમ્પરન્તપમ્ ॥ 23 ॥
અથૈવમુક્તેવચનેહનૂમાનિદમબ્રવીત્ ।
અર્થ્યંવિજ્ઞાપયન્નેવભરતંસત્યવિક્રમમ્ ॥ 24 ॥
સદાફલાન્કુસુમિતાન્વૃક્ષાન્ પ્રાપ્યમધુસ્રવાન્ ।
ભરદ્વાજપ્રસાદેનમત્તભ્રમરનાદિતાન્ ॥ 25 ॥
તસ્યચૈષવરોદત્તોવાસવેનપરન્તપ ।
સસૈન્યસ્યતવાતિથ્યઙ્કૃતંસર્વગુણાન્વિતમ્ ॥ 26 ॥
નિસ્સ્વન્શ્રૂયતેભીમઃપ્રહૃષ્ટાનાંવનૌકસામ્ ।
મન્યેવાનરસેનાસાનદીન્તરતિગોમતીમ્ ॥ 27 ॥
રજોવર્ષંસમુદ્ભૂતમ્પશ્યસાલવનમ્પ્રતિ ।
મન્યેસાલવનંરમ્યંલોપયન્તિપ્લવઙ્ગમાઃ ॥ 28 ॥
તદેતદ્દૃશ્યતેદૂરાદ્વિમાનઞ્ચન્દ્રસન્નિભમ્ ।
વિમાનમ્પુષ્પકન્દિવ્યમ્મનસાબ્રહ્મનિર્મિતમ્ ॥ 29 ॥
રાવણમ્બાન્ધવૈઃસાર્થંહત્વાલબ્ધમ્મહાત્મના ।
તરુણાદિત્યસઙ્કાશંવિમાનંરામવાહનમ્ ॥ 30 ॥
ધનદસ્યપ્રસાદેનદિવ્યમેતન્મનોજવમ્ ।
એતસ્મિન્ ભ્રાતરૌવીરૌવૈદેહ્યાસહરાઘવૌ ॥ 31 ॥
સુગ્રીવશ્ચમહાતેજારાક્ષસશ્ચવિભીષણઃ ।
એતોહર્ષસમુદ્ભૂતોનિઃસ્વનોદિવમસ્પૃશત્ ॥ 32 ॥
સ્ત્રીબાલયુવવૃદ્ધાનાંરામોઽયમિતિકીર્તિતે ।
રથકુઞ્જરવાજિભ્યસ્તેઽવતીર્યમહીઙ્ગતાઃ ॥ 33 ॥
દદૃશુસ્તંવિમાનસ્થન્નરાસ્સોમમિવામ્બરે ।
પ્રાજ્ઞલિર્ભરતોભૂત્વાપ્રસૃષ્ટોરાઘવોન્મુખઃ ॥ 34 ॥
સ્વાગતેનયથાર્હેણતતોરામમપૂજયત્ ।
મનસાબ્રહ્મણાસૃષ્ટેવિમાનેભરતાગ્રજઃ ॥ 35 ॥
રરાજપૃથુદીર્ઘાક્ષોવજ્રપાણિરિવાપરઃ ।
તતોવિમાનાગ્રગતમ્ભરતોભ્રાતરન્તદા ॥ 36 ॥
વવન્દેપ્રણતોરામમ્મેરુસ્થમિવભાસ્કરમ્ ।
તતોરામાભ્યનુજ્ઞાતન્તદ્વિમાનમનુત્તમમ્ ॥ 37 ॥
હંસયુક્તમ્મહાવેગન્નિપપાતમહીતલે ।
આપિતોવિમાનન્તદ્ભરતસ્સત્યવિક્રમઃ ॥ 38 ॥
રામમાસાદ્યમુદિતઃપુનરેવાભ્યવાદયત્ ।
તંસમુત્થાપ્યકાકુત્સ્થશ્ચિરસ્યાક્ષિરથઙ્ગતમ્ ॥ 39 ॥
અઙ્કેભરતમારોપ્યમુદિતઃપરિષસ્વજે ।
તતોલક્ષ્મણમાસાદ્યવૈદેહીં ચ પરન્તપઃ ॥ 40 ॥
અથાભ્યવાદયપ્રતીતોભરતોનામચાબ્રવીત્ ।
સુગ્રીવઙ્કેકયીપુત્રોજામ્બવન્તમથાઙ્ગદમ્ ॥ 41 ॥
મૈન્દં ચ દ્વિવિદન્નીલમૃષભમ્પરિષસ્વજે ।
સુષેણં ચ નલઞ્ચૈવગવાક્ષઙ્ગન્ધમાદનમ્ ॥ 42 ॥
શરભમ્પનસઞ્ચૈવપરિતઃપરિષસ્વજે ।
તેકૃત્વામાનુષંરૂપંવાનરાઃકામરૂપિણઃ ॥ 43 ॥
કુશલમ્પર્યપૃચ્છંસ્તેપ્રહૃષ્ટાભરતન્તદા ।
અથાબ્રવીદ્રાજપુત્રસ્સુગ્રીવંવાનરર્ષભમ્ ॥ 44 ॥
પરિષ્વજ્યમહાતેજાભરતોધર્મિણાંવરઃ ।
ત્વમ્સ્માકઞ્ચતુર્ણાંવૈભ્રાતાસુગ્રીવપઞ્ચમઃ ॥ 45 ॥
સૌહાર્દાજ્જાયતેમિત્રમપકારોઽરિલક્ષણમ્ ।
વિભીષણં ચ ભરતઃસાન્ત્વવાક્યમથાબ્રવીત્ ॥ 46 ॥
દિષ્ટ્યાત્વયાસહાયેનકૃતઙ્કર્મસુદુષ્કરમ્ ।
શત્રુઘ્નશ્ચતદારામમભિવાદ્યસલક્ષ્મણમ્ ॥ 47 ॥
સીતાયાશ્ચરણૌવીરોવિનયાદભ્યવાદયત્ ।
રામોમાતરમાસાદ્યવિવર્ણાંશોકકર્શિતામ્ ॥ 48 ॥
જગ્રાહપ્રણતઃપાદૌમનોમાતુઃપ્રહર્ષયન્ ।
અભિવાદ્યસુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચ યશસ્વિનીમ્ ॥ 49 ॥
સ માત્રૂશ્ચતતસ્સર્વાપુરોહિતમુપાગમત્ ।
સ્વાગતન્તેમહાબાહોકૌસલ્યાનન્દવર્ધના ॥ 50 ॥
ઇતિપ્રાઞ્જલયઃસર્વેનાગરારામમબ્રુવન્ ।
તાન્યઞ્જલિસહસ્રાણિપ્રગૃહીતાનિનાગરૈઃ ॥ 51 ॥
વ્યાકોચાનીવપદ્માનિદદર્શભરતાગ્રજઃ ।
પાદુકેતેતુરામસ્યગૃહીત્વાભરતસ્સ્વયમ્ ॥ 52 ॥
ચરણાભ્યાન્નરેન્દ્રસ્યયોજયામાસધર્મવિત્ ।
અબ્રવીચ્ચતદારામમ્ભરતઃ સ કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 53 ॥
એતત્તેસકલંરાજ્યન્ન્યાસન્નિર્યાતિતમ્મયા ।
અદ્યજન્મકૃતાર્થમ્મેસમ્વૃત્તશ્ચમનોરથઃ ॥ 54 ॥
યત્ત્વામ્પશ્યામિરાજાનમયોધ્યામ્પુનરાગતમ્ ।
અવેક્ષતામ્ભવાન્શોકઙ્કોષ્ઠાગારઙ્ગૃહમ્બલમ્ ॥ 55 ॥
ભવતસ્તેજસાસર્વઙ્કૃતન્દશગુણમ્મયા ।
તથાબ્રુવાણમ્ભરતન્દૃષ્ટવાતમ્ભ્રાતૃવત્સલમ્ ॥ 56 ॥
મુમુચુર્વાનરાબાષ્પંરાક્ષસશ્ચવિભીષણઃ ।
તતઃપ્રહર્ષાદ્ભરતમઙ્ગમારોપ્યરાઘવઃ ॥ 57 ॥
યયૌતેનવિમાનેનસસૈન્યોભરતાશ્રમમ્ ।
ભરતાશ્રમમાસાદ્યસસૈન્યોરાઘવસ્તદા ॥ 58 ॥
અવતીર્યવિમાનાગ્રાદવતસ્થેમહીતલે ।
અબ્રવીત્તુતદારામસ્તદ્વિમાનમનુત્તમમ્ ॥ 59 ॥
વહવૈશ્રવણન્દેવમનુજાનામિગમ્યતામ્ ।
તતોરામાભ્યનુજ્ઞાતન્તદ્વિમાનમનુત્તમમ્ ॥ 60 ॥
ઉત્તરાન્દિશમુદ્દિશ્યજગામધનદાલયમ્ ।
વિમાનમ્પુષ્પકન્દિવ્યંસમ્ગૃહીતન્તુરક્ષસા ॥ 61 ॥
અગમદ્ધનદંવેગાદ્રામવાક્યપ્રચોદિતમ્ ।
પુરોહિતસ્યાત્મસમસ્યરાઘવોબૃહસ્પતેશ્શક્રૈવામરાધિપઃ ।
નિપીડ્યપાદૌપૃથગાનનેશુભેસહૈવતેનોપવિવેશવીર્યવાન્ ॥ 62 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિંશદધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।
श्रुत्वातुपरमानन्दम्भरतस्सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामासशत्रुघ्नम्परवीरहा ॥ 1 ॥
दैवतानि च सर्वाणिचैत्यानिनगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्यादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ 2 ॥
सूतास्स्तुतिपुराणज्ञास्सर्वेवैतालिकास्तथा ।
सर्वेवादित्रकुशलागणिकाश्चैवसङ्घशः ॥ 3 ॥
राजदारास्तथामात्यास्सैन्यास्सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्चसराजन्याश्रेणिमुख्यास्तथागणाः ॥ 4 ॥
अभिनिर्यान्तुरामस्यद्रष्टुंशशिनिभम्मुखम् ।
भरतस्यवच्श्रुत्वाशत्रुघ्नःपरवीरहा ॥ 5 ॥
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामानभागशः ।
समीकुरुतनिम्नानिविषमानिसमानि च ॥ 6 ॥
स्थानानितुनिरस्यन्तान्नन्दिग्रामादितःपरम् ।
सिञ्चस्तुपृथिवीङ्कृत्स्नांहिवशीतेववारिणा ॥ 7 ॥
ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्येलाजैःपुष्पैश्चसर्वतः ।
सुमुच्छ्रितपताकास्तुरथ्याःपुरवरोत्तमेः ॥ 8 ॥
शोभयन्तु च वेश्मानिसूर्यस्योदयनम्प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्चसुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ॥ 9 ॥
राजमार्गमसम्बाधङ्किरन्तुशतशोनराः ।
तस्तच्छासनंश्रुत्वाशत्रुघ्नस्यमुदान्विताः ॥ 10 ॥
धृष्टिर्जयन्तोविजयस्सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोकोमन्त्रपालश्चसुमन्त्रश्चापिनिर्ययुः ॥ 11 ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्चसध्वजैस्सुविभूषितैः ।
अपरेहेमकक्षाभिस्सगजाभिःकरेणुभिः ॥ 12 ॥
निर्ययुस्तुररथैश्चसुमहारथाः ।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानांसध्वजानाम्पताकिनाम् ॥ 13 ॥
तुरगाणांसहस्रैश्चमुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनांसहस्रैश्चवीराःपरिवृताययुः ॥ 14 ॥
ततोयानान्युपारूढास्सर्वादशरथस्त्रियः ।
कौसल्याम्प्रमुखेकृत्वासुमित्राञ्चापिनिर्ययुः ॥ 15 ॥
कैकेय्यासहिताःसर्वानन्दिग्राममुपागमन् ।
द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्माश्रेणीमुख्यैस्सनैगमैः ॥ 16 ॥
माल्यमोदकहस्तैश्चमन्त्रिभिर्भरतोवृतः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्चवन्दिभिश्चाभिवनन्दितः ॥ 17 ॥
आर्यपादौगृहीत्वातौशिरसाधर्मकोविदः ।
पाण्डुरञ्छत्रमादायशुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ 18 ॥
शुक्ले च वालव्यजनेराजार्हेहेमभूषिते ।
उपवासकृशोदीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ 19 ॥
भ्रातुरागमनंश्रुत्वातत्पूर्वंहर्षमागतः ।
प्रत्युद्ययौतदारामम्महात्मासचिवैस्सह ॥ 20 ॥
अश्वानाङ्खुरशब्दैश्चरथनेमिस्वनेन च ।
शङ्खदुन्दुभिनादेनसञ्चचालेवमेदिनी ॥ 21 ॥
कृत्स्नन्तुनगरन्तत्तुनन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्यभरतोवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ॥ 22 ॥
कच्चिन्नखलुकापेयीसेव्यतेचकचित्तता ।
न हिपश्यामिकाकुत्स्थंराममार्यम्परन्तपम् ॥ 23 ॥
अथैवमुक्तेवचनेहनूमानिदमब्रवीत् ।
अर्थ्यंविज्ञापयन्नेवभरतंसत्यविक्रमम् ॥ 24 ॥
सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान् प्राप्यमधुस्रवान् ।
भरद्वाजप्रसादेनमत्तभ्रमरनादितान् ॥ 25 ॥
तस्यचैषवरोदत्तोवासवेनपरन्तप ।
ससैन्यस्यतवातिथ्यङ्कृतंसर्वगुणान्वितम् ॥ 26 ॥
निस्स्वन्श्रूयतेभीमःप्रहृष्टानांवनौकसाम् ।
मन्येवानरसेनासानदीन्तरतिगोमतीम् ॥ 27 ॥
रजोवर्षंसमुद्भूतम्पश्यसालवनम्प्रति ।
मन्येसालवनंरम्यंलोपयन्तिप्लवङ्गमाः ॥ 28 ॥
तदेतद्दृश्यतेदूराद्विमानञ्चन्द्रसन्निभम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यम्मनसाब्रह्मनिर्मितम् ॥ 29 ॥
रावणम्बान्धवैःसार्थंहत्वालब्धम्महात्मना ।
तरुणादित्यसङ्काशंविमानंरामवाहनम् ॥ 30 ॥
धनदस्यप्रसादेनदिव्यमेतन्मनोजवम् ।
एतस्मिन् भ्रातरौवीरौवैदेह्यासहराघवौ ॥ 31 ॥
सुग्रीवश्चमहातेजाराक्षसश्चविभीषणः ।
एतोहर्षसमुद्भूतोनिःस्वनोदिवमस्पृशत् ॥ 32 ॥
स्त्रीबालयुववृद्धानांरामोऽयमितिकीर्तिते ।
रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्यमहीङ्गताः ॥ 33 ॥
ददृशुस्तंविमानस्थन्नरास्सोममिवाम्बरे ।
प्राज्ञलिर्भरतोभूत्वाप्रसृष्टोराघवोन्मुखः ॥ 34 ॥
स्वागतेनयथार्हेणततोराममपूजयत् ।
मनसाब्रह्मणासृष्टेविमानेभरताग्रजः ॥ 35 ॥
रराजपृथुदीर्घाक्षोवज्रपाणिरिवापरः ।
ततोविमानाग्रगतम्भरतोभ्रातरन्तदा ॥ 36 ॥
ववन्देप्रणतोरामम्मेरुस्थमिवभास्करम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 37 ॥
हंसयुक्तम्महावेगन्निपपातमहीतले ।
आपितोविमानन्तद्भरतस्सत्यविक्रमः ॥ 38 ॥
राममासाद्यमुदितःपुनरेवाभ्यवादयत् ।
तंसमुत्थाप्यकाकुत्स्थश्चिरस्याक्षिरथङ्गतम् ॥ 39 ॥
अङ्केभरतमारोप्यमुदितःपरिषस्वजे ।
ततोलक्ष्मणमासाद्यवैदेहीं च परन्तपः ॥ 40 ॥
अथाभ्यवादयप्रतीतोभरतोनामचाब्रवीत् ।
सुग्रीवङ्केकयीपुत्रोजाम्बवन्तमथाङ्गदम् ॥ 41 ॥
मैन्दं च द्विविदन्नीलमृषभम्परिषस्वजे ।
सुषेणं च नलञ्चैवगवाक्षङ्गन्धमादनम् ॥ 42 ॥
शरभम्पनसञ्चैवपरितःपरिषस्वजे ।
तेकृत्वामानुषंरूपंवानराःकामरूपिणः ॥ 43 ॥
कुशलम्पर्यपृच्छंस्तेप्रहृष्टाभरतन्तदा ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रस्सुग्रीवंवानरर्षभम् ॥ 44 ॥
परिष्वज्यमहातेजाभरतोधर्मिणांवरः ।
त्वम्स्माकञ्चतुर्णांवैभ्रातासुग्रीवपञ्चमः ॥ 45 ॥
सौहार्दाज्जायतेमित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
विभीषणं च भरतःसान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ॥ 46 ॥
दिष्ट्यात्वयासहायेनकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
शत्रुघ्नश्चतदाराममभिवाद्यसलक्ष्मणम् ॥ 47 ॥
सीतायाश्चरणौवीरोविनयादभ्यवादयत् ।
रामोमातरमासाद्यविवर्णांशोककर्शिताम् ॥ 48 ॥
जग्राहप्रणतःपादौमनोमातुःप्रहर्षयन् ।
अभिवाद्यसुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ॥ 49 ॥
स मात्रूश्चततस्सर्वापुरोहितमुपागमत् ।
स्वागतन्तेमहाबाहोकौसल्यानन्दवर्धना ॥ 50 ॥
इतिप्राञ्जलयःसर्वेनागराराममब्रुवन् ।
तान्यञ्जलिसहस्राणिप्रगृहीतानिनागरैः ॥ 51 ॥
व्याकोचानीवपद्मानिददर्शभरताग्रजः ।
पादुकेतेतुरामस्यगृहीत्वाभरतस्स्वयम् ॥ 52 ॥
चरणाभ्यान्नरेन्द्रस्ययोजयामासधर्मवित् ।
अब्रवीच्चतदारामम्भरतः स कृताञ्जलिः ॥ 53 ॥
एतत्तेसकलंराज्यन्न्यासन्निर्यातितम्मया ।
अद्यजन्मकृतार्थम्मेसम्वृत्तश्चमनोरथः ॥ 54 ॥
यत्त्वाम्पश्यामिराजानमयोध्याम्पुनरागतम् ।
अवेक्षताम्भवान्शोकङ्कोष्ठागारङ्गृहम्बलम् ॥ 55 ॥
भवतस्तेजसासर्वङ्कृतन्दशगुणम्मया ।
तथाब्रुवाणम्भरतन्दृष्टवातम्भ्रातृवत्सलम् ॥ 56 ॥
मुमुचुर्वानराबाष्पंराक्षसश्चविभीषणः ।
ततःप्रहर्षाद्भरतमङ्गमारोप्यराघवः ॥ 57 ॥
ययौतेनविमानेनससैन्योभरताश्रमम् ।
भरताश्रममासाद्यससैन्योराघवस्तदा ॥ 58 ॥
अवतीर्यविमानाग्रादवतस्थेमहीतले ।
अब्रवीत्तुतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 59 ॥
वहवैश्रवणन्देवमनुजानामिगम्यताम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 60 ॥
उत्तरान्दिशमुद्दिश्यजगामधनदालयम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यंसम्गृहीतन्तुरक्षसा ॥ 61 ॥
अगमद्धनदंवेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम् ।
पुरोहितस्यात्मसमस्यराघवोबृहस्पतेश्शक्रैवामराधिपः ।
निपीड्यपादौपृथगाननेशुभेसहैवतेनोपविवेशवीर्यवान् ॥ 62 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.