ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାତୁପରମାନନ୍ଦମ୍ଭରତସ୍ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ ।
ହୃଷ୍ଟମାଜ୍ଞାପଯାମାସଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ପରଵୀରହା ॥ 1 ॥
ଦୈଵତାନି ଚ ସର୍ଵାଣିଚୈତ୍ଯାନିନଗରସ୍ଯ ଚ ।
ସୁଗନ୍ଧମାଲ୍ଯୈର୍ଯାଦିତ୍ରୈରର୍ଚନ୍ତୁ ଶୁଚଯୋ ନରାଃ ॥ 2 ॥
ସୂତାସ୍ସ୍ତୁତିପୁରାଣଜ୍ଞାସ୍ସର୍ଵେଵୈତାଲିକାସ୍ତଥା ।
ସର୍ଵେଵାଦିତ୍ରକୁଶଲାଗଣିକାଶ୍ଚୈଵସଙ୍ଘଶଃ ॥ 3 ॥
ରାଜଦାରାସ୍ତଥାମାତ୍ଯାସ୍ସୈନ୍ଯାସ୍ସେନାଙ୍ଗନାଗଣାଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚସରାଜନ୍ଯାଶ୍ରେଣିମୁଖ୍ଯାସ୍ତଥାଗଣାଃ ॥ 4 ॥
ଅଭିନିର୍ଯାନ୍ତୁରାମସ୍ଯଦ୍ରଷ୍ଟୁଂଶଶିନିଭମ୍ମୁଖମ୍ ।
ଭରତସ୍ଯଵଚ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାଶତ୍ରୁଘ୍ନଃପରଵୀରହା ॥ 5 ॥
ଵିଷ୍ଟୀରନେକସାହସ୍ରୀଶ୍ଚୋଦଯାମାନଭାଗଶଃ ।
ସମୀକୁରୁତନିମ୍ନାନିଵିଷମାନିସମାନି ଚ ॥ 6 ॥
ସ୍ଥାନାନିତୁନିରସ୍ଯନ୍ତାନ୍ନନ୍ଦିଗ୍ରାମାଦିତଃପରମ୍ ।
ସିଞ୍ଚସ୍ତୁପୃଥିଵୀଙ୍କୃତ୍ସ୍ନାଂହିଵଶୀତେଵଵାରିଣା ॥ 7 ॥
ତତୋଽଭ୍ଯଵକିରନ୍ତ୍ଵନ୍ଯେଲାଜୈଃପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚସର୍ଵତଃ ।
ସୁମୁଚ୍ଛ୍ରିତପତାକାସ୍ତୁରଥ୍ଯାଃପୁରଵରୋତ୍ତମେଃ ॥ 8 ॥
ଶୋଭଯନ୍ତୁ ଚ ଵେଶ୍ମାନିସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନମ୍ପ୍ରତି ।
ସ୍ରଗ୍ଦାମମୁକ୍ତପୁଷ୍ପୈଶ୍ଚସୁଗନ୍ଧୈଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଣକୈଃ ॥ 9 ॥
ରାଜମାର୍ଗମସମ୍ବାଧଙ୍କିରନ୍ତୁଶତଶୋନରାଃ ।
ତସ୍ତଚ୍ଛାସନଂଶ୍ରୁତ୍ଵାଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯମୁଦାନ୍ଵିତାଃ ॥ 10 ॥
ଧୃଷ୍ଟିର୍ଜଯନ୍ତୋଵିଜଯସ୍ସିଦ୍ଧାର୍ଥଶ୍ଚାର୍ଥସାଧକଃ ।
ଅଶୋକୋମନ୍ତ୍ରପାଲଶ୍ଚସୁମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚାପିନିର୍ଯଯୁଃ ॥ 11 ॥
ମତ୍ତୈର୍ନାଗସହସ୍ରୈଶ୍ଚସଧ୍ଵଜୈସ୍ସୁଵିଭୂଷିତୈଃ ।
ଅପରେହେମକକ୍ଷାଭିସ୍ସଗଜାଭିଃକରେଣୁଭିଃ ॥ 12 ॥
ନିର୍ଯଯୁସ୍ତୁରରଥୈଶ୍ଚସୁମହାରଥାଃ ।
ଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିପାଶହସ୍ତାନାଂସଧ୍ଵଜାନାମ୍ପତାକିନାମ୍ ॥ 13 ॥
ତୁରଗାଣାଂସହସ୍ରୈଶ୍ଚମୁଖ୍ଯୈର୍ମୁଖ୍ଯତରାନ୍ଵିତୈଃ ।
ପଦାତୀନାଂସହସ୍ରୈଶ୍ଚଵୀରାଃପରିଵୃତାଯଯୁଃ ॥ 14 ॥
ତତୋଯାନାନ୍ଯୁପାରୂଢାସ୍ସର୍ଵାଦଶରଥସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
କୌସଲ୍ଯାମ୍ପ୍ରମୁଖେକୃତ୍ଵାସୁମିତ୍ରାଞ୍ଚାପିନିର୍ଯଯୁଃ ॥ 15 ॥
କୈକେଯ୍ଯାସହିତାଃସର୍ଵାନନ୍ଦିଗ୍ରାମମୁପାଗମନ୍ ।
ଦ୍ଵିଜାତିମୁଖ୍ଯୈର୍ଧର୍ମାତ୍ମାଶ୍ରେଣୀମୁଖ୍ଯୈସ୍ସନୈଗମୈଃ ॥ 16 ॥
ମାଲ୍ଯମୋଦକହସ୍ତୈଶ୍ଚମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ଭରତୋଵୃତଃ ।
ଶଙ୍ଖଭେରୀନିନାଦୈଶ୍ଚଵନ୍ଦିଭିଶ୍ଚାଭିଵନନ୍ଦିତଃ ॥ 17 ॥
ଆର୍ଯପାଦୌଗୃହୀତ୍ଵାତୌଶିରସାଧର୍ମକୋଵିଦଃ ।
ପାଣ୍ଡୁରଞ୍ଛତ୍ରମାଦାଯଶୁକ୍ଲମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍ ॥ 18 ॥
ଶୁକ୍ଲେ ଚ ଵାଲଵ୍ଯଜନେରାଜାର୍ହେହେମଭୂଷିତେ ।
ଉପଵାସକୃଶୋଦୀନଶ୍ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରଃ ॥ 19 ॥
ଭ୍ରାତୁରାଗମନଂଶ୍ରୁତ୍ଵାତତ୍ପୂର୍ଵଂହର୍ଷମାଗତଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଯଯୌତଦାରାମମ୍ମହାତ୍ମାସଚିଵୈସ୍ସହ ॥ 20 ॥
ଅଶ୍ଵାନାଙ୍ଖୁରଶବ୍ଦୈଶ୍ଚରଥନେମିସ୍ଵନେନ ଚ ।
ଶଙ୍ଖଦୁନ୍ଦୁଭିନାଦେନସଞ୍ଚଚାଲେଵମେଦିନୀ ॥ 21 ॥
କୃତ୍ସ୍ନନ୍ତୁନଗରନ୍ତତ୍ତୁନନ୍ଦିଗ୍ରାମମୁପାଗମତ୍ ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯଭରତୋଵାକ୍ଯମୁଵାଚପଵନାତ୍ମଜମ୍ ॥ 22 ॥
କଚ୍ଚିନ୍ନଖଲୁକାପେଯୀସେଵ୍ଯତେଚକଚିତ୍ତତା ।
ନ ହିପଶ୍ଯାମିକାକୁତ୍ସ୍ଥଂରାମମାର୍ଯମ୍ପରନ୍ତପମ୍ ॥ 23 ॥
ଅଥୈଵମୁକ୍ତେଵଚନେହନୂମାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଅର୍ଥ୍ଯଂଵିଜ୍ଞାପଯନ୍ନେଵଭରତଂସତ୍ଯଵିକ୍ରମମ୍ ॥ 24 ॥
ସଦାଫଲାନ୍କୁସୁମିତାନ୍ଵୃକ୍ଷାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯମଧୁସ୍ରଵାନ୍ ।
ଭରଦ୍ଵାଜପ୍ରସାଦେନମତ୍ତଭ୍ରମରନାଦିତାନ୍ ॥ 25 ॥
ତସ୍ଯଚୈଷଵରୋଦତ୍ତୋଵାସଵେନପରନ୍ତପ ।
ସସୈନ୍ଯସ୍ଯତଵାତିଥ୍ଯଙ୍କୃତଂସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ ॥ 26 ॥
ନିସ୍ସ୍ଵନ୍ଶ୍ରୂଯତେଭୀମଃପ୍ରହୃଷ୍ଟାନାଂଵନୌକସାମ୍ ।
ମନ୍ଯେଵାନରସେନାସାନଦୀନ୍ତରତିଗୋମତୀମ୍ ॥ 27 ॥
ରଜୋଵର୍ଷଂସମୁଦ୍ଭୂତମ୍ପଶ୍ଯସାଲଵନମ୍ପ୍ରତି ।
ମନ୍ଯେସାଲଵନଂରମ୍ଯଂଲୋପଯନ୍ତିପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ॥ 28 ॥
ତଦେତଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେଦୂରାଦ୍ଵିମାନଞ୍ଚନ୍ଦ୍ରସନ୍ନିଭମ୍ ।
ଵିମାନମ୍ପୁଷ୍ପକନ୍ଦିଵ୍ଯମ୍ମନସାବ୍ରହ୍ମନିର୍ମିତମ୍ ॥ 29 ॥
ରାଵଣମ୍ବାନ୍ଧଵୈଃସାର୍ଥଂହତ୍ଵାଲବ୍ଧମ୍ମହାତ୍ମନା ।
ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଂଵିମାନଂରାମଵାହନମ୍ ॥ 30 ॥
ଧନଦସ୍ଯପ୍ରସାଦେନଦିଵ୍ଯମେତନ୍ମନୋଜଵମ୍ ।
ଏତସ୍ମିନ୍ ଭ୍ରାତରୌଵୀରୌଵୈଦେହ୍ଯାସହରାଘଵୌ ॥ 31 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚମହାତେଜାରାକ୍ଷସଶ୍ଚଵିଭୀଷଣଃ ।
ଏତୋହର୍ଷସମୁଦ୍ଭୂତୋନିଃସ୍ଵନୋଦିଵମସ୍ପୃଶତ୍ ॥ 32 ॥
ସ୍ତ୍ରୀବାଲଯୁଵଵୃଦ୍ଧାନାଂରାମୋଽଯମିତିକୀର୍ତିତେ ।
ରଥକୁଞ୍ଜରଵାଜିଭ୍ଯସ୍ତେଽଵତୀର୍ଯମହୀଙ୍ଗତାଃ ॥ 33 ॥
ଦଦୃଶୁସ୍ତଂଵିମାନସ୍ଥନ୍ନରାସ୍ସୋମମିଵାମ୍ବରେ ।
ପ୍ରାଜ୍ଞଲିର୍ଭରତୋଭୂତ୍ଵାପ୍ରସୃଷ୍ଟୋରାଘଵୋନ୍ମୁଖଃ ॥ 34 ॥
ସ୍ଵାଗତେନଯଥାର୍ହେଣତତୋରାମମପୂଜଯତ୍ ।
ମନସାବ୍ରହ୍ମଣାସୃଷ୍ଟେଵିମାନେଭରତାଗ୍ରଜଃ ॥ 35 ॥
ରରାଜପୃଥୁଦୀର୍ଘାକ୍ଷୋଵଜ୍ରପାଣିରିଵାପରଃ ।
ତତୋଵିମାନାଗ୍ରଗତମ୍ଭରତୋଭ୍ରାତରନ୍ତଦା ॥ 36 ॥
ଵଵନ୍ଦେପ୍ରଣତୋରାମମ୍ମେରୁସ୍ଥମିଵଭାସ୍କରମ୍ ।
ତତୋରାମାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତନ୍ତଦ୍ଵିମାନମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ 37 ॥
ହଂସଯୁକ୍ତମ୍ମହାଵେଗନ୍ନିପପାତମହୀତଲେ ।
ଆପିତୋଵିମାନନ୍ତଦ୍ଭରତସ୍ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ ॥ 38 ॥
ରାମମାସାଦ୍ଯମୁଦିତଃପୁନରେଵାଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ।
ତଂସମୁତ୍ଥାପ୍ଯକାକୁତ୍ସ୍ଥଶ୍ଚିରସ୍ଯାକ୍ଷିରଥଙ୍ଗତମ୍ ॥ 39 ॥
ଅଙ୍କେଭରତମାରୋପ୍ଯମୁଦିତଃପରିଷସ୍ଵଜେ ।
ତତୋଲକ୍ଷ୍ମଣମାସାଦ୍ଯଵୈଦେହୀଂ ଚ ପରନ୍ତପଃ ॥ 40 ॥
ଅଥାଭ୍ଯଵାଦଯପ୍ରତୀତୋଭରତୋନାମଚାବ୍ରଵୀତ୍ ।
ସୁଗ୍ରୀଵଙ୍କେକଯୀପୁତ୍ରୋଜାମ୍ବଵନ୍ତମଥାଙ୍ଗଦମ୍ ॥ 41 ॥
ମୈନ୍ଦଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଦନ୍ନୀଲମୃଷଭମ୍ପରିଷସ୍ଵଜେ ।
ସୁଷେଣଂ ଚ ନଲଞ୍ଚୈଵଗଵାକ୍ଷଙ୍ଗନ୍ଧମାଦନମ୍ ॥ 42 ॥
ଶରଭମ୍ପନସଞ୍ଚୈଵପରିତଃପରିଷସ୍ଵଜେ ।
ତେକୃତ୍ଵାମାନୁଷଂରୂପଂଵାନରାଃକାମରୂପିଣଃ ॥ 43 ॥
କୁଶଲମ୍ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଂସ୍ତେପ୍ରହୃଷ୍ଟାଭରତନ୍ତଦା ।
ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜପୁତ୍ରସ୍ସୁଗ୍ରୀଵଂଵାନରର୍ଷଭମ୍ ॥ 44 ॥
ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯମହାତେଜାଭରତୋଧର୍ମିଣାଂଵରଃ ।
ତ୍ଵମ୍ସ୍ମାକଞ୍ଚତୁର୍ଣାଂଵୈଭ୍ରାତାସୁଗ୍ରୀଵପଞ୍ଚମଃ ॥ 45 ॥
ସୌହାର୍ଦାଜ୍ଜାଯତେମିତ୍ରମପକାରୋଽରିଲକ୍ଷଣମ୍ ।
ଵିଭୀଷଣଂ ଚ ଭରତଃସାନ୍ତ୍ଵଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 46 ॥
ଦିଷ୍ଟ୍ଯାତ୍ଵଯାସହାଯେନକୃତଙ୍କର୍ମସୁଦୁଷ୍କରମ୍ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚତଦାରାମମଭିଵାଦ୍ଯସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥ 47 ॥
ସୀତାଯାଶ୍ଚରଣୌଵୀରୋଵିନଯାଦଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ।
ରାମୋମାତରମାସାଦ୍ଯଵିଵର୍ଣାଂଶୋକକର୍ଶିତାମ୍ ॥ 48 ॥
ଜଗ୍ରାହପ୍ରଣତଃପାଦୌମନୋମାତୁଃପ୍ରହର୍ଷଯନ୍ ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯସୁମିତ୍ରାଂ ଚ କୈକେଯୀଂ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ ॥ 49 ॥
ସ ମାତ୍ରୂଶ୍ଚତତସ୍ସର୍ଵାପୁରୋହିତମୁପାଗମତ୍ ।
ସ୍ଵାଗତନ୍ତେମହାବାହୋକୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନା ॥ 50 ॥
ଇତିପ୍ରାଞ୍ଜଲଯଃସର୍ଵେନାଗରାରାମମବ୍ରୁଵନ୍ ।
ତାନ୍ଯଞ୍ଜଲିସହସ୍ରାଣିପ୍ରଗୃହୀତାନିନାଗରୈଃ ॥ 51 ॥
ଵ୍ଯାକୋଚାନୀଵପଦ୍ମାନିଦଦର୍ଶଭରତାଗ୍ରଜଃ ।
ପାଦୁକେତେତୁରାମସ୍ଯଗୃହୀତ୍ଵାଭରତସ୍ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 52 ॥
ଚରଣାଭ୍ଯାନ୍ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯଯୋଜଯାମାସଧର୍ମଵିତ୍ ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚତଦାରାମମ୍ଭରତଃ ସ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ॥ 53 ॥
ଏତତ୍ତେସକଲଂରାଜ୍ଯନ୍ନ୍ଯାସନ୍ନିର୍ଯାତିତମ୍ମଯା ।
ଅଦ୍ଯଜନ୍ମକୃତାର୍ଥମ୍ମେସମ୍ଵୃତ୍ତଶ୍ଚମନୋରଥଃ ॥ 54 ॥
ଯତ୍ତ୍ଵାମ୍ପଶ୍ଯାମିରାଜାନମଯୋଧ୍ଯାମ୍ପୁନରାଗତମ୍ ।
ଅଵେକ୍ଷତାମ୍ଭଵାନ୍ଶୋକଙ୍କୋଷ୍ଠାଗାରଙ୍ଗୃହମ୍ବଲମ୍ ॥ 55 ॥
ଭଵତସ୍ତେଜସାସର୍ଵଙ୍କୃତନ୍ଦଶଗୁଣମ୍ମଯା ।
ତଥାବ୍ରୁଵାଣମ୍ଭରତନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାତମ୍ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ ॥ 56 ॥
ମୁମୁଚୁର୍ଵାନରାବାଷ୍ପଂରାକ୍ଷସଶ୍ଚଵିଭୀଷଣଃ ।
ତତଃପ୍ରହର୍ଷାଦ୍ଭରତମଙ୍ଗମାରୋପ୍ଯରାଘଵଃ ॥ 57 ॥
ଯଯୌତେନଵିମାନେନସସୈନ୍ଯୋଭରତାଶ୍ରମମ୍ ।
ଭରତାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯସସୈନ୍ଯୋରାଘଵସ୍ତଦା ॥ 58 ॥
ଅଵତୀର୍ଯଵିମାନାଗ୍ରାଦଵତସ୍ଥେମହୀତଲେ ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତଦାରାମସ୍ତଦ୍ଵିମାନମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ 59 ॥
ଵହଵୈଶ୍ରଵଣନ୍ଦେଵମନୁଜାନାମିଗମ୍ଯତାମ୍ ।
ତତୋରାମାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତନ୍ତଦ୍ଵିମାନମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ 60 ॥
ଉତ୍ତରାନ୍ଦିଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯଜଗାମଧନଦାଲଯମ୍ ।
ଵିମାନମ୍ପୁଷ୍ପକନ୍ଦିଵ୍ଯଂସମ୍ଗୃହୀତନ୍ତୁରକ୍ଷସା ॥ 61 ॥
ଅଗମଦ୍ଧନଦଂଵେଗାଦ୍ରାମଵାକ୍ଯପ୍ରଚୋଦିତମ୍ ।
ପୁରୋହିତସ୍ଯାତ୍ମସମସ୍ଯରାଘଵୋବୃହସ୍ପତେଶ୍ଶକ୍ରୈଵାମରାଧିପଃ ।
ନିପୀଡ୍ଯପାଦୌପୃଥଗାନନେଶୁଭେସହୈଵତେନୋପଵିଵେଶଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 62 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଂଶଦଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।
श्रुत्वातुपरमानन्दम्भरतस्सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामासशत्रुघ्नम्परवीरहा ॥ 1 ॥
दैवतानि च सर्वाणिचैत्यानिनगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्यादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ 2 ॥
सूतास्स्तुतिपुराणज्ञास्सर्वेवैतालिकास्तथा ।
सर्वेवादित्रकुशलागणिकाश्चैवसङ्घशः ॥ 3 ॥
राजदारास्तथामात्यास्सैन्यास्सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्चसराजन्याश्रेणिमुख्यास्तथागणाः ॥ 4 ॥
अभिनिर्यान्तुरामस्यद्रष्टुंशशिनिभम्मुखम् ।
भरतस्यवच्श्रुत्वाशत्रुघ्नःपरवीरहा ॥ 5 ॥
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामानभागशः ।
समीकुरुतनिम्नानिविषमानिसमानि च ॥ 6 ॥
स्थानानितुनिरस्यन्तान्नन्दिग्रामादितःपरम् ।
सिञ्चस्तुपृथिवीङ्कृत्स्नांहिवशीतेववारिणा ॥ 7 ॥
ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्येलाजैःपुष्पैश्चसर्वतः ।
सुमुच्छ्रितपताकास्तुरथ्याःपुरवरोत्तमेः ॥ 8 ॥
शोभयन्तु च वेश्मानिसूर्यस्योदयनम्प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्चसुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ॥ 9 ॥
राजमार्गमसम्बाधङ्किरन्तुशतशोनराः ।
तस्तच्छासनंश्रुत्वाशत्रुघ्नस्यमुदान्विताः ॥ 10 ॥
धृष्टिर्जयन्तोविजयस्सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोकोमन्त्रपालश्चसुमन्त्रश्चापिनिर्ययुः ॥ 11 ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्चसध्वजैस्सुविभूषितैः ।
अपरेहेमकक्षाभिस्सगजाभिःकरेणुभिः ॥ 12 ॥
निर्ययुस्तुररथैश्चसुमहारथाः ।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानांसध्वजानाम्पताकिनाम् ॥ 13 ॥
तुरगाणांसहस्रैश्चमुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनांसहस्रैश्चवीराःपरिवृताययुः ॥ 14 ॥
ततोयानान्युपारूढास्सर्वादशरथस्त्रियः ।
कौसल्याम्प्रमुखेकृत्वासुमित्राञ्चापिनिर्ययुः ॥ 15 ॥
कैकेय्यासहिताःसर्वानन्दिग्राममुपागमन् ।
द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्माश्रेणीमुख्यैस्सनैगमैः ॥ 16 ॥
माल्यमोदकहस्तैश्चमन्त्रिभिर्भरतोवृतः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्चवन्दिभिश्चाभिवनन्दितः ॥ 17 ॥
आर्यपादौगृहीत्वातौशिरसाधर्मकोविदः ।
पाण्डुरञ्छत्रमादायशुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ 18 ॥
शुक्ले च वालव्यजनेराजार्हेहेमभूषिते ।
उपवासकृशोदीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ 19 ॥
भ्रातुरागमनंश्रुत्वातत्पूर्वंहर्षमागतः ।
प्रत्युद्ययौतदारामम्महात्मासचिवैस्सह ॥ 20 ॥
अश्वानाङ्खुरशब्दैश्चरथनेमिस्वनेन च ।
शङ्खदुन्दुभिनादेनसञ्चचालेवमेदिनी ॥ 21 ॥
कृत्स्नन्तुनगरन्तत्तुनन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्यभरतोवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ॥ 22 ॥
कच्चिन्नखलुकापेयीसेव्यतेचकचित्तता ।
न हिपश्यामिकाकुत्स्थंराममार्यम्परन्तपम् ॥ 23 ॥
अथैवमुक्तेवचनेहनूमानिदमब्रवीत् ।
अर्थ्यंविज्ञापयन्नेवभरतंसत्यविक्रमम् ॥ 24 ॥
सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान् प्राप्यमधुस्रवान् ।
भरद्वाजप्रसादेनमत्तभ्रमरनादितान् ॥ 25 ॥
तस्यचैषवरोदत्तोवासवेनपरन्तप ।
ससैन्यस्यतवातिथ्यङ्कृतंसर्वगुणान्वितम् ॥ 26 ॥
निस्स्वन्श्रूयतेभीमःप्रहृष्टानांवनौकसाम् ।
मन्येवानरसेनासानदीन्तरतिगोमतीम् ॥ 27 ॥
रजोवर्षंसमुद्भूतम्पश्यसालवनम्प्रति ।
मन्येसालवनंरम्यंलोपयन्तिप्लवङ्गमाः ॥ 28 ॥
तदेतद्दृश्यतेदूराद्विमानञ्चन्द्रसन्निभम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यम्मनसाब्रह्मनिर्मितम् ॥ 29 ॥
रावणम्बान्धवैःसार्थंहत्वालब्धम्महात्मना ।
तरुणादित्यसङ्काशंविमानंरामवाहनम् ॥ 30 ॥
धनदस्यप्रसादेनदिव्यमेतन्मनोजवम् ।
एतस्मिन् भ्रातरौवीरौवैदेह्यासहराघवौ ॥ 31 ॥
सुग्रीवश्चमहातेजाराक्षसश्चविभीषणः ।
एतोहर्षसमुद्भूतोनिःस्वनोदिवमस्पृशत् ॥ 32 ॥
स्त्रीबालयुववृद्धानांरामोऽयमितिकीर्तिते ।
रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्यमहीङ्गताः ॥ 33 ॥
ददृशुस्तंविमानस्थन्नरास्सोममिवाम्बरे ।
प्राज्ञलिर्भरतोभूत्वाप्रसृष्टोराघवोन्मुखः ॥ 34 ॥
स्वागतेनयथार्हेणततोराममपूजयत् ।
मनसाब्रह्मणासृष्टेविमानेभरताग्रजः ॥ 35 ॥
रराजपृथुदीर्घाक्षोवज्रपाणिरिवापरः ।
ततोविमानाग्रगतम्भरतोभ्रातरन्तदा ॥ 36 ॥
ववन्देप्रणतोरामम्मेरुस्थमिवभास्करम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 37 ॥
हंसयुक्तम्महावेगन्निपपातमहीतले ।
आपितोविमानन्तद्भरतस्सत्यविक्रमः ॥ 38 ॥
राममासाद्यमुदितःपुनरेवाभ्यवादयत् ।
तंसमुत्थाप्यकाकुत्स्थश्चिरस्याक्षिरथङ्गतम् ॥ 39 ॥
अङ्केभरतमारोप्यमुदितःपरिषस्वजे ।
ततोलक्ष्मणमासाद्यवैदेहीं च परन्तपः ॥ 40 ॥
अथाभ्यवादयप्रतीतोभरतोनामचाब्रवीत् ।
सुग्रीवङ्केकयीपुत्रोजाम्बवन्तमथाङ्गदम् ॥ 41 ॥
मैन्दं च द्विविदन्नीलमृषभम्परिषस्वजे ।
सुषेणं च नलञ्चैवगवाक्षङ्गन्धमादनम् ॥ 42 ॥
शरभम्पनसञ्चैवपरितःपरिषस्वजे ।
तेकृत्वामानुषंरूपंवानराःकामरूपिणः ॥ 43 ॥
कुशलम्पर्यपृच्छंस्तेप्रहृष्टाभरतन्तदा ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रस्सुग्रीवंवानरर्षभम् ॥ 44 ॥
परिष्वज्यमहातेजाभरतोधर्मिणांवरः ।
त्वम्स्माकञ्चतुर्णांवैभ्रातासुग्रीवपञ्चमः ॥ 45 ॥
सौहार्दाज्जायतेमित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
विभीषणं च भरतःसान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ॥ 46 ॥
दिष्ट्यात्वयासहायेनकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
शत्रुघ्नश्चतदाराममभिवाद्यसलक्ष्मणम् ॥ 47 ॥
सीतायाश्चरणौवीरोविनयादभ्यवादयत् ।
रामोमातरमासाद्यविवर्णांशोककर्शिताम् ॥ 48 ॥
जग्राहप्रणतःपादौमनोमातुःप्रहर्षयन् ।
अभिवाद्यसुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ॥ 49 ॥
स मात्रूश्चततस्सर्वापुरोहितमुपागमत् ।
स्वागतन्तेमहाबाहोकौसल्यानन्दवर्धना ॥ 50 ॥
इतिप्राञ्जलयःसर्वेनागराराममब्रुवन् ।
तान्यञ्जलिसहस्राणिप्रगृहीतानिनागरैः ॥ 51 ॥
व्याकोचानीवपद्मानिददर्शभरताग्रजः ।
पादुकेतेतुरामस्यगृहीत्वाभरतस्स्वयम् ॥ 52 ॥
चरणाभ्यान्नरेन्द्रस्ययोजयामासधर्मवित् ।
अब्रवीच्चतदारामम्भरतः स कृताञ्जलिः ॥ 53 ॥
एतत्तेसकलंराज्यन्न्यासन्निर्यातितम्मया ।
अद्यजन्मकृतार्थम्मेसम्वृत्तश्चमनोरथः ॥ 54 ॥
यत्त्वाम्पश्यामिराजानमयोध्याम्पुनरागतम् ।
अवेक्षताम्भवान्शोकङ्कोष्ठागारङ्गृहम्बलम् ॥ 55 ॥
भवतस्तेजसासर्वङ्कृतन्दशगुणम्मया ।
तथाब्रुवाणम्भरतन्दृष्टवातम्भ्रातृवत्सलम् ॥ 56 ॥
मुमुचुर्वानराबाष्पंराक्षसश्चविभीषणः ।
ततःप्रहर्षाद्भरतमङ्गमारोप्यराघवः ॥ 57 ॥
ययौतेनविमानेनससैन्योभरताश्रमम् ।
भरताश्रममासाद्यससैन्योराघवस्तदा ॥ 58 ॥
अवतीर्यविमानाग्रादवतस्थेमहीतले ।
अब्रवीत्तुतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 59 ॥
वहवैश्रवणन्देवमनुजानामिगम्यताम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 60 ॥
उत्तरान्दिशमुद्दिश्यजगामधनदालयम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यंसम्गृहीतन्तुरक्षसा ॥ 61 ॥
अगमद्धनदंवेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम् ।
पुरोहितस्यात्मसमस्यराघवोबृहस्पतेश्शक्रैवामराधिपः ।
निपीड्यपादौपृथगाननेशुभेसहैवतेनोपविवेशवीर्यवान् ॥ 62 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.