ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਸ਼ਤਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਤੁਪਰਮਾਨਨ੍ਦਮ੍ਭਰਤਸ੍ਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਹृष੍ਟਮਾਜ੍ਞਾਪਯਾਮਾਸਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮ੍ਪਰਵੀਰਹਾ ॥ 1 ॥
ਦੈਵਤਾਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿਚੈਤ੍ਯਾਨਿਨਗਰਸ੍ਯ ਚ ।
ਸੁਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯੈਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਰੈਰਰ੍ਚਨ੍ਤੁ ਸ਼ੁਚਯੋ ਨਰਾਃ ॥ 2 ॥
ਸੂਤਾਸ੍ਸ੍ਤੁਤਿਪੁਰਾਣਜ੍ਞਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇਵੈਤਾਲਿਕਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਸਰ੍ਵੇਵਾਦਿਤ੍ਰਕੁਸ਼ਲਾਗਣਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵਸਙ੍ਘਸ਼ਃ ॥ 3 ॥
ਰਾਜਦਾਰਾਸ੍ਤਥਾਮਾਤ੍ਯਾਸ੍ਸੈਨ੍ਯਾਸ੍ਸੇਨਾਙ੍ਗਨਾਗਣਾਃ ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚਸਰਾਜਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰੇਣਿਮੁਖ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਗਣਾਃ ॥ 4 ॥
ਅਭਿਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤੁਰਾਮਸ੍ਯਦ੍ਰष੍ਟੁਂਸ਼ਸ਼ਿਨਿਭਮ੍ਮੁਖਮ੍ ।
ਭਰਤਸ੍ਯਵਚ੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃਪਰਵੀਰਹਾ ॥ 5 ॥
ਵਿष੍ਟੀਰਨੇਕਸਾਹਸ੍ਰੀਸ਼੍ਚੋਦਯਾਮਾਨਭਾਗਸ਼ਃ ।
ਸਮੀਕੁਰੁਤਨਿਮ੍ਨਾਨਿਵਿषਮਾਨਿਸਮਾਨਿ ਚ ॥ 6 ॥
ਸ੍ਥਾਨਾਨਿਤੁਨਿਰਸ੍ਯਨ੍ਤਾਨ੍ਨਨ੍ਦਿਗ੍ਰਾਮਾਦਿਤਃਪਰਮ੍ ।
ਸਿਞ੍ਚਸ੍ਤੁਪृਥਿਵੀਙ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਂਹਿਵਸ਼ੀਤੇਵਵਾਰਿਣਾ ॥ 7 ॥
ਤਤੋऽਭ੍ਯਵਕਿਰਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਲਾਜੈਃਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਚਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਸੁਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਪਤਾਕਾਸ੍ਤੁਰਥ੍ਯਾਃਪੁਰਵਰੋਤ੍ਤਮੇਃ ॥ 8 ॥
ਸ਼ੋਭਯਨ੍ਤੁ ਚ ਵੇਸ਼੍ਮਾਨਿਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯੋਦਯਨਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ।
ਸ੍ਰਗ੍ਦਾਮਮੁਕ੍ਤਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਚਸੁਗਨ੍ਧੈਃ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਕੈਃ ॥ 9 ॥
ਰਾਜਮਾਰ੍ਗਮਸਮ੍ਬਾਧਙ੍ਕਿਰਨ੍ਤੁਸ਼ਤਸ਼ੋਨਰਾਃ ।
ਤਸ੍ਤਚ੍ਛਾਸਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ੍ਯਮੁਦਾਨ੍ਵਿਤਾਃ ॥ 10 ॥
ਧृष੍ਟਿਰ੍ਜਯਨ੍ਤੋਵਿਜਯਸ੍ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ ।
ਅਸ਼ੋਕੋਮਨ੍ਤ੍ਰਪਾਲਸ਼੍ਚਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚਾਪਿਨਿਰ੍ਯਯੁਃ ॥ 11 ॥
ਮਤ੍ਤੈਰ੍ਨਾਗਸਹਸ੍ਰੈਸ਼੍ਚਸਧ੍ਵਜੈਸ੍ਸੁਵਿਭੂषਿਤੈਃ ।
ਅਪਰੇਹੇਮਕਕ੍षਾਭਿਸ੍ਸਗਜਾਭਿਃਕਰੇਣੁਭਿਃ ॥ 12 ॥
ਨਿਰ੍ਯਯੁਸ੍ਤੁਰਰਥੈਸ਼੍ਚਸੁਮਹਾਰਥਾਃ ।
ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯृष੍ਟਿਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਾਨਾਂਸਧ੍ਵਜਾਨਾਮ੍ਪਤਾਕਿਨਾਮ੍ ॥ 13 ॥
ਤੁਰਗਾਣਾਂਸਹਸ੍ਰੈਸ਼੍ਚਮੁਖ੍ਯੈਰ੍ਮੁਖ੍ਯਤਰਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ।
ਪਦਾਤੀਨਾਂਸਹਸ੍ਰੈਸ਼੍ਚਵੀਰਾਃਪਰਿਵृਤਾਯਯੁਃ ॥ 14 ॥
ਤਤੋਯਾਨਾਨ੍ਯੁਪਾਰੂਢਾਸ੍ਸਰ੍ਵਾਦਸ਼ਰਥਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾਮ੍ਪ੍ਰਮੁਖੇਕृਤ੍ਵਾਸੁਮਿਤ੍ਰਾਞ੍ਚਾਪਿਨਿਰ੍ਯਯੁਃ ॥ 15 ॥
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਸਹਿਤਾਃਸਰ੍ਵਾਨਨ੍ਦਿਗ੍ਰਾਮਮੁਪਾਗਮਨ੍ ।
ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਮੁਖ੍ਯੈਰ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰੇਣੀਮੁਖ੍ਯੈਸ੍ਸਨੈਗਮੈਃ ॥ 16 ॥
ਮਾਲ੍ਯਮੋਦਕਹਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਭਰਤੋਵृਤਃ ।
ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰੀਨਿਨਾਦੈਸ਼੍ਚਵਨ੍ਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਭਿਵਨਨ੍ਦਿਤਃ ॥ 17 ॥
ਆਰ੍ਯਪਾਦੌਗृਹੀਤ੍ਵਾਤੌਸ਼ਿਰਸਾਧਰ੍ਮਕੋਵਿਦਃ ।
ਪਾਣ੍ਡੁਰਞ੍ਛਤ੍ਰਮਾਦਾਯਸ਼ੁਕ੍ਲਮਾਲ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ॥ 18 ॥
ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਚ ਵਾਲਵ੍ਯਜਨੇਰਾਜਾਰ੍ਹੇਹੇਮਭੂषਿਤੇ ।
ਉਪਵਾਸਕृਸ਼ੋਦੀਨਸ਼੍ਚੀਰਕृष੍ਣਾਜਿਨਾਮ੍ਬਰਃ ॥ 19 ॥
ਭ੍ਰਾਤੁਰਾਗਮਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂਹਰ੍षਮਾਗਤਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦ੍ਯਯੌਤਦਾਰਾਮਮ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਸਚਿਵੈਸ੍ਸਹ ॥ 20 ॥
ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਙ੍ਖੁਰਸ਼ਬ੍ਦੈਸ਼੍ਚਰਥਨੇਮਿਸ੍ਵਨੇਨ ਚ ।
ਸ਼ਙ੍ਖਦੁਨ੍ਦੁਭਿਨਾਦੇਨਸਞ੍ਚਚਾਲੇਵਮੇਦਿਨੀ ॥ 21 ॥
ਕृਤ੍ਸ੍ਨਨ੍ਤੁਨਗਰਨ੍ਤਤ੍ਤੁਨਨ੍ਦਿਗ੍ਰਾਮਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਭਰਤੋਵਾਕ੍ਯਮੁਵਾਚਪਵਨਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 22 ॥
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਨਖਲੁਕਾਪੇਯੀਸੇਵ੍ਯਤੇਚਕਚਿਤ੍ਤਤਾ ।
ਨ ਹਿਪਸ਼੍ਯਾਮਿਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂਰਾਮਮਾਰ੍ਯਮ੍ਪਰਨ੍ਤਪਮ੍ ॥ 23 ॥
ਅਥੈਵਮੁਕ੍ਤੇਵਚਨੇਹਨੂਮਾਨਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਅਰ੍ਥ੍ਯਂਵਿਜ੍ਞਾਪਯਨ੍ਨੇਵਭਰਤਂਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 24 ॥
ਸਦਾਫਲਾਨ੍ਕੁਸੁਮਿਤਾਨ੍ਵृਕ੍षਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਮਧੁਸ੍ਰਵਾਨ੍ ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਪ੍ਰਸਾਦੇਨਮਤ੍ਤਭ੍ਰਮਰਨਾਦਿਤਾਨ੍ ॥ 25 ॥
ਤਸ੍ਯਚੈषਵਰੋਦਤ੍ਤੋਵਾਸਵੇਨਪਰਨ੍ਤਪ ।
ਸਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯਤਵਾਤਿਥ੍ਯਙ੍ਕृਤਂਸਰ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ 26 ॥
ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨ੍ਸ਼੍ਰੂਯਤੇਭੀਮਃਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਨਾਂਵਨੌਕਸਾਮ੍ ।
ਮਨ੍ਯੇਵਾਨਰਸੇਨਾਸਾਨਦੀਨ੍ਤਰਤਿਗੋਮਤੀਮ੍ ॥ 27 ॥
ਰਜੋਵਰ੍षਂਸਮੁਦ੍ਭੂਤਮ੍ਪਸ਼੍ਯਸਾਲਵਨਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ।
ਮਨ੍ਯੇਸਾਲਵਨਂਰਮ੍ਯਂਲੋਪਯਨ੍ਤਿਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 28 ॥
ਤਦੇਤਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇਦੂਰਾਦ੍ਵਿਮਾਨਞ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ।
ਵਿਮਾਨਮ੍ਪੁष੍ਪਕਨ੍ਦਿਵ੍ਯਮ੍ਮਨਸਾਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍ ॥ 29 ॥
ਰਾਵਣਮ੍ਬਾਨ੍ਧਵੈਃਸਾਰ੍ਥਂਹਤ੍ਵਾਲਬ੍ਧਮ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂਵਿਮਾਨਂਰਾਮਵਾਹਨਮ੍ ॥ 30 ॥
ਧਨਦਸ੍ਯਪ੍ਰਸਾਦੇਨਦਿਵ੍ਯਮੇਤਨ੍ਮਨੋਜਵਮ੍ ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭ੍ਰਾਤਰੌਵੀਰੌਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸਹਰਾਘਵੌ ॥ 31 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ਼੍ਚਮਹਾਤੇਜਾਰਾਕ੍षਸਸ਼੍ਚਵਿਭੀषਣਃ ।
ਏਤੋਹਰ੍षਸਮੁਦ੍ਭੂਤੋਨਿਃਸ੍ਵਨੋਦਿਵਮਸ੍ਪृਸ਼ਤ੍ ॥ 32 ॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਯੁਵਵृਦ੍ਧਾਨਾਂਰਾਮੋऽਯਮਿਤਿਕੀਰ੍ਤਿਤੇ ।
ਰਥਕੁਞ੍ਜਰਵਾਜਿਭ੍ਯਸ੍ਤੇऽਵਤੀਰ੍ਯਮਹੀਙ੍ਗਤਾਃ ॥ 33 ॥
ਦਦृਸ਼ੁਸ੍ਤਂਵਿਮਾਨਸ੍ਥਨ੍ਨਰਾਸ੍ਸੋਮਮਿਵਾਮ੍ਬਰੇ ।
ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਲਿਰ੍ਭਰਤੋਭੂਤ੍ਵਾਪ੍ਰਸृष੍ਟੋਰਾਘਵੋਨ੍ਮੁਖਃ ॥ 34 ॥
ਸ੍ਵਾਗਤੇਨਯਥਾਰ੍ਹੇਣਤਤੋਰਾਮਮਪੂਜਯਤ੍ ।
ਮਨਸਾਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਸृष੍ਟੇਵਿਮਾਨੇਭਰਤਾਗ੍ਰਜਃ ॥ 35 ॥
ਰਰਾਜਪृਥੁਦੀਰ੍ਘਾਕ੍षੋਵਜ੍ਰਪਾਣਿਰਿਵਾਪਰਃ ।
ਤਤੋਵਿਮਾਨਾਗ੍ਰਗਤਮ੍ਭਰਤੋਭ੍ਰਾਤਰਨ੍ਤਦਾ ॥ 36 ॥
ਵਵਨ੍ਦੇਪ੍ਰਣਤੋਰਾਮਮ੍ਮੇਰੁਸ੍ਥਮਿਵਭਾਸ੍ਕਰਮ੍ ।
ਤਤੋਰਾਮਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਨ੍ਤਦ੍ਵਿਮਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 37 ॥
ਹਂਸਯੁਕ੍ਤਮ੍ਮਹਾਵੇਗਨ੍ਨਿਪਪਾਤਮਹੀਤਲੇ ।
ਆਪਿਤੋਵਿਮਾਨਨ੍ਤਦ੍ਭਰਤਸ੍ਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥ 38 ॥
ਰਾਮਮਾਸਾਦ੍ਯਮੁਦਿਤਃਪੁਨਰੇਵਾਭ੍ਯਵਾਦਯਤ੍ ।
ਤਂਸਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਯਾਕ੍षਿਰਥਙ੍ਗਤਮ੍ ॥ 39 ॥
ਅਙ੍ਕੇਭਰਤਮਾਰੋਪ੍ਯਮੁਦਿਤਃਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ।
ਤਤੋਲਕ੍ष੍ਮਣਮਾਸਾਦ੍ਯਵੈਦੇਹੀਂ ਚ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 40 ॥
ਅਥਾਭ੍ਯਵਾਦਯਪ੍ਰਤੀਤੋਭਰਤੋਨਾਮਚਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਙ੍ਕੇਕਯੀਪੁਤ੍ਰੋਜਾਮ੍ਬਵਨ੍ਤਮਥਾਙ੍ਗਦਮ੍ ॥ 41 ॥
ਮੈਨ੍ਦਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਦਨ੍ਨੀਲਮृषਭਮ੍ਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ।
ਸੁषੇਣਂ ਚ ਨਲਞ੍ਚੈਵਗਵਾਕ੍षਙ੍ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਮ੍ ॥ 42 ॥
ਸ਼ਰਭਮ੍ਪਨਸਞ੍ਚੈਵਪਰਿਤਃਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ।
ਤੇਕृਤ੍ਵਾਮਾਨੁषਂਰੂਪਂਵਾਨਰਾਃਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ॥ 43 ॥
ਕੁਸ਼ਲਮ੍ਪਰ੍ਯਪृਚ੍ਛਂਸ੍ਤੇਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਭਰਤਨ੍ਤਦਾ ।
ਅਥਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਂਵਾਨਰਰ੍षਭਮ੍ ॥ 44 ॥
ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯਮਹਾਤੇਜਾਭਰਤੋਧਰ੍ਮਿਣਾਂਵਰਃ ।
ਤ੍ਵਮ੍ਸ੍ਮਾਕਞ੍ਚਤੁਰ੍ਣਾਂਵੈਭ੍ਰਾਤਾਸੁਗ੍ਰੀਵਪਞ੍ਚਮਃ ॥ 45 ॥
ਸੌਹਾਰ੍ਦਾਜ੍ਜਾਯਤੇਮਿਤ੍ਰਮਪਕਾਰੋऽਰਿਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਵਿਭੀषਣਂ ਚ ਭਰਤਃਸਾਨ੍ਤ੍ਵਵਾਕ੍ਯਮਥਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 46 ॥
ਦਿष੍ਟ੍ਯਾਤ੍ਵਯਾਸਹਾਯੇਨਕृਤਙ੍ਕਰ੍ਮਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ਼੍ਚਤਦਾਰਾਮਮਭਿਵਾਦ੍ਯਸਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 47 ॥
ਸੀਤਾਯਾਸ਼੍ਚਰਣੌਵੀਰੋਵਿਨਯਾਦਭ੍ਯਵਾਦਯਤ੍ ।
ਰਾਮੋਮਾਤਰਮਾਸਾਦ੍ਯਵਿਵਰ੍ਣਾਂਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍ ॥ 48 ॥
ਜਗ੍ਰਾਹਪ੍ਰਣਤਃਪਾਦੌਮਨੋਮਾਤੁਃਪ੍ਰਹਰ੍षਯਨ੍ ।
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯਸੁਮਿਤ੍ਰਾਂ ਚ ਕੈਕੇਯੀਂ ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ॥ 49 ॥
ਸ ਮਾਤ੍ਰੂਸ਼੍ਚਤਤਸ੍ਸਰ੍ਵਾਪੁਰੋਹਿਤਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
ਸ੍ਵਾਗਤਨ੍ਤੇਮਹਾਬਾਹੋਕੌਸਲ੍ਯਾਨਨ੍ਦਵਰ੍ਧਨਾ ॥ 50 ॥
ਇਤਿਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਯਃਸਰ੍ਵੇਨਾਗਰਾਰਾਮਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ ।
ਤਾਨ੍ਯਞ੍ਜਲਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿਪ੍ਰਗृਹੀਤਾਨਿਨਾਗਰੈਃ ॥ 51 ॥
ਵ੍ਯਾਕੋਚਾਨੀਵਪਦ੍ਮਾਨਿਦਦਰ੍ਸ਼ਭਰਤਾਗ੍ਰਜਃ ।
ਪਾਦੁਕੇਤੇਤੁਰਾਮਸ੍ਯਗृਹੀਤ੍ਵਾਭਰਤਸ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 52 ॥
ਚਰਣਾਭ੍ਯਾਨ੍ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਯੋਜਯਾਮਾਸਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਚ੍ਚਤਦਾਰਾਮਮ੍ਭਰਤਃ ਸ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ॥ 53 ॥
ਏਤਤ੍ਤੇਸਕਲਂਰਾਜ੍ਯਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨ੍ਨਿਰ੍ਯਾਤਿਤਮ੍ਮਯਾ ।
ਅਦ੍ਯਜਨ੍ਮਕृਤਾਰ੍ਥਮ੍ਮੇਸਮ੍ਵृਤ੍ਤਸ਼੍ਚਮਨੋਰਥਃ ॥ 54 ॥
ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਮ੍ਪਸ਼੍ਯਾਮਿਰਾਜਾਨਮਯੋਧ੍ਯਾਮ੍ਪੁਨਰਾਗਤਮ੍ ।
ਅਵੇਕ੍षਤਾਮ੍ਭਵਾਨ੍ਸ਼ੋਕਙ੍ਕੋष੍ਠਾਗਾਰਙ੍ਗृਹਮ੍ਬਲਮ੍ ॥ 55 ॥
ਭਵਤਸ੍ਤੇਜਸਾਸਰ੍ਵਙ੍ਕृਤਨ੍ਦਸ਼ਗੁਣਮ੍ਮਯਾ ।
ਤਥਾਬ੍ਰੁਵਾਣਮ੍ਭਰਤਨ੍ਦृष੍ਟਵਾਤਮ੍ਭ੍ਰਾਤृਵਤ੍ਸਲਮ੍ ॥ 56 ॥
ਮੁਮੁਚੁਰ੍ਵਾਨਰਾਬਾष੍ਪਂਰਾਕ੍षਸਸ਼੍ਚਵਿਭੀषਣਃ ।
ਤਤਃਪ੍ਰਹਰ੍षਾਦ੍ਭਰਤਮਙ੍ਗਮਾਰੋਪ੍ਯਰਾਘਵਃ ॥ 57 ॥
ਯਯੌਤੇਨਵਿਮਾਨੇਨਸਸੈਨ੍ਯੋਭਰਤਾਸ਼੍ਰਮਮ੍ ।
ਭਰਤਾਸ਼੍ਰਮਮਾਸਾਦ੍ਯਸਸੈਨ੍ਯੋਰਾਘਵਸ੍ਤਦਾ ॥ 58 ॥
ਅਵਤੀਰ੍ਯਵਿਮਾਨਾਗ੍ਰਾਦਵਤਸ੍ਥੇਮਹੀਤਲੇ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤੁਤਦਾਰਾਮਸ੍ਤਦ੍ਵਿਮਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 59 ॥
ਵਹਵੈਸ਼੍ਰਵਣਨ੍ਦੇਵਮਨੁਜਾਨਾਮਿਗਮ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਤਤੋਰਾਮਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਨ੍ਤਦ੍ਵਿਮਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 60 ॥
ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਦਿਸ਼ਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਜਗਾਮਧਨਦਾਲਯਮ੍ ।
ਵਿਮਾਨਮ੍ਪੁष੍ਪਕਨ੍ਦਿਵ੍ਯਂਸਮ੍ਗृਹੀਤਨ੍ਤੁਰਕ੍षਸਾ ॥ 61 ॥
ਅਗਮਦ੍ਧਨਦਂਵੇਗਾਦ੍ਰਾਮਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਚੋਦਿਤਮ੍ ।
ਪੁਰੋਹਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮਸ੍ਯਰਾਘਵੋਬृਹਸ੍ਪਤੇਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਰੈਵਾਮਰਾਧਿਪਃ ।
ਨਿਪੀਡ੍ਯਪਾਦੌਪृਥਗਾਨਨੇਸ਼ੁਭੇਸਹੈਵਤੇਨੋਪਵਿਵੇਸ਼ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 62 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਸ਼ਤਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।
श्रुत्वातुपरमानन्दम्भरतस्सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामासशत्रुघ्नम्परवीरहा ॥ 1 ॥
दैवतानि च सर्वाणिचैत्यानिनगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्यादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ 2 ॥
सूतास्स्तुतिपुराणज्ञास्सर्वेवैतालिकास्तथा ।
सर्वेवादित्रकुशलागणिकाश्चैवसङ्घशः ॥ 3 ॥
राजदारास्तथामात्यास्सैन्यास्सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्चसराजन्याश्रेणिमुख्यास्तथागणाः ॥ 4 ॥
अभिनिर्यान्तुरामस्यद्रष्टुंशशिनिभम्मुखम् ।
भरतस्यवच्श्रुत्वाशत्रुघ्नःपरवीरहा ॥ 5 ॥
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामानभागशः ।
समीकुरुतनिम्नानिविषमानिसमानि च ॥ 6 ॥
स्थानानितुनिरस्यन्तान्नन्दिग्रामादितःपरम् ।
सिञ्चस्तुपृथिवीङ्कृत्स्नांहिवशीतेववारिणा ॥ 7 ॥
ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्येलाजैःपुष्पैश्चसर्वतः ।
सुमुच्छ्रितपताकास्तुरथ्याःपुरवरोत्तमेः ॥ 8 ॥
शोभयन्तु च वेश्मानिसूर्यस्योदयनम्प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्चसुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ॥ 9 ॥
राजमार्गमसम्बाधङ्किरन्तुशतशोनराः ।
तस्तच्छासनंश्रुत्वाशत्रुघ्नस्यमुदान्विताः ॥ 10 ॥
धृष्टिर्जयन्तोविजयस्सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोकोमन्त्रपालश्चसुमन्त्रश्चापिनिर्ययुः ॥ 11 ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्चसध्वजैस्सुविभूषितैः ।
अपरेहेमकक्षाभिस्सगजाभिःकरेणुभिः ॥ 12 ॥
निर्ययुस्तुररथैश्चसुमहारथाः ।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानांसध्वजानाम्पताकिनाम् ॥ 13 ॥
तुरगाणांसहस्रैश्चमुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनांसहस्रैश्चवीराःपरिवृताययुः ॥ 14 ॥
ततोयानान्युपारूढास्सर्वादशरथस्त्रियः ।
कौसल्याम्प्रमुखेकृत्वासुमित्राञ्चापिनिर्ययुः ॥ 15 ॥
कैकेय्यासहिताःसर्वानन्दिग्राममुपागमन् ।
द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्माश्रेणीमुख्यैस्सनैगमैः ॥ 16 ॥
माल्यमोदकहस्तैश्चमन्त्रिभिर्भरतोवृतः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्चवन्दिभिश्चाभिवनन्दितः ॥ 17 ॥
आर्यपादौगृहीत्वातौशिरसाधर्मकोविदः ।
पाण्डुरञ्छत्रमादायशुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ 18 ॥
शुक्ले च वालव्यजनेराजार्हेहेमभूषिते ।
उपवासकृशोदीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ 19 ॥
भ्रातुरागमनंश्रुत्वातत्पूर्वंहर्षमागतः ।
प्रत्युद्ययौतदारामम्महात्मासचिवैस्सह ॥ 20 ॥
अश्वानाङ्खुरशब्दैश्चरथनेमिस्वनेन च ।
शङ्खदुन्दुभिनादेनसञ्चचालेवमेदिनी ॥ 21 ॥
कृत्स्नन्तुनगरन्तत्तुनन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्यभरतोवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ॥ 22 ॥
कच्चिन्नखलुकापेयीसेव्यतेचकचित्तता ।
न हिपश्यामिकाकुत्स्थंराममार्यम्परन्तपम् ॥ 23 ॥
अथैवमुक्तेवचनेहनूमानिदमब्रवीत् ।
अर्थ्यंविज्ञापयन्नेवभरतंसत्यविक्रमम् ॥ 24 ॥
सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान् प्राप्यमधुस्रवान् ।
भरद्वाजप्रसादेनमत्तभ्रमरनादितान् ॥ 25 ॥
तस्यचैषवरोदत्तोवासवेनपरन्तप ।
ससैन्यस्यतवातिथ्यङ्कृतंसर्वगुणान्वितम् ॥ 26 ॥
निस्स्वन्श्रूयतेभीमःप्रहृष्टानांवनौकसाम् ।
मन्येवानरसेनासानदीन्तरतिगोमतीम् ॥ 27 ॥
रजोवर्षंसमुद्भूतम्पश्यसालवनम्प्रति ।
मन्येसालवनंरम्यंलोपयन्तिप्लवङ्गमाः ॥ 28 ॥
तदेतद्दृश्यतेदूराद्विमानञ्चन्द्रसन्निभम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यम्मनसाब्रह्मनिर्मितम् ॥ 29 ॥
रावणम्बान्धवैःसार्थंहत्वालब्धम्महात्मना ।
तरुणादित्यसङ्काशंविमानंरामवाहनम् ॥ 30 ॥
धनदस्यप्रसादेनदिव्यमेतन्मनोजवम् ।
एतस्मिन् भ्रातरौवीरौवैदेह्यासहराघवौ ॥ 31 ॥
सुग्रीवश्चमहातेजाराक्षसश्चविभीषणः ।
एतोहर्षसमुद्भूतोनिःस्वनोदिवमस्पृशत् ॥ 32 ॥
स्त्रीबालयुववृद्धानांरामोऽयमितिकीर्तिते ।
रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्यमहीङ्गताः ॥ 33 ॥
ददृशुस्तंविमानस्थन्नरास्सोममिवाम्बरे ।
प्राज्ञलिर्भरतोभूत्वाप्रसृष्टोराघवोन्मुखः ॥ 34 ॥
स्वागतेनयथार्हेणततोराममपूजयत् ।
मनसाब्रह्मणासृष्टेविमानेभरताग्रजः ॥ 35 ॥
रराजपृथुदीर्घाक्षोवज्रपाणिरिवापरः ।
ततोविमानाग्रगतम्भरतोभ्रातरन्तदा ॥ 36 ॥
ववन्देप्रणतोरामम्मेरुस्थमिवभास्करम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 37 ॥
हंसयुक्तम्महावेगन्निपपातमहीतले ।
आपितोविमानन्तद्भरतस्सत्यविक्रमः ॥ 38 ॥
राममासाद्यमुदितःपुनरेवाभ्यवादयत् ।
तंसमुत्थाप्यकाकुत्स्थश्चिरस्याक्षिरथङ्गतम् ॥ 39 ॥
अङ्केभरतमारोप्यमुदितःपरिषस्वजे ।
ततोलक्ष्मणमासाद्यवैदेहीं च परन्तपः ॥ 40 ॥
अथाभ्यवादयप्रतीतोभरतोनामचाब्रवीत् ।
सुग्रीवङ्केकयीपुत्रोजाम्बवन्तमथाङ्गदम् ॥ 41 ॥
मैन्दं च द्विविदन्नीलमृषभम्परिषस्वजे ।
सुषेणं च नलञ्चैवगवाक्षङ्गन्धमादनम् ॥ 42 ॥
शरभम्पनसञ्चैवपरितःपरिषस्वजे ।
तेकृत्वामानुषंरूपंवानराःकामरूपिणः ॥ 43 ॥
कुशलम्पर्यपृच्छंस्तेप्रहृष्टाभरतन्तदा ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रस्सुग्रीवंवानरर्षभम् ॥ 44 ॥
परिष्वज्यमहातेजाभरतोधर्मिणांवरः ।
त्वम्स्माकञ्चतुर्णांवैभ्रातासुग्रीवपञ्चमः ॥ 45 ॥
सौहार्दाज्जायतेमित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
विभीषणं च भरतःसान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ॥ 46 ॥
दिष्ट्यात्वयासहायेनकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
शत्रुघ्नश्चतदाराममभिवाद्यसलक्ष्मणम् ॥ 47 ॥
सीतायाश्चरणौवीरोविनयादभ्यवादयत् ।
रामोमातरमासाद्यविवर्णांशोककर्शिताम् ॥ 48 ॥
जग्राहप्रणतःपादौमनोमातुःप्रहर्षयन् ।
अभिवाद्यसुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ॥ 49 ॥
स मात्रूश्चततस्सर्वापुरोहितमुपागमत् ।
स्वागतन्तेमहाबाहोकौसल्यानन्दवर्धना ॥ 50 ॥
इतिप्राञ्जलयःसर्वेनागराराममब्रुवन् ।
तान्यञ्जलिसहस्राणिप्रगृहीतानिनागरैः ॥ 51 ॥
व्याकोचानीवपद्मानिददर्शभरताग्रजः ।
पादुकेतेतुरामस्यगृहीत्वाभरतस्स्वयम् ॥ 52 ॥
चरणाभ्यान्नरेन्द्रस्ययोजयामासधर्मवित् ।
अब्रवीच्चतदारामम्भरतः स कृताञ्जलिः ॥ 53 ॥
एतत्तेसकलंराज्यन्न्यासन्निर्यातितम्मया ।
अद्यजन्मकृतार्थम्मेसम्वृत्तश्चमनोरथः ॥ 54 ॥
यत्त्वाम्पश्यामिराजानमयोध्याम्पुनरागतम् ।
अवेक्षताम्भवान्शोकङ्कोष्ठागारङ्गृहम्बलम् ॥ 55 ॥
भवतस्तेजसासर्वङ्कृतन्दशगुणम्मया ।
तथाब्रुवाणम्भरतन्दृष्टवातम्भ्रातृवत्सलम् ॥ 56 ॥
मुमुचुर्वानराबाष्पंराक्षसश्चविभीषणः ।
ततःप्रहर्षाद्भरतमङ्गमारोप्यराघवः ॥ 57 ॥
ययौतेनविमानेनससैन्योभरताश्रमम् ।
भरताश्रममासाद्यससैन्योराघवस्तदा ॥ 58 ॥
अवतीर्यविमानाग्रादवतस्थेमहीतले ।
अब्रवीत्तुतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 59 ॥
वहवैश्रवणन्देवमनुजानामिगम्यताम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 60 ॥
उत्तरान्दिशमुद्दिश्यजगामधनदालयम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यंसम्गृहीतन्तुरक्षसा ॥ 61 ॥
अगमद्धनदंवेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम् ।
पुरोहितस्यात्मसमस्यराघवोबृहस्पतेश्शक्रैवामराधिपः ।
निपीड्यपादौपृथगाननेशुभेसहैवतेनोपविवेशवीर्यवान् ॥ 62 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.