શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
તયોસ્તદાસાદિતયોરણાગ્રેમુમોહસૈન્યંહરિપુઙ્ગવાનામ્ ।
સુગ્રીવનીલાઙ્ગદજામ્બવન્તો ન ચાપિકિઞ્ચિત્પ્રતિપેદિરેતે ॥ 1 ॥
તતોવિષણ્ણંસમવેક્ષ્યસૈન્યંવિભીષણોબુદ્ધિમતાંવરિષ્ઠઃ ।
ઉવાચશાખમૃગરાજવીરાનાશ્વાસયન્નપ્રતિમૈર્વચોભિઃ ॥ 2 ॥
માભૈષ્ટનાસ્ત્યત્રવિષાદકાલોયદાર્યપુત્ત્રૌવિવશૌવિષણ્ણૌ ।
સ્વયમ્ભુવોવાક્યમથોદ્વહન્તૌયત્સાદિતાવિન્દ્રજિદસ્ત્રજાલૈઃ ॥ 3 ॥
તસ્મૈતુદત્તમ્પરમાસ્ત્રમેતત્સ્વયમ્ભુવાબ્રાહ્મમમોઘવેગમ્ ।
તન્માનયન્તૌયુધિરાજપુત્રૌનિપાતિતૌકોઽત્રવિષાદકાલઃ ॥ 4 ॥
બ્રાહ્મમસ્ત્રન્તતોધીમાન્માનયિત્વાતુમારુતિઃ ।
વિભીષણવચશ્શ્રુત્વાહનૂમાંસ્તમથાબ્રવીત્ ॥ 5 ॥
એતસ્મિન્નિહતેસૈન્યેવાનરાણાન્તરસ્વિનામ્ ।
યોયોધારયતેપ્રાણાંસ્તન્તમાશ્વાસયાવ ॥ 6 ॥
તાવુભૌયુગપવદીરૌહનૂમદ્રાક્ષસોત્તમૌ ।
ઉલ્કાહસ્તૌતદારાત્રૌરણશીર્ષેવિચેરતુઃ ॥ 7 ॥
ભિન્નલાઙ્ગૂલહસ્તોરુપાદાઙ્ગુલિ શિરો ધરૈઃ ।
સ્રવદ્ભિઃ ક્ષતજં ગાત્રૈઃ પ્રસ્રવદ્ભિઃ સમન્તતઃ ॥ 8 ॥
પતિતૈઃપર્વતાકારૈર્વાનરૈરભિસઙ્કુલામ્ ।
શસ્સૈશ્ચપતિતૈર્દીપ્તૈર્દદૃશાતેવસુન્ધરામ્ ॥ 9 ॥
સુગ્રીવમઙ્ગદન્નીલંશરભઙ્ગન્ધમાદનમ્ ।
ગવાક્ષં ચ સુષેણં ચ વેગદર્શિનમાહુકમ્ ॥ 10 ॥
મૈન્દં નલં જ્યોતિમુખં દ્વિવિદં પનસં તથા ।
વિભીષણો હનૂમાંશ્ચ દદૃશાતે હતાન્રણે ॥ 11 ॥
સપ્તષષ્ટિર્હતાઃકોટ્યોવાનરાણાન્તરસ્વિનામ્ ।
અહ્નઃપઞ્ચમશેષેણવલ્લભેનસ્વયમ્ભુવઃ ॥ 12 ॥
સાગરૌઘનિભમ્ભીમન્દૃષ્ટવાબાણાર્દિતમ્બલમ્ ।
માર્ગતેજામ્બવન્તંસ્મિહનૂમાન્ સવિભીષણઃ ॥ 13 ॥
સ્વભાવજરયાયુક્તંવૃદ્ધંશરશતૈશ્ચિતમ્ ।
પ્રજાપતિસુતંવીરંશામ્યન્તમિવપાવકમ્ ॥ 14 ॥
દૃષ્ટવાતમુપસઙ્ગ્રમ્યપૌલસ્ત્યોવાક્યમબ્રવીત્ ।
ચ્ચિદાર્યશરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નપ્રાણાધ્વંસિતાસ્તવ ॥ 15 ॥
વિભીષણવચશ્શ્રુત્વાજામ્બવાનૃક્ષપુઙ્ગવઃ ।
કૃચ્છ્રાદભ્યુગ્દિરન્વાક્યમિદંવચનમબ્રવીત્ ॥ 16 ॥
નૈરૃતેન્દ્રમહાવીર્યસ્વરેણત્વાઽભિલક્ષ્યે ।
પીડ્યમાનશશિતૈર્બાણૈર્નત્વાપશ્યામિચક્ષુષા ॥ 17 ॥
અઞ્જનાસુપ્રજાયેનમાતરિશ્વા ચ નૈરૃત ।
હનુમાન્ વાનરશ્રેષ્ઠઃપ્રાણાન્ ધારયતેક્વચિત્ ॥ 18 ॥
શ્રુત્વાજામ્બવતોવાક્યમુવાચેદંવિભીષણઃ ।
આર્યપુત્રાવતિક્રમ્યકસ્માત્પૃચ્છસિમારુતિમ્ ॥ 19 ॥
નૈવરાજનિસુગ્રીવેનાઙ્ગદેનાપિરાઘવે ।
આર્યસન્દર્શિતસ્સ્નેહોયથાવાયુસુતેપરઃ ॥ 20 ॥
વિભીષણવચશ્શ્રુત્વાજામ્બવાન્વાક્યમબ્રવીત્ ।
શૃણુનૈરૃતશાર્દૂલયસ્માત્ પૃચ્છામિમારુતિમ્ ॥ 21 ॥
તસ્મિન્જીવતિવીરેતુહતમપ્યહતમ્બલમ્ ।
હનૂમત્યુજ્ઝિતપ્રાણેજીવન્તોઽપિવયં હૃતા ॥ 22 ॥
ધરતેમારુતિસ્તાતમારુતપ્રતિમોયદિ ।
વૈશ્વાનરસમોવીર્વેજીવિતાશાતતોભવેત્ ॥ 23 ॥
તતોવૃદ્ધમુપાગમ્યનિયમેનાભ્યવાદયત્ ।
ગૃહ્યજામ્બવતઃપાદૌહનૂમાન્મારુતાત્મજઃ ॥ 24 ॥
શ્રુત્વાહનુમતોવાક્યન્તદાઽપિવ્યથિતેન્દ્રિયઃ ।
પુનર્જાતમિવાત્માનમ્મન્યતેપ્લવગોત્તમઃ ॥ 25 ॥
તતોઽબ્રવીન્મહાતેજાહનૂમન્તં સ જામ્બવાન્ ।
આગચ્છહરિશાર્દૂલ વાનરાંસ્ત્રાતુમર્હસિ ॥ 26 ॥
નાન્યોવક્રમપર્યાપ્તસ્ત્વમેષામ્પરમસ્સખા ।
ત્વત્પરાક્રમકાલોઽયન્નાન્યમ્પશ્યામિકથઞ્ચન ॥ 27 ॥
ઋક્ષ્વાનરવીરાણામનીકાનિપ્રહર્ષય ।
શલ્યૌકુરુચાપ્યેતાસાદિતૌરામલક્ષ્મણૌ ॥ 28 ॥
ગત્વાપરમમધ્વાનમુપર્યુપરિસાગરમ્ ।
હિમવન્તન્નગશ્રેષ્ઠંહનુમન્ગન્તુમર્હસિ ॥ 29 ॥
તતઃકાઞ્ચનમત્યુચ્ચમૃષભમ્પર્વતોત્તમમ્ ।
કૈલાસશિખરઞ્ચાપિદ્રક્ષ્યસ્યરિનિષૂદન ॥ 30 ॥
તયોશશિખરયોર્મધ્યેપ્રદીપ્તમતુલપ્રભમ્ ।
સર્યૌષધિયુતંવીર દ્રક્ષ્યસ્યૌષધિપર્યતમ્ ॥ 31 ॥
તસ્યવાનરશાર્દૂલ ચતસ્રો મૂધિ સમ્ભવાઃ ।
દ્રક્ષ્યસ્યોષધયોદીપ્તાદીપય્નત્યોદિશોદશ ॥ 32 ॥
મૃતસઞ્જીવનીઞ્ચૈવવિશલ્યકરણીમપિ ।
સુવર્ણકરણીઞ્ચૈવસન્ધાનકરણીન્તથા ॥ 33 ॥
તાસ્સર્વાહનુમન્ગૃહ્વક્ષિપ્રમાગન્તુમર્હસિ ।
આશ્વાસયહરીન્ પ્રાણૈર્યોજ્યગન્ધવહાત્મજ ॥ 34 ॥
શ્રુત્વાજામ્બવતોવાક્યંહનૂમાન્ હરિપુઙ્ગવઃ ।
આપૂર્યતબલોદ્ધર્ષૈસ્તોયવેગૈરિવાર્ણવઃ ॥ 35 ॥
સ પર્વતતટાગ્રસ્થઃ પીડયન્પર્વતોત્તરમ્ ।
હનૂમાન્દૃશ્યતે વીરો દ્વિતીય ઇવ પર્વતઃ ॥ 36 ॥
હરિપાદવિનિર્ભગ્નોનિષસાદ સ પર્વતઃ ।
ન શશાકતદાત્માનંસોઢુમ્ભૃશનિપીડિતઃ ॥ 37 ॥
તસ્યપેતુર્નગાભૂમૌહરિવેગાચ્ચજજ્વલુઃ ।
શૃઙ્ગાણિ ચ વ્યશીર્યન્તપીડિતસ્યહનૂમતા ॥ 38 ॥
તસ્મિન્ સમ્પીડ્યમાનેતુભગ્નદ્રુમશિલાતલે ।
ન શેકુર્વાનરાસ્સ્થાતુઙ્ઘૂર્ણમાનેનગોત્તમે ॥ 39 ॥
સાઘૂર્ણિતમહાદ્વારાપ્રભગ્નગૃહગોપુરા ।
લઙ્કાત્રાસાકુલારાત્રૌપ્રવૃત્તેવાભવત્તદા ॥ 40 ॥
પૃથિવીધરસઙ્કાશોનિપીડ્યધરણીધરમ્ ।
પૃથિવીઙ્ક્ષોભયામાસસાર્ણવામ્મારુતાત્મજઃ ॥ 41 ॥
આરુરોહતદાતસ્માદ્ધરિર્મલયપર્વતમ્ ।
મેરુમન્દરસઙ્કાશન્નાનાપ્રસ્રવણાકુલમ્ ॥ 42 ॥
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણંવિકાસિકમલોત્પલમ્ ।
સેવિતન્દેવગન્ધર્વૈષ્ષષ્ટિયોજનમુચ્છ્રિતમ્ ॥ 43 ॥
વિદ્યાધરૈર્મુનિગણૈરપ્સરોભિર્નિષેવિતમ્ ।
નાનામૃગગણાકીર્ણમ્બહુકન્દરશોભિતમ્ ॥ 44 ॥
સર્વાનાકુલયંસ્તત્રયક્ષગન્ધર્વકિન્નરાન્ ।
હનુમાન્ મેઘસઙ્કાશોવવૃધેમારુતાત્મજઃ ॥ 45 ॥
પદ્ભ્યાન્તુશૈલમાપીડ્યબડબામુખવન્મુખમ્ ।
વિવૃત્યોગ્રન્નનાદોચ્ચૈસ્ત્રાસયન્નિવરાક્ષસાન્ ॥ 46 ॥
તસ્યનાનદ્યમાનસ્યશ્રુત્વાનિનદમદ્ભુતમ્ ।
લઙ્કાસ્થારાક્ષસાસ્સર્વે ન શેકુસ્સ્પન્દિતુમ્ભયાત્ ॥ 47 ॥
નમસ્કૃત્વાઽથરામાયમારુતિર્ભીમવિક્રમઃ ।
રાઘવાર્થેપરઙ્કર્મસમીહતપરન્તપઃ ॥ 48 ॥
સ પુચ્છમુદ્યમ્યભુજઙ્ગકલ્પંવિનમ્યપૃષ્ઠંશ્રવણેનિકુઞ્ચ્ય ।
વિવૃત્યવક્ત્રમ્બડબામુખાભમાપુફ્લુવેવ્યોમનિચણ્ડવેગઃ ॥ 49 ॥
સવૃક્ષષણ્ડાંસ્તરસાજહારશૈલાન્ શિલાઃપ્રાકૃતવાનરાંશ્ચ ।
બાહૂરુવેગોદ્ધતસમ્પ્રણુન્નાસ્તેક્ષીણવેગાસ્સલિલેનિપેતુઃ ॥ 50 ॥
તૌપ્રસાર્યોરગભોગકલ્પૌભુજૌભુજઙ્ગારિનિકાશવીર્યઃ ।
જગામમેરુન્નગરાજમગ્ય્રન્દિશઃપ્રકર્ષન્નિવવાયુસૂનુઃ ॥ 51 ॥
સ સાગરઙ્ઘૂર્ણિતવીચિમાલન્તથાભૃશમ્ભ્રામિતસર્વસત્ત્વમ્ ।
સમીક્ષમાણસ્સહસાજગામચક્રંયથાવિષ્ણુકરાગ્રમુક્તમ્ ॥ 52 ॥
સ પર્વતાન્વૃક્ષગવાન્ સરાંસિનદીસ્તટાકાનિપુરોત્તમાનિ ।
સ્ફીતાન્ જનાન્તાનપિસમ્પ્રવીક્ષ્યજગામવેગાપતિતૃતુલ્યવેગઃ ॥ 53 ॥
આદિત્યપથમાશ્રિત્યજગામ સ ગતક્લમઃ ।
હનૂમાંસ્ત્વરિતોવીરઃપિતૃતુલ્યપરાક્રમઃ ॥ 54 ॥
જવેનમહતાયુક્તોમારુતિર્મારુતોયથા ।
જગામહરિશાર્દૂલોદિશશ્શબ્દેનપૂરયન્ ॥ 55 ॥
સ્મ્મરન્જામ્બવતોવાક્યમ્મારુતિર્વાતરંહસા ।
દદર્શસહસાગત્વાહિમવન્તમ્મહાકપિઃ ॥ 56 ॥
નાનાપ્રસ્રવણોપેતન્નાનાકન્દરનિર્ઘરમ્ ।
શ્વેતાભ્રચયસઙ્કાશૈશશિખરૈશ્ચારુદર્શનૈઃ ॥ 57 ॥
શોભિતંવિવિધૈર્વૃક્ષૈરગમત્પર્વતોત્તમમ્ ।
સ તંસમાસાદ્યમહાનગેન્દ્રમતિપ્રવૃદ્ધોત્તમઘોરશૃઙ્ગમ્ ।
દદર્શપુણ્યાનિમહાશ્રમાણિસુરર્ષિસઙ્ઘોત્તમસેવિતાનિ ॥ 58 ॥
સ બ્રહ્મકોશંરજતાલયં ચ શક્રાલયંરુદ્રશરપ્રમોક્ષમ્ ।
હયાનનમ્બ્રહ્મશિરશ્ચદીપ્તન્દદર્શવૈવસ્વતકિઙ્કરાંશ્ચ ॥ 59 ॥
વજ્રાલયં વૈશ્વરણાલયં ચ ।
સૂર્યપ્રભં સૂર્યનિબન્ધનં ચ ।
બ્રહ્માસનં શઙ્કરકાર્મુકં ચ ।
દદર્શ નાભિં ચ વસુન્ધરાયાઃ ॥ 60 ॥
કૈલાસમગ્ય્રંહિમવચ્છિલાં ચ તથર્ષભઙ્કાઞ્ચનશૈલમગ્ય્રમ્ ।
સન્દીપ્તસર્વૌષધિસન્પ્રદીપ્તન્દદર્શસર્વૌષધિપર્વતેન્દ્રમ્ ॥ 61 ॥
સ તંસમીક્ષ્યાનલરશ્મિદીપ્તંવિસિષ્મિયેવાસવદૂતસૂનુઃ ।
આવૃત્યતઞ્ચૌષધિપર્વતેન્દ્રન્તત્રૌષધીનાંવિચયઞ્ચકાર ॥ 62 ॥
સયોજનસહસ્રાણિસમતીત્યમહાકપિઃ ।
દિવ્યૌષધિધરંશૈલંવ્યચરન્મારુતાત્મજઃ ॥ 63 ॥
મહૌષધ્યસ્તતસ્સર્વાસ્તસ્મિન્ પર્વતસત્તમે ।
વિજ્ઞાયાર્થિનમાયાન્તન્તતોજગ્મુરદર્શનમ્ ॥ 64 ॥
સ તામહાત્માહનુમાનપશ્યંશ્ચુકોપકોપાચ્ચભૃશન્નનાદ ।
અમૃષ્યમાણોઽનગિનિકાશચક્ષુર્મહીધરેન્દ્રન્તમુવાચવાક્યમ્ ॥ 65 ॥
કીમેતદેવંસુવિનિશ્ચિતન્તેયદ્રાઘવેનાસિકૃતાનુકમ્પ ।
પશ્યાદ્યમદ્બાહુબલાભિભૂતોવિકીર્ણમાત્માનમથોનગેન્દ્ર ॥ 66 ॥
સ તસ્યશૃઙ્ગંસનગંસનાગંસકાઞ્ચનન્ધાતુસહસ્રજુષ્ટમ્ ।
વિકીર્ણકૂટઞ્જ્વલિતાગ્રસાનુમ્પ્રગૃહ્યવેગાત્સહસોન્મમાથ ॥ 67 ॥
સતસમુત્પાટ્યખમુત્પપાતવિત્રાસ્યલોકાન્ સસુરાસુરેન્દ્રાન્ ।
સંસ્તૂયમાનઃખચરૈરનેકૈર્જગામવેગાદ્ગરુડોગ્રવેગઃ ॥ 68 ॥
સ ભાસ્કરાધ્વાનમનુપ્રપન્નસ્તમ્ભાસ્કરાભંશિખરમ્પ્રગૃહ્ય ।
બભૌતદાભાસ્કરસન્નિકાશોરવેસ્સમીપેપ્રતિભાસ્કરાભઃ ॥ 69 ॥
સ તેનશૈલેનભૃશંરરાજશૈલોપમોગન્ધવહાત્મજસ્તુ ।
સહસ્રધારેણસપાવકેનચક્રેણખેવિષ્ણુરિવાર્પિતેન ॥ 70 ॥
તંવાનરાઃપ્રેક્ષ્યવિનેદુરુચ્ચૈસ્સતાનપિપ્રેક્ષ્યમુદાનનાદ ।
તેષાંસમુધ્ઘુષ્ટરવન્નિશમ્યલઙ્કાલયાભીમતરંવિનેદુઃ ॥ 71 ॥
તતોમહાત્માનિપપાતતસ્મિન્ શૈલોત્તમેવાનરસૈન્યમથ્યે ।
હર્યુત્તમેભ્યશશિરસાઽભિવાદ્યવિભીષણન્તત્ર સ સસ્વજે ચ ॥ 72 ॥
તાવપ્યુભૌમાનુષરાજપુત્રૌતઙ્ગન્ધમાઘ્રાયમહૌષધીનામ્ ।
બભૂવતુસ્તત્રતદાવિશલ્યાવુત્તસ્થુરન્યે ચ હરિપ્રવીરાઃ ॥ 73 ॥
સર્વેવિશલ્યાવિરુજાઃક્ષણેનહરિપ્રવીરાશ્ચહતાશ્ચયેસ્યુઃ ।
ગન્ધેનતાસામ્પ્રવરૌષધીનાંસુપ્તાનિશાન્તેષ્વિવસમ્પ્રબુદ્ધાઃ ॥ 74 ॥
દાપ્રભૃતિલઙ્કાયાંયુધ્યન્તેહરિરાક્ષસાઃ ।
તદાપ્રભૃતિમાનાર્થમાજ્ઞયારાવણસ્ય ચ ॥ 75 ॥
યેહન્યન્તેરણેતત્રરાક્ષસાઃકપિકુઞ્જરૈઃ ।
હતાહતાસ્તુક્ષિપ્યન્તેસર્વએવતુસાગરે ॥ 76 ॥
તતોહરિર્ગન્ધવહાત્મજસ્તુતમોષધીશૈલમુદગ્રવેગઃ ।
નિનાયવેગાદ્ધિમવન્તમેવપુનશ્ચરામેણસમાજગામ ॥ 77 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tayostadāsāditayoraṇāgremumohasainyaṃharipuṅgavānām |
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpikiñcitpratipedirete || 1 ||
tatoviṣaṇṇaṃsamavekṣyasainyaṃvibhīṣaṇobuddhimatāṃvariṣṭhaḥ |
uvācaśākhamṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 2 ||
mābhaiṣṭanāstyatraviṣādakāloyadāryaputtrauvivaśauviṣaṇṇau |
svayambhuvovākyamathodvahantauyatsāditāvindrajidastrajālaiḥ || 3 ||
tasmaitudattamparamāstrametatsvayambhuvābrāhmamamoghavegam |
tanmānayantauyudhirājaputraunipātitauko'traviṣādakālaḥ || 4 ||
brāhmamastrantatodhīmānmānayitvātumārutiḥ |
vibhīṣaṇavacaśśrutvāhanūmāṃstamathābravīt || 5 ||
etasminnihatesainyevānarāṇāntarasvinām |
yoyodhārayateprāṇāṃstantamāśvāsayāva || 6 ||
tāvubhauyugapavadīrauhanūmadrākṣasottamau |
ulkāhastautadārātrauraṇaśīrṣeviceratuḥ || 7 ||
bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ |
sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 8 ||
patitaiḥparvatākārairvānarairabhisaṅkulām |
śassaiścapatitairdīptairdadṛśātevasundharām || 9 ||
sugrīvamaṅgadannīlaṃśarabhaṅgandhamādanam |
gavākṣaṃ ca suṣeṇaṃ ca vegadarśinamāhukam || 10 ||
maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā |
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatānraṇe || 11 ||
saptaṣaṣṭirhatāḥkoṭyovānarāṇāntarasvinām |
ahnaḥpañcamaśeṣeṇavallabhenasvayambhuvaḥ || 12 ||
sāgaraughanibhambhīmandṛṣṭavābāṇārditambalam |
mārgatejāmbavantaṃsmihanūmān savibhīṣaṇaḥ || 13 ||
svabhāvajarayāyuktaṃvṛddhaṃśaraśataiścitam |
prajāpatisutaṃvīraṃśāmyantamivapāvakam || 14 ||
dṛṣṭavātamupasaṅgramyapaulastyovākyamabravīt |
ccidāryaśaraistīkṣṇairnaprāṇādhvaṃsitāstava || 15 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ |
kṛcchrādabhyugdiranvākyamidaṃvacanamabravīt || 16 ||
nairṛtendramahāvīryasvareṇatvā'bhilakṣye |
pīḍyamānaśaśitairbāṇairnatvāpaśyāmicakṣuṣā || 17 ||
añjanāsuprajāyenamātariśvā ca nairṛta |
hanumān vānaraśreṣṭhaḥprāṇān dhārayatekvacit || 18 ||
śrutvājāmbavatovākyamuvācedaṃvibhīṣaṇaḥ |
āryaputrāvatikramyakasmātpṛcchasimārutim || 19 ||
naivarājanisugrīvenāṅgadenāpirāghave |
āryasandarśitassnehoyathāvāyusuteparaḥ || 20 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānvākyamabravīt |
śṛṇunairṛtaśārdūlayasmāt pṛcchāmimārutim || 21 ||
tasminjīvativīretuhatamapyahatambalam |
hanūmatyujjhitaprāṇejīvanto'pivayaṃ hṛtā || 22 ||
dharatemārutistātamārutapratimoyadi |
vaiśvānarasamovīrvejīvitāśātatobhavet || 23 ||
tatovṛddhamupāgamyaniyamenābhyavādayat |
gṛhyajāmbavataḥpādauhanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
śrutvāhanumatovākyantadā'pivyathitendriyaḥ |
punarjātamivātmānammanyateplavagottamaḥ || 25 ||
tato'bravīnmahātejāhanūmantaṃ sa jāmbavān |
āgacchahariśārdūla vānarāṃstrātumarhasi || 26 ||
nānyovakramaparyāptastvameṣāmparamassakhā |
tvatparākramakālo'yannānyampaśyāmikathañcana || 27 ||
ṛkṣvānaravīrāṇāmanīkānipraharṣaya |
śalyaukurucāpyetāsāditaurāmalakṣmaṇau || 28 ||
gatvāparamamadhvānamuparyuparisāgaram |
himavantannagaśreṣṭhaṃhanumangantumarhasi || 29 ||
tataḥkāñcanamatyuccamṛṣabhamparvatottamam |
kailāsaśikharañcāpidrakṣyasyariniṣūdana || 30 ||
tayośaśikharayormadhyepradīptamatulaprabham |
saryauṣadhiyutaṃvīra drakṣyasyauṣadhiparyatam || 31 ||
tasyavānaraśārdūla catasro mūdhi sambhavāḥ |
drakṣyasyoṣadhayodīptādīpaynatyodiśodaśa || 32 ||
mṛtasañjīvanīñcaivaviśalyakaraṇīmapi |
suvarṇakaraṇīñcaivasandhānakaraṇīntathā || 33 ||
tāssarvāhanumangṛhvakṣipramāgantumarhasi |
āśvāsayaharīn prāṇairyojyagandhavahātmaja || 34 ||
śrutvājāmbavatovākyaṃhanūmān haripuṅgavaḥ |
āpūryatabaloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 35 ||
sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram |
hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 36 ||
haripādavinirbhagnoniṣasāda sa parvataḥ |
na śaśākatadātmānaṃsoḍhumbhṛśanipīḍitaḥ || 37 ||
tasyapeturnagābhūmauharivegāccajajvaluḥ |
śṛṅgāṇi ca vyaśīryantapīḍitasyahanūmatā || 38 ||
tasmin sampīḍyamānetubhagnadrumaśilātale |
na śekurvānarāssthātuṅghūrṇamānenagottame || 39 ||
sāghūrṇitamahādvārāprabhagnagṛhagopurā |
laṅkātrāsākulārātraupravṛttevābhavattadā || 40 ||
pṛthivīdharasaṅkāśonipīḍyadharaṇīdharam |
pṛthivīṅkṣobhayāmāsasārṇavāmmārutātmajaḥ || 41 ||
ārurohatadātasmāddharirmalayaparvatam |
merumandarasaṅkāśannānāprasravaṇākulam || 42 ||
nānādrumalatākīrṇaṃvikāsikamalotpalam |
sevitandevagandharvaiṣṣaṣṭiyojanamucchritam || 43 ||
vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam |
nānāmṛgagaṇākīrṇambahukandaraśobhitam || 44 ||
sarvānākulayaṃstatrayakṣagandharvakinnarān |
hanumān meghasaṅkāśovavṛdhemārutātmajaḥ || 45 ||
padbhyāntuśailamāpīḍyabaḍabāmukhavanmukham |
vivṛtyogrannanādoccaistrāsayannivarākṣasān || 46 ||
tasyanānadyamānasyaśrutvāninadamadbhutam |
laṅkāsthārākṣasāssarve na śekusspanditumbhayāt || 47 ||
namaskṛtvā'tharāmāyamārutirbhīmavikramaḥ |
rāghavārtheparaṅkarmasamīhataparantapaḥ || 48 ||
sa pucchamudyamyabhujaṅgakalpaṃvinamyapṛṣṭhaṃśravaṇenikuñcya |
vivṛtyavaktrambaḍabāmukhābhamāpuphluvevyomanicaṇḍavegaḥ || 49 ||
savṛkṣaṣaṇḍāṃstarasājahāraśailān śilāḥprākṛtavānarāṃśca |
bāhūruvegoddhatasampraṇunnāstekṣīṇavegāssalilenipetuḥ || 50 ||
tauprasāryoragabhogakalpaubhujaubhujaṅgārinikāśavīryaḥ |
jagāmamerunnagarājamagyrandiśaḥprakarṣannivavāyusūnuḥ || 51 ||
sa sāgaraṅghūrṇitavīcimālantathābhṛśambhrāmitasarvasattvam |
samīkṣamāṇassahasājagāmacakraṃyathāviṣṇukarāgramuktam || 52 ||
sa parvatānvṛkṣagavān sarāṃsinadīstaṭākānipurottamāni |
sphītān janāntānapisampravīkṣyajagāmavegāpatitṛtulyavegaḥ || 53 ||
ādityapathamāśrityajagāma sa gataklamaḥ |
hanūmāṃstvaritovīraḥpitṛtulyaparākramaḥ || 54 ||
javenamahatāyuktomārutirmārutoyathā |
jagāmahariśārdūlodiśaśśabdenapūrayan || 55 ||
smmaranjāmbavatovākyammārutirvātaraṃhasā |
dadarśasahasāgatvāhimavantammahākapiḥ || 56 ||
nānāprasravaṇopetannānākandaranirgharam |
śvetābhracayasaṅkāśaiśaśikharaiścārudarśanaiḥ || 57 ||
śobhitaṃvividhairvṛkṣairagamatparvatottamam |
sa taṃsamāsādyamahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam |
dadarśapuṇyānimahāśramāṇisurarṣisaṅghottamasevitāni || 58 ||
sa brahmakośaṃrajatālayaṃ ca śakrālayaṃrudraśarapramokṣam |
hayānanambrahmaśiraścadīptandadarśavaivasvatakiṅkarāṃśca || 59 ||
vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca |
sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca |
brahmāsanaṃ śaṅkarakārmukaṃ ca |
dadarśa nābhiṃ ca vasundharāyāḥ || 60 ||
kailāsamagyraṃhimavacchilāṃ ca tatharṣabhaṅkāñcanaśailamagyram |
sandīptasarvauṣadhisanpradīptandadarśasarvauṣadhiparvatendram || 61 ||
sa taṃsamīkṣyānalaraśmidīptaṃvisiṣmiyevāsavadūtasūnuḥ |
āvṛtyatañcauṣadhiparvatendrantatrauṣadhīnāṃvicayañcakāra || 62 ||
sayojanasahasrāṇisamatītyamahākapiḥ |
divyauṣadhidharaṃśailaṃvyacaranmārutātmajaḥ || 63 ||
mahauṣadhyastatassarvāstasmin parvatasattame |
vijñāyārthinamāyāntantatojagmuradarśanam || 64 ||
sa tāmahātmāhanumānapaśyaṃścukopakopāccabhṛśannanāda |
amṛṣyamāṇo'naginikāśacakṣurmahīdharendrantamuvācavākyam || 65 ||
kīmetadevaṃsuviniścitanteyadrāghavenāsikṛtānukampa |
paśyādyamadbāhubalābhibhūtovikīrṇamātmānamathonagendra || 66 ||
sa tasyaśṛṅgaṃsanagaṃsanāgaṃsakāñcanandhātusahasrajuṣṭam |
vikīrṇakūṭañjvalitāgrasānumpragṛhyavegātsahasonmamātha || 67 ||
satasamutpāṭyakhamutpapātavitrāsyalokān sasurāsurendrān |
saṃstūyamānaḥkhacarairanekairjagāmavegādgaruḍogravegaḥ || 68 ||
sa bhāskarādhvānamanuprapannastambhāskarābhaṃśikharampragṛhya |
babhautadābhāskarasannikāśoravessamīpepratibhāskarābhaḥ || 69 ||
sa tenaśailenabhṛśaṃrarājaśailopamogandhavahātmajastu |
sahasradhāreṇasapāvakenacakreṇakheviṣṇurivārpitena || 70 ||
taṃvānarāḥprekṣyavineduruccaissatānapiprekṣyamudānanāda |
teṣāṃsamudhghuṣṭaravanniśamyalaṅkālayābhīmataraṃvineduḥ || 71 ||
tatomahātmānipapātatasmin śailottamevānarasainyamathye |
haryuttamebhyaśaśirasā'bhivādyavibhīṣaṇantatra sa sasvaje ca || 72 ||
tāvapyubhaumānuṣarājaputrautaṅgandhamāghrāyamahauṣadhīnām |
babhūvatustatratadāviśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 73 ||
sarveviśalyāvirujāḥkṣaṇenaharipravīrāścahatāścayesyuḥ |
gandhenatāsāmpravarauṣadhīnāṃsuptāniśānteṣvivasamprabuddhāḥ || 74 ||
dāprabhṛtilaṅkāyāṃyudhyanteharirākṣasāḥ |
tadāprabhṛtimānārthamājñayārāvaṇasya ca || 75 ||
yehanyanteraṇetatrarākṣasāḥkapikuñjaraiḥ |
hatāhatāstukṣipyantesarvaevatusāgare || 76 ||
tatoharirgandhavahātmajastutamoṣadhīśailamudagravegaḥ |
nināyavegāddhimavantamevapunaścarāmeṇasamājagāma || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुःसप्ततितमस्सर्गः ।
तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिरेते ॥ 1 ॥
ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः ।
उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ 2 ॥
माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ ।
स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ 3 ॥
तस्मैतुदत्तम्परमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् ।
तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादकालः ॥ 4 ॥
ब्राह्ममस्त्रन्ततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः ।
विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ॥ 5 ॥
एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणान्तरस्विनाम् ।
योयोधारयतेप्राणांस्तन्तमाश्वासयाव ॥ 6 ॥
तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ ।
उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ॥ 7 ॥
भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः ।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ 8 ॥
पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।
शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ॥ 9 ॥
सुग्रीवमङ्गदन्नीलंशरभङ्गन्धमादनम् ।
गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ॥ 10 ॥
मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा ।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे ॥ 11 ॥
सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणान्तरस्विनाम् ।
अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ॥ 12 ॥
सागरौघनिभम्भीमन्दृष्टवाबाणार्दितम्बलम् ।
मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ॥ 13 ॥
स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् ।
प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ॥ 14 ॥
दृष्टवातमुपसङ्ग्रम्यपौलस्त्योवाक्यमब्रवीत् ।
च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ॥ 15 ॥
विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।
कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ॥ 16 ॥
नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये ।
पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ॥ 17 ॥
अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत ।
हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ॥ 18 ॥
श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः ।
आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ॥ 19 ॥
नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे ।
आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ॥ 20 ॥
विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।
शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ॥ 21 ॥
तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतम्बलम् ।
हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयं हृता ॥ 22 ॥
धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि ।
वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ॥ 23 ॥
ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् ।
गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ॥ 24 ॥
श्रुत्वाहनुमतोवाक्यन्तदाऽपिव्यथितेन्द्रियः ।
पुनर्जातमिवात्मानम्मन्यतेप्लवगोत्तमः ॥ 25 ॥
ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् ।
आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ 26 ॥
नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषाम्परमस्सखा ।
त्वत्पराक्रमकालोऽयन्नान्यम्पश्यामिकथञ्चन ॥ 27 ॥
ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय ।
शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ॥ 28 ॥
गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।
हिमवन्तन्नगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ॥ 29 ॥
ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभम्पर्वतोत्तमम् ।
कैलासशिखरञ्चापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ 30 ॥
तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् ।
सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ॥ 31 ॥
तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः ।
द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ॥ 32 ॥
मृतसञ्जीवनीञ्चैवविशल्यकरणीमपि ।
सुवर्णकरणीञ्चैवसन्धानकरणीन्तथा ॥ 33 ॥
तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।
आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ॥ 34 ॥
श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः ।
आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ 35 ॥
स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम् ।
हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ 36 ॥
हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः ।
न शशाकतदात्मानंसोढुम्भृशनिपीडितः ॥ 37 ॥
तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः ।
शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ॥ 38 ॥
तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले ।
न शेकुर्वानरास्स्थातुङ्घूर्णमानेनगोत्तमे ॥ 39 ॥
साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।
लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ॥ 40 ॥
पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् ।
पृथिवीङ्क्षोभयामाससार्णवाम्मारुतात्मजः ॥ 41 ॥
आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।
मेरुमन्दरसङ्काशन्नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥ 42 ॥
नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।
सेवितन्देवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ 43 ॥
विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।
नानामृगगणाकीर्णम्बहुकन्दरशोभितम् ॥ 44 ॥
सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।
हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ॥ 45 ॥
पद्भ्यान्तुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् ।
विवृत्योग्रन्ननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ॥ 46 ॥
तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् ।
लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुम्भयात् ॥ 47 ॥
नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः ।
राघवार्थेपरङ्कर्मसमीहतपरन्तपः ॥ 48 ॥
स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।
विवृत्यवक्त्रम्बडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ॥ 49 ॥
सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च ।
बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेनिपेतुः ॥ 50 ॥
तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।
जगाममेरुन्नगराजमग्य्रन्दिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ॥ 51 ॥
स सागरङ्घूर्णितवीचिमालन्तथाभृशम्भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।
समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ 52 ॥
स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि ।
स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतुल्यवेगः ॥ 53 ॥
आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः ।
हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ॥ 54 ॥
जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा ।
जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ॥ 55 ॥
स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यम्मारुतिर्वातरंहसा ।
ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तम्महाकपिः ॥ 56 ॥
नानाप्रस्रवणोपेतन्नानाकन्दरनिर्घरम् ।
श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ॥ 57 ॥
शोभितंविविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।
स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।
ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥ 58 ॥
स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् ।
हयाननम्ब्रह्मशिरश्चदीप्तन्ददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ॥ 59 ॥
वज्रालयं वैश्वरणालयं च ।
सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।
ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं च ।
ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ॥ 60 ॥
कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभङ्काञ्चनशैलमग्य्रम् ।
सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तन्ददर्शसर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ 61 ॥
स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः ।
आवृत्यतञ्चौषधिपर्वतेन्द्रन्तत्रौषधीनांविचयञ्चकार ॥ 62 ॥
सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः ।
दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ॥ 63 ॥
महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे ।
विज्ञायार्थिनमायान्तन्ततोजग्मुरदर्शनम् ॥ 64 ॥
स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशन्ननाद ।
अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रन्तमुवाचवाक्यम् ॥ 65 ॥
कीमेतदेवंसुविनिश्चितन्तेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प ।
पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ॥ 66 ॥
स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनन्धातुसहस्रजुष्टम् ।
विकीर्णकूटञ्ज्वलिताग्रसानुम्प्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ॥ 67 ॥
सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् ।
संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेगः ॥ 68 ॥
स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तम्भास्कराभंशिखरम्प्रगृह्य ।
बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ॥ 69 ॥
स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु ।
सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ॥ 70 ॥
तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद ।
तेषांसमुध्घुष्टरवन्निशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेदुः ॥ 71 ॥
ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये ।
हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणन्तत्र स सस्वजे च ॥ 72 ॥
तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतङ्गन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् ।
बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ 73 ॥
सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः ।
गन्धेनतासाम्प्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प्रबुद्धाः ॥ 74 ॥
दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।
तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ॥ 75 ॥
येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।
हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ॥ 76 ॥
ततोहरिर्गन्धवहात्मजस्तुतमोषधीशैलमुदग्रवेगः ।
निनायवेगाद्धिमवन्तमेवपुनश्चरामेणसमाजगाम ॥ 77 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tayostadāsāditayoraṇāgremumohasainyaṃharipuṅgavānām |
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpikiñcitpratipedirete || 1 ||
tatoviṣaṇṇaṃsamavekṣyasainyaṃvibhīṣaṇobuddhimatāṃvariṣṭhaḥ |
uvācaśākhamṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 2 ||
mābhaiṣṭanāstyatraviṣādakāloyadāryaputtrauvivaśauviṣaṇṇau |
svayambhuvovākyamathodvahantauyatsāditāvindrajidastrajālaiḥ || 3 ||
tasmaitudattamparamāstrametatsvayambhuvābrāhmamamoghavegam |
tanmānayantauyudhirājaputraunipātitauko'traviṣādakālaḥ || 4 ||
brāhmamastrantatodhīmānmānayitvātumārutiḥ |
vibhīṣaṇavacaśśrutvāhanūmāṃstamathābravīt || 5 ||
etasminnihatesainyevānarāṇāntarasvinām |
yoyodhārayateprāṇāṃstantamāśvāsayāva || 6 ||
tāvubhauyugapavadīrauhanūmadrākṣasottamau |
ulkāhastautadārātrauraṇaśīrṣeviceratuḥ || 7 ||
bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ |
sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 8 ||
patitaiḥparvatākārairvānarairabhisaṅkulām |
śassaiścapatitairdīptairdadṛśātevasundharām || 9 ||
sugrīvamaṅgadannīlaṃśarabhaṅgandhamādanam |
gavākṣaṃ ca suṣeṇaṃ ca vegadarśinamāhukam || 10 ||
maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā |
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatānraṇe || 11 ||
saptaṣaṣṭirhatāḥkoṭyovānarāṇāntarasvinām |
ahnaḥpañcamaśeṣeṇavallabhenasvayambhuvaḥ || 12 ||
sāgaraughanibhambhīmandṛṣṭavābāṇārditambalam |
mārgatejāmbavantaṃsmihanūmān savibhīṣaṇaḥ || 13 ||
svabhāvajarayāyuktaṃvṛddhaṃśaraśataiścitam |
prajāpatisutaṃvīraṃśāmyantamivapāvakam || 14 ||
dṛṣṭavātamupasaṅgramyapaulastyovākyamabravīt |
ccidāryaśaraistīkṣṇairnaprāṇādhvaṃsitāstava || 15 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ |
kṛcchrādabhyugdiranvākyamidaṃvacanamabravīt || 16 ||
nairṛtendramahāvīryasvareṇatvā'bhilakṣye |
pīḍyamānaśaśitairbāṇairnatvāpaśyāmicakṣuṣā || 17 ||
añjanāsuprajāyenamātariśvā ca nairṛta |
hanumān vānaraśreṣṭhaḥprāṇān dhārayatekvacit || 18 ||
śrutvājāmbavatovākyamuvācedaṃvibhīṣaṇaḥ |
āryaputrāvatikramyakasmātpṛcchasimārutim || 19 ||
naivarājanisugrīvenāṅgadenāpirāghave |
āryasandarśitassnehoyathāvāyusuteparaḥ || 20 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānvākyamabravīt |
śṛṇunairṛtaśārdūlayasmāt pṛcchāmimārutim || 21 ||
tasminjīvativīretuhatamapyahatambalam |
hanūmatyujjhitaprāṇejīvanto'pivayaṃ hṛtā || 22 ||
dharatemārutistātamārutapratimoyadi |
vaiśvānarasamovīrvejīvitāśātatobhavet || 23 ||
tatovṛddhamupāgamyaniyamenābhyavādayat |
gṛhyajāmbavataḥpādauhanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
śrutvāhanumatovākyantadā'pivyathitendriyaḥ |
punarjātamivātmānammanyateplavagottamaḥ || 25 ||
tato'bravīnmahātejāhanūmantaṃ sa jāmbavān |
āgacchahariśārdūla vānarāṃstrātumarhasi || 26 ||
nānyovakramaparyāptastvameṣāmparamassakhā |
tvatparākramakālo'yannānyampaśyāmikathañcana || 27 ||
ṛkṣvānaravīrāṇāmanīkānipraharṣaya |
śalyaukurucāpyetāsāditaurāmalakṣmaṇau || 28 ||
gatvāparamamadhvānamuparyuparisāgaram |
himavantannagaśreṣṭhaṃhanumangantumarhasi || 29 ||
tataḥkāñcanamatyuccamṛṣabhamparvatottamam |
kailāsaśikharañcāpidrakṣyasyariniṣūdana || 30 ||
tayośaśikharayormadhyepradīptamatulaprabham |
saryauṣadhiyutaṃvīra drakṣyasyauṣadhiparyatam || 31 ||
tasyavānaraśārdūla catasro mūdhi sambhavāḥ |
drakṣyasyoṣadhayodīptādīpaynatyodiśodaśa || 32 ||
mṛtasañjīvanīñcaivaviśalyakaraṇīmapi |
suvarṇakaraṇīñcaivasandhānakaraṇīntathā || 33 ||
tāssarvāhanumangṛhvakṣipramāgantumarhasi |
āśvāsayaharīn prāṇairyojyagandhavahātmaja || 34 ||
śrutvājāmbavatovākyaṃhanūmān haripuṅgavaḥ |
āpūryatabaloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 35 ||
sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram |
hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 36 ||
haripādavinirbhagnoniṣasāda sa parvataḥ |
na śaśākatadātmānaṃsoḍhumbhṛśanipīḍitaḥ || 37 ||
tasyapeturnagābhūmauharivegāccajajvaluḥ |
śṛṅgāṇi ca vyaśīryantapīḍitasyahanūmatā || 38 ||
tasmin sampīḍyamānetubhagnadrumaśilātale |
na śekurvānarāssthātuṅghūrṇamānenagottame || 39 ||
sāghūrṇitamahādvārāprabhagnagṛhagopurā |
laṅkātrāsākulārātraupravṛttevābhavattadā || 40 ||
pṛthivīdharasaṅkāśonipīḍyadharaṇīdharam |
pṛthivīṅkṣobhayāmāsasārṇavāmmārutātmajaḥ || 41 ||
ārurohatadātasmāddharirmalayaparvatam |
merumandarasaṅkāśannānāprasravaṇākulam || 42 ||
nānādrumalatākīrṇaṃvikāsikamalotpalam |
sevitandevagandharvaiṣṣaṣṭiyojanamucchritam || 43 ||
vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam |
nānāmṛgagaṇākīrṇambahukandaraśobhitam || 44 ||
sarvānākulayaṃstatrayakṣagandharvakinnarān |
hanumān meghasaṅkāśovavṛdhemārutātmajaḥ || 45 ||
padbhyāntuśailamāpīḍyabaḍabāmukhavanmukham |
vivṛtyogrannanādoccaistrāsayannivarākṣasān || 46 ||
tasyanānadyamānasyaśrutvāninadamadbhutam |
laṅkāsthārākṣasāssarve na śekusspanditumbhayāt || 47 ||
namaskṛtvā'tharāmāyamārutirbhīmavikramaḥ |
rāghavārtheparaṅkarmasamīhataparantapaḥ || 48 ||
sa pucchamudyamyabhujaṅgakalpaṃvinamyapṛṣṭhaṃśravaṇenikuñcya |
vivṛtyavaktrambaḍabāmukhābhamāpuphluvevyomanicaṇḍavegaḥ || 49 ||
savṛkṣaṣaṇḍāṃstarasājahāraśailān śilāḥprākṛtavānarāṃśca |
bāhūruvegoddhatasampraṇunnāstekṣīṇavegāssalilenipetuḥ || 50 ||
tauprasāryoragabhogakalpaubhujaubhujaṅgārinikāśavīryaḥ |
jagāmamerunnagarājamagyrandiśaḥprakarṣannivavāyusūnuḥ || 51 ||
sa sāgaraṅghūrṇitavīcimālantathābhṛśambhrāmitasarvasattvam |
samīkṣamāṇassahasājagāmacakraṃyathāviṣṇukarāgramuktam || 52 ||
sa parvatānvṛkṣagavān sarāṃsinadīstaṭākānipurottamāni |
sphītān janāntānapisampravīkṣyajagāmavegāpatitṛtulyavegaḥ || 53 ||
ādityapathamāśrityajagāma sa gataklamaḥ |
hanūmāṃstvaritovīraḥpitṛtulyaparākramaḥ || 54 ||
javenamahatāyuktomārutirmārutoyathā |
jagāmahariśārdūlodiśaśśabdenapūrayan || 55 ||
smmaranjāmbavatovākyammārutirvātaraṃhasā |
dadarśasahasāgatvāhimavantammahākapiḥ || 56 ||
nānāprasravaṇopetannānākandaranirgharam |
śvetābhracayasaṅkāśaiśaśikharaiścārudarśanaiḥ || 57 ||
śobhitaṃvividhairvṛkṣairagamatparvatottamam |
sa taṃsamāsādyamahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam |
dadarśapuṇyānimahāśramāṇisurarṣisaṅghottamasevitāni || 58 ||
sa brahmakośaṃrajatālayaṃ ca śakrālayaṃrudraśarapramokṣam |
hayānanambrahmaśiraścadīptandadarśavaivasvatakiṅkarāṃśca || 59 ||
vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca |
sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca |
brahmāsanaṃ śaṅkarakārmukaṃ ca |
dadarśa nābhiṃ ca vasundharāyāḥ || 60 ||
kailāsamagyraṃhimavacchilāṃ ca tatharṣabhaṅkāñcanaśailamagyram |
sandīptasarvauṣadhisanpradīptandadarśasarvauṣadhiparvatendram || 61 ||
sa taṃsamīkṣyānalaraśmidīptaṃvisiṣmiyevāsavadūtasūnuḥ |
āvṛtyatañcauṣadhiparvatendrantatrauṣadhīnāṃvicayañcakāra || 62 ||
sayojanasahasrāṇisamatītyamahākapiḥ |
divyauṣadhidharaṃśailaṃvyacaranmārutātmajaḥ || 63 ||
mahauṣadhyastatassarvāstasmin parvatasattame |
vijñāyārthinamāyāntantatojagmuradarśanam || 64 ||
sa tāmahātmāhanumānapaśyaṃścukopakopāccabhṛśannanāda |
amṛṣyamāṇo'naginikāśacakṣurmahīdharendrantamuvācavākyam || 65 ||
kīmetadevaṃsuviniścitanteyadrāghavenāsikṛtānukampa |
paśyādyamadbāhubalābhibhūtovikīrṇamātmānamathonagendra || 66 ||
sa tasyaśṛṅgaṃsanagaṃsanāgaṃsakāñcanandhātusahasrajuṣṭam |
vikīrṇakūṭañjvalitāgrasānumpragṛhyavegātsahasonmamātha || 67 ||
satasamutpāṭyakhamutpapātavitrāsyalokān sasurāsurendrān |
saṃstūyamānaḥkhacarairanekairjagāmavegādgaruḍogravegaḥ || 68 ||
sa bhāskarādhvānamanuprapannastambhāskarābhaṃśikharampragṛhya |
babhautadābhāskarasannikāśoravessamīpepratibhāskarābhaḥ || 69 ||
sa tenaśailenabhṛśaṃrarājaśailopamogandhavahātmajastu |
sahasradhāreṇasapāvakenacakreṇakheviṣṇurivārpitena || 70 ||
taṃvānarāḥprekṣyavineduruccaissatānapiprekṣyamudānanāda |
teṣāṃsamudhghuṣṭaravanniśamyalaṅkālayābhīmataraṃvineduḥ || 71 ||
tatomahātmānipapātatasmin śailottamevānarasainyamathye |
haryuttamebhyaśaśirasā'bhivādyavibhīṣaṇantatra sa sasvaje ca || 72 ||
tāvapyubhaumānuṣarājaputrautaṅgandhamāghrāyamahauṣadhīnām |
babhūvatustatratadāviśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 73 ||
sarveviśalyāvirujāḥkṣaṇenaharipravīrāścahatāścayesyuḥ |
gandhenatāsāmpravarauṣadhīnāṃsuptāniśānteṣvivasamprabuddhāḥ || 74 ||
dāprabhṛtilaṅkāyāṃyudhyanteharirākṣasāḥ |
tadāprabhṛtimānārthamājñayārāvaṇasya ca || 75 ||
yehanyanteraṇetatrarākṣasāḥkapikuñjaraiḥ |
hatāhatāstukṣipyantesarvaevatusāgare || 76 ||
tatoharirgandhavahātmajastutamoṣadhīśailamudagravegaḥ |
nināyavegāddhimavantamevapunaścarāmeṇasamājagāma || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.