શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ ચતુર્થસ્સર્ગઃ ।
શ્રુત્વા હનુમતો વાક્યં યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
તતોઽબ્રવીન્મહાતેજા રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ॥ 1 ॥
યાં નિવેદયસે લઙ્કાં પુરીં ભીમસ્ય રક્ષસઃ ।
ક્ષિપ્રમેનાં મથિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥ 2 ॥
અસ્મિન્ મુહૂર્તે સુગ્રીવ પ્રયાણમભિરોચયે ।
યુક્તો મુહૂર્તો વિજયઃ પ્રાપ્તો મધ્યં દિવાકર ॥ 3 ॥
સીતાં હૃત્વા તુ મે જાતુ ક્વાસૌ યાસ્યતિ યાસ્યતઃ ।
સીતા શ્રુત્વાભિયાનં મે અશામેષ્યતિ જીવિતે ।
જીવિતાન્તેઽ મૃતં સ્પૃષ્ટવા પીત્વા વિષમિવાતુરઃ ॥ 4 ॥
ઉત્તરા ફલ્ગુની હ્યદ્ય શ્વસ્તુ હસ્તેન યોક્ષ્યતે ।
અભિપ્રાયામ સુગ્રીવ સર્વાનીકસમાવૃતાઃ ॥ 5 ॥
નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ યાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ચ ।
નિહત્ય રાવણં સીતામાનયિષ્યામિ જાનકીમ્ ॥ 6 ॥
ઉપરિષ્ટાદ્ધિ નયનં સ્ફુરમાણમિદં મમ ।
વિજયં સમનુપ્રાપ્તં શંસતીવ મનોરથમ્ ॥ 7 ॥
તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન સુપૂજિતઃ ।
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા પુનરપ્યર્ધકોવિદઃ ॥ 8 ॥
અગ્રે યાતુ બલસ્યાસ્ય નીલો માર્ગમવેક્ષિતુમ્ ।
વૃતશ્શતસહસ્રેણ વાનરાણાં તરસ્વિનામ્ ॥ 9 ॥
ફલમૂલવતા નીલ શીતકાનનવારિણા ।
પથા મધુમતા ચાશુ સેનાં સેનાપતે નય ॥ 10 ॥
દૂષયેયુર્દુરાત્મનઃ પથિ મૂલફલોદકમ્ ।
રાક્ષસાઃ પરિરક્ષેથાસ્તેભ્યસ્ત્વં નિત્યમુદ્યતઃ ॥ 11 ॥
નિમ્નેષુ વનદુર્ગેષુ વનેષુ ચ વનૌકસઃ ।
અભિપ્લુત્યાભિપશ્યેયુઃ પરેષાં નિહિતં બલમ્ ॥ 12 ॥
યચ્ચ ફલ્ગુ બલં કિઞ્ચિત્ત દત્રૈવોપપદ્યતામ્ ।
એતદ્ધિ કૃત્યં ઘોરં નો વિક્રમેણ પ્રયુજ્યતામ્ ॥ 13 ॥
સાગરૌઘનિભં ભીમમગ્રાનીકં મહાબલાઃ ।
કપિસિંહાઃ પ્રકર્ષસ્તુ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥ 14 ॥
કપિ સિમ્હા પ્રકર્ષન્તુ શતશો અથ સહસ્રશઃ ।
ગજઃ ચ ગિરિ સમ્કાશો ગવયઃ ચ મહાબલઃ ॥ 15 ॥
યાતુ વાનરવાહિન્યા વાનરઃ પ્લવતાં વરઃ ।
પાલયન્દક્ષિણં પાર્શ્વમૃષભો વાનરર્ષભઃ ॥ 16 ॥
ગન્ધહસ્તીવ દુર્ધર્ષસ્તરસ્વી ગન્ધમાદનઃ ।
યાતુ વાનરવાહિન્યા સ્સવ્યં પાર્શ્વમધિષ્ઠિતઃ ॥ 17 ॥
યાસ્યામિ બલમધ્યેઽહં બલૌઘમભિહર્ષયન્ ।
અધિરુહ્ય હનૂમન્ત મૈરાવત મિવેશ્વરઃ ॥ 18 ॥
અઙ્ગદેનૈષ સંયાતુ લક્ષ્મણશ્ચાન્ત કોપમઃ ।
સાર્વભૌમેન ભૂતેશો દ્રવિણાધિપતિર્યથા ॥ 19 ॥
જામ્બવાંશ્ચ સુષેણશ્ચ વેગદર્શી ચ વાનરઃ ।
ઋક્ષરાજો મહાસત્ત્વઃ કુક્ષિં રક્ષન્તુ તે ત્રયઃ ॥ 20 ॥
રાઘવસ્ય વચશ્શ્રુત્વા સુગ્રીવો વાહિનીપતિઃ ।
વ્યાદિદેશ મહાવીર્યો વાનરાન્વાનરર્ષભ ઃ ॥ 21 ॥
તે વાનરગણાસ્સર્વે સમુત્પત્ય યુયુત્સવઃ ।
ગુહાભ્યશ્શિખરેભ્યશ્ચ અશુ પુપ્લુવિરે તદા ॥ 22 ॥
તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન ચ પૂજિતઃ ।
જગામ રામોધર્માત્મા સસૈન્યો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 23 ॥
શતૈઃ શતસહસ્રૈશ્ચ કોટિભિશ્ચાયુતૈરપિ ।
વારણાભૈશ્ચ હરિભિર્યયૌ પરિવૃતસ્તદા ॥ 24 ॥
તં યાન્તમનુયાન્તી સા મહતી હરિવાહિની ।
દૃપ્તાઃ પ્રમુદિતાસ્સર્વે સુગ્રીવેણાભિપાલિતાઃ ॥ 25 ॥
હૃષ્ટાઃ પ્રમુદિતાઃ સર્વે સુગ્રીવેણ અભિપાલિતાઃ ।
આપ્લવન્તઃ પ્લવન્તઃ ચ ગર્જન્તઃ ચ પ્લવં ગમાઃ ॥ 26 ॥
ભક્ષ્યન્ત સ્સુગન્ધીનિ મધૂનિ ચ ફલાનિ ચ ।
ઉદ્વહન્તો મહાવૃક્ષાન્ મઞ્જરીપુઞ્જધારિણઃ ॥ 27 ॥
અન્યોન્યં સહસા દૃપ્તા નિર્વહાન્તિ ક્ષિપન્તિ ચ ।
પતન્તશ્પોત્પત્નત્યન્યે પાતયન્ત્યપરે પરાન્ ॥ 28 ॥
રાવણો નો નિહન્તવ્યસ્સર્વે ચ રજનીચરાઃ ।
ઇતિ ગર્જન્તિ હરયો રાઘવસ્ય સમીપતઃ ॥ 29 ॥
પુરસ્તાદૃષભો વીરો નીલઃ કુમુદ એવ ચ ।
પન્થાનં શોધયન્તિસ્મ વાનરૈર્બહુભિ સ્સહ ॥ 30 ॥
મધ્યે તુ રાજા સુગ્રીવો રામો લક્ષ્મણ એવ ચ ।
બલભિર્બહુભિ ર્ભીમૈર્વૃતાશ્શત્રુનિબર્હણાઃ ॥ 31 ॥
હરિશ્શતવલિર્વીરઃ કોટીભિર્દશભિર્વૃતઃ ।
સર્વામેકો હ્યાવષ્ટભ્ય રરક્ષ હરિવાહિનીમ્ ॥ 32 ॥
કોટીશતપરીવારઃ કેસરી પનસો ગજઃ ।
અર્કશ્ચાતિબલઃ પાર્શ્વમેકં તસ્યાભિરક્ષતિ ॥ 33 ॥
સુષેણો જામ્બવાંશ્ચૈવ ઋક્ષૈર્બહુભિરાવૃતૌ ।
સુગ્રીવં પુરતઃ કૃત્વા જઘનં સમ્રરક્ષતુઃ ॥ 34 ॥
તેષાં સેનાપતિર્વીરો નીલો વાનરપુઙ્ગવઃ ।
સમ્પતન્પતતાં શ્રેષ્ઠસ્તદ્બલં પર્યપાલયાત્ ॥ 35 ॥
દરીમુખઃ પ્રજઙ્ઘશ્ચ રમ્ભોઽથ રભસઃ કપિઃ ।
સર્વતશ્ચ યયુર્વીરાસ્ત્વરયન્તઃ પ્લવઙ્ગમાન્ ॥ 36 ॥
એવં તે હરિશાર્દૂલા ગચ્છન્તો બલદર્પિતાઃ ।
અપશ્યંસ્તે ગિરિશ્રેષ્ઠં સહ્યં દ્રુમાલતાયુતમ્ ॥ 37 ॥
સરાંસિ ચ સુપુલ્લાનિ તટાકાનિ વનાનિ ચ ॥ 38 ॥
રામસ્ય શાસનં જ્ઞાત્વા ભીમકોપસ્ય ભીતવત્ ।
વર્જયન્નગરાભ્યાશાં સ્તથા જનપદાનપિ ॥ 39 ॥
સાગરૌઘનિભં ભીમં તદ્વાનરબલં મહત્ ।
ઉત્સસર્પ મહાઘોષં ભીમઘોષમિવાર્ણવઃ ॥ 40 ॥
તસ્યદાશરથેઃ પાર્શ્વે શૂરાસ્તે કપિકુઙજરાઃ ।
તોર્ણમાપુપ્લુવુ સ્સર્વે સદશ્વા ઇવ ચોદિતાઃ ॥ 41 ॥
કપિભ્યામુહ્યમાનૌ તૌ શુશુભાતે નરર્ષભૌ ।
મહાદ્ભ્યામિવ સમ્સ્પૃષ્ટૌ ગ્રહાભ્યાં ચન્દ્રભાસ્કરૌ ॥ 42 ॥
તતો વાનરરાજેન લક્ષ્મણેન સુપૂજિતઃ ।
જગામ રામો ધર્માત્મા સસૈન્યો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 43 ॥
તમઙ્ગદગતો રામં લક્ષ્મણશ્શુભયા ગિરા ।
ઉવાચ પરિપૂર્ણાર્થઃ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાનવાન્ ॥ 44 ॥
હૃતામવાપ્ય વૈદેહીં ક્ષિપ્રં હત્વા ચ રાવણમ્ ।
સમૃદ્ધાર્થસ્સમૃદ્ધાર્થમયોધ્યાં પ્રતિયાસ્યસિ ॥ 45 ॥
મહાન્તિ ચ નિમિત્તાનિ દિવિ ભૂમૌ ચ રાઘવ ।
શુભાનિ તવ પશ્યામિ સર્વાણ્યેનાર્થસિદ્ધયે ।
અનુવાતિ શિવો વાયુ સ્સેવાં મૃદુહિત સ્સુખઃ ॥ 46 ॥
પૂર્ણવલ્ગુસ્વરાશ્ચેમે પ્રવદન્તિ મૃગદ્વિજાઃ ।
પ્રસન્નાશ્ચ દિશ સ્સર્વા વિમલશ્ચ દિવાકરઃ ॥ 47 ॥
ઉશના ચ પ્રસન્નાર્ચિરનુ ત્વાં ભાર્ગવો ગતઃ ॥ 48 ॥
બ્રહ્મરાશિર્વિશુદ્ધશ્ચ શુદ્દાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।
અર્ચિષ્મન્તઃ પ્રકાશન્તે ધ્રુવં સર્વે પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 49 ॥
ત્રિશઙ્કુર્વિમલો ભાતિ રાજર્ષિસ્સપુરોહિતઃ ।
પિતામહાઃ પુરોઽસ્માકમિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ ॥ 50 ॥
વિમલે ચ પ્રકાશેતે વિશાખે નિરુપપ્લુવે ।
નક્ષત્ર વરમસ્માકમિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ ॥ 51 ॥
નૈરૃતં નૈરૃતાનાં ચ નક્ષત્રમભિપીડ્યતે ।
મૂલો મૂલવતા સ્પૃષ્ટો ધૂપ્યતે ધૂમકેતુના ॥ 52 ॥
સર્વં ચૈતદ્વિનાશાય રાક્ષસાનામુપ સ્થિતમ્ ।
કાલે કાલગૃહીતાનાં નક્ષત્ર ગ્રહપીડિતમ્ ॥ 53 ॥
પ્રસન્ના સ્સુરસાશ્ચાપો વનાનિ ફલવન્તિ ચ ।
પ્રવાન્ત્યભ્ય નાધિકં ગન્ધાન્યથર્તુકુસુમા દ્રુમાઃ ॥ 54 ॥
વ્યૂઢાનિ કપિસૈન્યાનિ પ્રકાશન્તેઽધિકં પ્રભો ॥ 55 ॥
દેવાનામિવ સૈન્યાનિ સઙ્ગ્રામે તારકામયે ।
એવમાર્ય ।
સમીક્ષ્યૈતાન્પ્રીતો ભવિતુમર્હસિ ॥ 56 ॥
ઇતિ ભ્રાતરમાશ્વાસ્ય હૃષ્ટ સ્સૌમિત્રિરબ્રવીત્ ।
અથાવૃત્ય મહીં કૃત્સ્નાં જગામ મહતી ચમૂઃ ॥ 57 ॥
ઋક્ષવાનરશર્દૂલૈર્ન ખદંષ્ટ્રાયુધૈર્વુતા ।
કારાગ્રૈશ્ચરણાગ્રૈશ્ચ વાનરૈ રુત્થિતં રજઃ ।
ભીમમન્તર્દધે લોકં નિવાર્ય સવિતુઃ પ્રભામ્ ॥ 58 ॥
પર્વતવનાકાશાં દક્ષિણાં હરિવાહિની ।
છાદયન્તી યયૌ ભીમા દ્યામિવામ્બુદસન્તતિઃ ॥ 59 ॥
ઉત્તરન્ત્યાં ચ સેનાયાં સ્સતતં બહુયોજનમ્ ।
નદીસ્રોતાંસિ સર્વાણિ સસ્યન્દુર્વિપરીતવત્ ॥ 60 ॥
સરાંસિ વિમલામ્ભાંસિ દ્રુમાકીર્ણાંશ્ચ પર્વતા ।
સમાન્ ભૂમિપ્રદેશાંશ્ચ વનાનિ ફલવન્તિ ચ ।
મધ્યેન ચ સમન્તાચ્ચ તિર્યક્ચાથશ્ચ સમાઽવિશત્ ॥ 61 ॥
સમાવૃત્ય મહીં કૃત્સ્નાં જગામ મહતી ચમૂઃ ।
તેહૃષ્ટવદના સ્સર્વે જગ્મુર્મારુતરંહસઃ ॥ 62 ॥
હરયો રાઘવસ્યાર્થે સમારોપિતવિક્રમાઃ ॥ 63 ॥
હર્ષંવીર્ય બલોદ્રેકાન્દર્શયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
યૌવનોત્સેકજાન્દર્પાદ્વિવિધાંશ્ચક્રુરધ્વનિ ॥ 64 ॥
તત્ર કેચિદ્દ્રુતં જગ્મુરુત્પેતુશ્ચ તથાપરે ।
કેચિત્કિલકિલાં ચક્રુર્વાનરા વનગોચરાઃ ॥ 65 ॥
પ્રાસ્પોટયંશ્ચ પુચ્છાનિ સન્નિજગ્મુઃ પદાન્યપિ ।
ભુજાવનિક્ષિપ્ય શૈલાંશ્ચ દ્રુમાનન્યે બભઞ્જિરે ॥ 66 ॥
આરોહન્તશ્ચ શૃઙ્ગાણિ ગિરીણાં ગિરિગોચરાઃ ।
મહાનાદાન્ પ્રમુઞ્ચન્તિ ક્ષ્વેડામન્યે પ્રચક્રિતે ॥ 67 ॥
ઊરુવેગૈશ્ચ મમૃદુર્લતાજાલાન્યનેકશઃ ।
જૃમ્ભમાણાશ્ચ વિક્રાન્તા વિચિક્રીડુશ્શિલાદ્રુમૈ ઃ ॥ 68 ॥
શતશ્શતસહસ્રૈશ્ચ કોટિભિશ્ચ સહસ્રશઃ ।
વાનરાણાં સુઘોરાણાં શ્રીમત્પરિવૃતા મહી ॥ 69 ॥
સા સ્મ યાતિ દિવારાત્રં મહતી હરિવાહિની ।
પ્રહૃષ્ટમુદિતાસ્સેના સુગ્રીવેણાભિપાલિતાઃ ॥ 70 ॥
વાનરાસ્ત્વરિતં યાન્તિ સર્વે યુદ્ધાભિનન્દિનઃ ।
પ્રમોક્ષયિષવ સ્સીતાં મુહૂર્તં ક્વાપિ નાવસન્ ॥ 71 ॥
તતઃ પાદપસમ્ભાધં નાનામૃગસમાયુતામ ।
સહ્યપર્વતમાસેદુર્મલયઞ્ચ મહીધરમ્ ॥ 72 ॥
કાનનાનિ વિચિત્રાણિ નદીઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
પશ્યન્નનિ યયૌ રામસ્સહ્યસ્ય મલયસ્ય ચ ॥ 73 ॥
ચમ્પકાંસ્ તિલકામઃ ચૂતાન્ અશોકાન્ સિન્દુ વારકાન્ ।
તિનિશાન્ કરવીરામઃ ચ તિમિશાન્ ભન્જન્તિ સ્મ પ્લવં ગમાઃ ॥ 74 ॥
અઙ્કોલાંશ્ચ કરઞ્ચાંશ્ચ પ્લક્ષન્યગ્રોધતિન્દુકાન્ ।
જમ્બુકામલકાન્નાપાન્ભજન્તિ સ્મ પ્લવઙ્ગમાઃ ॥ 75 ॥
પ્રસ્તરેષુ ચ રમ્યેષુ વિવિધાઃ કાનનદ્રુમાઃ ।
વાયુવેગપ્રચલિતાઃ પુષ્પૈરવકિરન્તિ તાન્ ॥ 76 ॥
મારુતસ્સુખસંસ્પર્શો વાતિ ચન્દનશીતલઃ ।
ષટપદૈરનુકૂજદ્ભિર્વનેષુ મધુગન્ધિષુ ॥ 77 ॥
અધિકં શૈલરાજસ્તુ ધાતુભિસ્સુવિભૂષિતઃ ।
ધાતુભ્યઃપ્રસૃતો રેણુર્વાયુવેગ વિઘટ્ટિતઃ ।
સુમહદ્વાનરાનીકં છાદયામાસ સર્વતઃ ॥ 78 ॥
ગિરિપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ સર્વત સમ્પ્ર પુષ્પિતાઃ ।
કેતકસ્સિન્દુવારાશ્ચ વાસન્ત્યશ્ચ મનોરમાઃ ॥ 79 ॥
માધવ્યો ગન્ધપૂર્ણાશ્ચ કુન્દગુલ્માશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।
ચિરિબિલ્વા મધૂકાશ્ચ વઞ્જુલા પ્રિયકાસ્તથા ॥ 80 ॥
સુફૂર્જકાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।
ચૂતાઃ પાટલયકાશ્ચૈવ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ॥ 81 ॥
મુચુલિન્દાર્જુનાશ્ચૈવ શિંશુપાઃ કુટજાસ્તથા ।
ધવા શ્શાલ્મલયશ્ચૈવ રક્તાઃ કુરવકાસ્તથા ॥ 82 ॥
હિન્તાલાસ્તિનિશાશ્ચૈવ ચૂર્ણકા નીપકાસ્તથા ।
નીલાશોકાશ્ચ વરણા અઙ્કોલાઃ પદ્મકાસ્તથા ॥ 83 ॥
પ્લવમાનૈઃ પ્લવઙ્ગૈસ્તુ સર્વે પર્યાકુલીકૃતામ્ ॥ 84 ॥
વાપ્યસ્તસ્મિન્ ગિરૌ શિતાઃ પલ્વલાનિ તથૈવ ચ ।
ચક્રવાકાનુચરિતાઃ કારણ્ડવનિષેવિતાઃ ॥ 85 ॥
પ્લવૈઃ ક્રૌઞ્ચેશ્ચ સઙ્કીર્ણા વરાહમૃગ સેવિતાઃ ।
ઋક્ષૈસ્તરક્ષુભિસ્સિમ્હૈશ્શાર્દૂલૈશ્ચ ભયાવહૈઃ ॥ 86 ॥
વ્યાલૈશ્ચ બહુભિર્ભીમૈ સ્સેવ્યમાના સ્સમન્તતઃ ।
પદ્મૈસ્સૌગન્દિકૈઃ પુલ્લૈઃ કુમુદૈશ્ચોત્પલૈસ્તથા ॥ 87 ॥
વારિજૈર્વિવિધૈઃ પુષ્પૈ રમ્યાસ્તત્ર જલાશયાઃ ।
તસ્ય સાનુષુ કૂજન્તિ નાનાદ્વિજગણાસ્તથા ॥ 88 ॥
સ્નાત્વા પીત્વોદકાન્યત્ર જલે ક્રીડન્તિ વાનરાઃ ।
અન્યોન્યં પ્લાવયન્તિ સ્મ શૈલમારુહ્ય વાનરાઃ ॥ 89 ॥
ફલાન્ય મૃતગન્ધીનિ મૂલાનિ કુસુમાનિ ચ ।
બભઞ્જુર્વાસ્તત્ર પાદપાનં મદોત્કટાઃ ॥ 90 ॥
દ્રોણમાત્રપ્રમાણાનિ લમ્બમાનાનિ વાનરાઃ ।
યયુઃ પિબન્ત હૃષ્ટાસ્તે મધૂનિ મધુપિઙ્ગલાઃ ॥ 91 ॥
પાદપાનવભઞ્જન્તો વિકર્ષન્ત સ્તથા લતાઃ ।
વિધમન્તો ગિરિવરાન્પ્રયયુઃ પ્લવગર્ષભાઃ ॥ 92 ॥
વૃક્ષેભ્યોઽન્યે તુ કપયો નદન્તો મધુદર્પિતાઃ ।
અન્યે વૃક્ષાન્પ્રપદ્યન્તે પ્રપિબન્ત્યપિ ચાપરે ॥ 93 ॥
બભૂવ વસુધા તૈસ્તુ સમ્પૂર્ણા હરિયૂથપૈઃ ।
યથા કલમકેદારૈઃ પક્વૈરિવ વસુન્દરા ॥ 94 ॥
મહેન્દ્રમથ સમ્પ્રાપ્ય રામો રાજીવલોચનઃ ।
અધ્યારોહન્મહાબાહુશ્શિખરં દ્રુમભૂષિતમ્ ॥ 95 ॥
તતશ્શિખરમારુહ્ય રામો દશરથાત્મજઃ ।
કૂર્મમીનસમાકીર્ણમપશ્યત્સલિલાકુલમ્ ॥ 96 ॥
તે સહ્યં સમતિક્રમ્ય મલયં ચ મહાગિરિમ્ ।
આસેદુરાનુપૂર્વ્યેણ સમુદ્રં ભમનિસ્સ્વનમ્ ॥ 97 ॥
અવરુહ્ય જગામાશુ વેલાવનમનુત્તમમ્ ।
રામો રમયતાં શ્રેષ્ટ સ્સસુગ્રીવ સ્સલક્ષ્મણઃ ॥ 98 ॥
અથ ધૌતોપલતલાં તોયૌઘૈ સ્સહસોત્થિતૈઃ ।
વેલામાસાદ્ય વિપુલાન્રામો વચનમબ્રવીત્ ॥ 99 ॥
એતે વયમનુપ્રાપ્તા સ્સુગ્રીવ વરુણાલયમ્ ।
ઇહેદાનીં વિચિન્તા સાયા નઃ પૂર્વસમુત્થિતા ॥ 100 ॥
અતઃ પરમતીરોઽયં સાગર સ્સરિતાં પતિઃ ।
ન ચાયમનુપાયેન શક્યસ્તરિતુમર્ણવઃ ॥ 101 ॥
તદિહૈવ નિવેશોઽસ્તુ મન્ત્રઃ પ્રસ્તૂયતામિહ ।
યથેદં વાનરબલં પરં પારમવાપ્નુયાત્ ॥ 102 ॥
ઇતીવ સ મહાબાહુસ્સીતાહરણકર્શિતઃ ।
રામસ્સાગરમાસાદ્ય વાસમાજ્ઞાપયત્તદા ॥ 103 ॥
સર્વા સ્સેના નિવેશ્યન્તાં વેલાયાં હરિપુઙ્ગવ ।
સમ્પ્રાપ્તો મન્ત્રકાલો નસ્સાગરસ્યેહ લઙ્ઘને ॥ 104 ॥
સ્વાં સ્વાં સેનાં સમુત્સૃજ્ય મા ચ કશ્ચિત્કુતો વ્રજેત્ ।
ગચ્છન્તુ વાનરાશ્શૂરાજ્ઞેયં છન્નં ભયં ચ નઃ ॥ 105 ॥
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવ સ્સહલક્ષ્મણઃ ।
સેનાં નિવેશયતતીરે સાગરસ્ય દ્રુમાયુતે ॥ 106 ॥
વિરરાજ સમીપસ્થં સાગરસ્ય તુ તદ્બલમ્ ।
મધુપાણ્ડુજલ શ્રશીમાન્ દ્વિતીય ઇવ સાગરઃ ॥ 107 ॥
વેલાવનમુપાગમ્ય તતસ્તે હરિપુઙ્ગવાઃ ।
નિવિષ્ટાશ્ચ પરં પારં કાઙ્ક્ષમાણા મહોદધેઃ ॥ 108 ॥
તેષાં નિવિશમાનાનાં સૈન્યસન્નાહનિસ્સ્વનઃ ।
અન્તર્ધાય મહાનાદમર્ણવસ્ય પ્રશુશ્રુવે ॥ 109 ॥
સા વાનરાણાં ધ્વજિની સુગ્રીવેણાભિપાલિતા ।
ત્રિધા નિવિષ્ટા મહતી રામસ્યાર્થપરાઽભવત્ ॥ 110 ॥
સા મહાર્ણવમાસાદ્ય હૃષ્ટા વાનરવાહિની ।
વાયુવેગસમાધૂતં પશ્યમાના મહાર્ણવમ્ ॥ 111 ॥
દૂરપારમસમ્બાધં રક્ષોગણનિષેવિતમ્ ।
પશ્યન્તો વરુણાવાસં નિષેદુર્હરિયૂથપાઃ ॥ 112 ॥
ચણ્ડનક્રગ્રાહં ઘોરં ક્ષપાદૌ દિવસક્ષ્યે ।
હસન્તમિવ ફેનૌઘૈર્નૃત્યન્તમિવ ચોર્મિભિઃ ॥ 113 ॥
ચન્દ્રોદયે સમુદ્ભૂતં પ્રતિચન્દ્રસમાકુલમ્ ।
ચણ્ડાનિલમહાગ્રાહૈઃ કીર્ણં તિમિતિમિઙ્ગિલૈઃ ॥ 114 ॥
દીપ્તભોગૈરિવાકીર્ણં ભુજઙ્ગૈર્વરુણાલયમ્ ।
અવગાઢં મહાસત્ત્વૈર્નાનાશૈલસમાકુલમ્ ।
સુદુર્ગં દુર્ગમાર્ગં તમગાધ મસુરાલયમ્ ॥ 115 ॥
મકરૈર્નાગભોગૈશ્ચ વિગાઢા વાતલોલિતાઃ ।
ઉત્પેતુશ્ચ નિપેતુશ્ચ પ્રવૃદ્ધા જલરાશયઃ ॥ 116 ॥
ઉત્પેતુઃ ચ નિપેતુઃ ચ પ્રવૃદ્ધા જલ રાશયઃ ।
અગ્નિ ચૂર્ણં ઇવ આવિદ્ધં ભાસ્કર અમ્બુ મનો રગમ્ ॥ 117 ॥
સાગરં ચામ્બરપ્રખ્યમમ્બરં સાગરોપમમ્ ।
સાગરં ચામ્બરં ચેતિ નિર્વિશેષ મદૃશ્યત ॥ 118 ॥
સમ્પૃક્તં નભસાપ્યમ્ભસ્સમ્પૃક્તં ચ નભોઽમ્ભસા ।
તાદૃગ્રૂપેચ દૃશ્યતે તારારત્નસમાકુલે ॥ 119 ॥
સમુત્પતિતમેઘસ્ય વીચિમાલાકુલસ્ય ચ ।
વિશેષો ન દ્વયોરાસીત્સાગરસ્યામ્બરસ્ય ચ ॥ 120 ॥
અન્યોન્યૈરાહતા સ્સક્તા સ્સસ્વનુર્ભીમનિસ્સ્વનાઃ ।
ઊર્મયસ્સિન્ધુરાજસ્ય મહાભેર્ય ઇવાહવે ॥ 121 ॥
રત્નૌઘ જલસન્નાદં વિષક્તમિવ વાયુના ।
ઉત્પતન્તમિવ ક્રુદ્ધં યાદોગણસમાકુલમ્ ॥ 122 ॥
દદૃશુસ્તે મહોત્સાહ વાતાહતજલાશયમ્ ।
અનિલોદ્ધૂતમાકાશે પ્રવલ્ગન્ત મમિવોર્મિભિઃ ॥ 123 ॥
તતો વિસ્મયમાપન્ના હરયો દદૃશુર્હરયસ્તદા ।
ભ્રાન્તોર્મિજાલસન્નાદં પ્રલોલમિવ સાગરમ્ ॥ 124 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુર્થસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ॥ 1 ॥
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ 2 ॥
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ॥ 3 ॥
सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ॥ 4 ॥
उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ 5 ॥
निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ 6 ॥
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ 7 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ॥ 8 ॥
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 9 ॥
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ 10 ॥
दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ 11 ॥
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ 12 ॥
यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ 13 ॥
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ 14 ॥
कपि सिम्हा प्रकर्षन्तु शतशो अथ सहस्रशः ।
गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ 15 ॥
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ 16 ॥
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ 17 ॥
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ॥ 18 ॥
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ 19 ॥
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ 20 ॥
राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ॥ 21 ॥
ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ॥ 22 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ 24 ॥
तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
दृप्ताः प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 25 ॥
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेण अभिपालिताः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवं गमाः ॥ 26 ॥
भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ 27 ॥
अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ 28 ॥
रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ 29 ॥
पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ॥ 30 ॥
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ॥ 31 ॥
हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ 32 ॥
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ 33 ॥
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ॥ 34 ॥
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ॥ 35 ॥
दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ 36 ॥
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ 37 ॥
सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥ 38 ॥
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।
वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ॥ 39 ॥
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णवः ॥ 40 ॥
तस्यदाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।
तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ 41 ॥
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।
महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ 42 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 43 ॥
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।
उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥ 44 ॥
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ 45 ॥
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ॥ 46 ॥
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ 47 ॥
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ 48 ॥
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ 49 ॥
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।
पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 50 ॥
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।
नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 51 ॥
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ 52 ॥
सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ॥ 53 ॥
प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ 54 ॥
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ॥ 55 ॥
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये ।
एवमार्य ।
समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ 56 ॥
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ॥ 57 ॥
ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।
काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ 58 ॥
पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ॥ 59 ॥
उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ॥ 60 ॥
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ॥ 61 ॥
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ 62 ॥
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ॥ 63 ॥
हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।
यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ 64 ॥
तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।
केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥ 65 ॥
प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मुः पदान्यपि ।
भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ॥ 66 ॥
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ 67 ॥
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ॥ 68 ॥
शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ॥ 69 ॥
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 70 ॥
वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ 71 ॥
ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ॥ 72 ॥
काननानि विचित्राणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ॥ 73 ॥
चम्पकांस् तिलकामः चूतान् अशोकान् सिन्दु वारकान् ।
तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवं गमाः ॥ 74 ॥
अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।
जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ 75 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ 76 ॥
मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 77 ॥
अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।
धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥ 78 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।
केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥ 79 ॥
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ॥ 80 ॥
सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।
चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 81 ॥
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।
धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 82 ॥
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ 83 ॥
प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताम् ॥ 84 ॥
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिताः पल्वलानि तथैव च ।
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥ 85 ॥
प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।
ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ॥ 86 ॥
व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।
पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥ 87 ॥
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥ 88 ॥
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ॥ 89 ॥
फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ॥ 90 ॥
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 91 ॥
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ 92 ॥
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ॥ 93 ॥
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपैः ।
यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ॥ 94 ॥
महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ 95 ॥
ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ॥ 96 ॥
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ॥ 97 ॥
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ॥ 98 ॥
अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ॥ 99 ॥
एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ॥ 100 ॥
अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ 101 ॥
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ 102 ॥
इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।
रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ 103 ॥
सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ॥ 104 ॥
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ 105 ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ 106 ॥
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ 107 ॥
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ 108 ॥
तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ 109 ॥
सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ॥ 110 ॥
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ 111 ॥
दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ 112 ॥
चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ 113 ॥
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ 114 ॥
दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ॥ 115 ॥
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ 116 ॥
उत्पेतुः च निपेतुः च प्रवृद्धा जल राशयः ।
अग्नि चूर्णं इव आविद्धं भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ 117 ॥
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ॥ 118 ॥
सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ॥ 119 ॥
समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ 120 ॥
अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ 121 ॥
रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ 122 ॥
ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ॥ 123 ॥
ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ 124 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.