ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുര്ഥസ്സര്ഗഃ ।
ശ്രുത്വാ ഹനുമതോ വാക്യം യഥാവദനുപൂര്വശഃ ।
തതോഽബ്രവീന്മഹാതേജാ രാമസ്സത്യപരാക്രമഃ ॥ 1 ॥
യാം നിവേദയസേ ലങ്കാം പുരീം ഭീമസ്യ രക്ഷസഃ ।
ക്ഷിപ്രമേനാം മഥിഷ്യാമി സത്യമേതദ്ബ്രവീമി തേ ॥ 2 ॥
അസ്മിന് മുഹൂര്തേ സുഗ്രീവ പ്രയാണമഭിരോചയേ ।
യുക്തോ മുഹൂര്തോ വിജയഃ പ്രാപ്തോ മധ്യം ദിവാകര ॥ 3 ॥
സീതാം ഹൃത്വാ തു മേ ജാതു ക്വാസൌ യാസ്യതി യാസ്യതഃ ।
സീതാ ശ്രുത്വാഭിയാനം മേ അശാമേഷ്യതി ജീവിതേ ।
ജീവിതാന്തേഽ മൃതം സ്പൃഷ്ടവാ പീത്വാ വിഷമിവാതുരഃ ॥ 4 ॥
ഉത്തരാ ഫല്ഗുനീ ഹ്യദ്യ ശ്വസ്തു ഹസ്തേന യോക്ഷ്യതേ ।
അഭിപ്രായാമ സുഗ്രീവ സര്വാനീകസമാവൃതാഃ ॥ 5 ॥
നിമിത്താനി ച പശ്യാമി യാനി പ്രാദുര്ഭവന്തി ച ।
നിഹത്യ രാവണം സീതാമാനയിഷ്യാമി ജാനകീമ് ॥ 6 ॥
ഉപരിഷ്ടാദ്ധി നയനം സ്ഫുരമാണമിദം മമ ।
വിജയം സമനുപ്രാപ്തം ശംസതീവ മനോരഥമ് ॥ 7 ॥
തതോ വാനരരാജേന ലക്ഷ്മണേന സുപൂജിതഃ ।
ഉവാച രാമോ ധര്മാത്മാ പുനരപ്യര്ധകോവിദഃ ॥ 8 ॥
അഗ്രേ യാതു ബലസ്യാസ്യ നീലോ മാര്ഗമവേക്ഷിതുമ് ।
വൃതശ്ശതസഹസ്രേണ വാനരാണാം തരസ്വിനാമ് ॥ 9 ॥
ഫലമൂലവതാ നീല ശീതകാനനവാരിണാ ।
പഥാ മധുമതാ ചാശു സേനാം സേനാപതേ നയ ॥ 10 ॥
ദൂഷയേയുര്ദുരാത്മനഃ പഥി മൂലഫലോദകമ് ।
രാക്ഷസാഃ പരിരക്ഷേഥാസ്തേഭ്യസ്ത്വം നിത്യമുദ്യതഃ ॥ 11 ॥
നിമ്നേഷു വനദുര്ഗേഷു വനേഷു ച വനൌകസഃ ।
അഭിപ്ലുത്യാഭിപശ്യേയുഃ പരേഷാം നിഹിതം ബലമ് ॥ 12 ॥
യച്ച ഫല്ഗു ബലം കിഞ്ചിത്ത ദത്രൈവോപപദ്യതാമ് ।
ഏതദ്ധി കൃത്യം ഘോരം നോ വിക്രമേണ പ്രയുജ്യതാമ് ॥ 13 ॥
സാഗരൌഘനിഭം ഭീമമഗ്രാനീകം മഹാബലാഃ ।
കപിസിംഹാഃ പ്രകര്ഷസ്തു ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ ॥ 14 ॥
കപി സിമ്ഹാ പ്രകര്ഷന്തു ശതശോ അഥ സഹസ്രശഃ ।
ഗജഃ ച ഗിരി സമ്കാശോ ഗവയഃ ച മഹാബലഃ ॥ 15 ॥
യാതു വാനരവാഹിന്യാ വാനരഃ പ്ലവതാം വരഃ ।
പാലയന്ദക്ഷിണം പാര്ശ്വമൃഷഭോ വാനരര്ഷഭഃ ॥ 16 ॥
ഗന്ധഹസ്തീവ ദുര്ധര്ഷസ്തരസ്വീ ഗന്ധമാദനഃ ।
യാതു വാനരവാഹിന്യാ സ്സവ്യം പാര്ശ്വമധിഷ്ഠിതഃ ॥ 17 ॥
യാസ്യാമി ബലമധ്യേഽഹം ബലൌഘമഭിഹര്ഷയന് ।
അധിരുഹ്യ ഹനൂമന്ത മൈരാവത മിവേശ്വരഃ ॥ 18 ॥
അങ്ഗദേനൈഷ സംയാതു ലക്ഷ്മണശ്ചാന്ത കോപമഃ ।
സാര്വഭൌമേന ഭൂതേശോ ദ്രവിണാധിപതിര്യഥാ ॥ 19 ॥
ജാമ്ബവാംശ്ച സുഷേണശ്ച വേഗദര്ശീ ച വാനരഃ ।
ഋക്ഷരാജോ മഹാസത്ത്വഃ കുക്ഷിം രക്ഷന്തു തേ ത്രയഃ ॥ 20 ॥
രാഘവസ്യ വചശ്ശ്രുത്വാ സുഗ്രീവോ വാഹിനീപതിഃ ।
വ്യാദിദേശ മഹാവീര്യോ വാനരാന്വാനരര്ഷഭ ഃ ॥ 21 ॥
തേ വാനരഗണാസ്സര്വേ സമുത്പത്യ യുയുത്സവഃ ।
ഗുഹാഭ്യശ്ശിഖരേഭ്യശ്ച അശു പുപ്ലുവിരേ തദാ ॥ 22 ॥
തതോ വാനരരാജേന ലക്ഷ്മണേന ച പൂജിതഃ ।
ജഗാമ രാമോധര്മാത്മാ സസൈന്യോ ദക്ഷിണാം ദിശമ് ॥ 23 ॥
ശതൈഃ ശതസഹസ്രൈശ്ച കോടിഭിശ്ചായുതൈരപി ।
വാരണാഭൈശ്ച ഹരിഭിര്യയൌ പരിവൃതസ്തദാ ॥ 24 ॥
തം യാന്തമനുയാന്തീ സാ മഹതീ ഹരിവാഹിനീ ।
ദൃപ്താഃ പ്രമുദിതാസ്സര്വേ സുഗ്രീവേണാഭിപാലിതാഃ ॥ 25 ॥
ഹൃഷ്ടാഃ പ്രമുദിതാഃ സര്വേ സുഗ്രീവേണ അഭിപാലിതാഃ ।
ആപ്ലവന്തഃ പ്ലവന്തഃ ച ഗര്ജന്തഃ ച പ്ലവം ഗമാഃ ॥ 26 ॥
ഭക്ഷ്യന്ത സ്സുഗന്ധീനി മധൂനി ച ഫലാനി ച ।
ഉദ്വഹന്തോ മഹാവൃക്ഷാന് മഞ്ജരീപുഞ്ജധാരിണഃ ॥ 27 ॥
അന്യോന്യം സഹസാ ദൃപ്താ നിര്വഹാന്തി ക്ഷിപന്തി ച ।
പതന്തശ്പോത്പത്നത്യന്യേ പാതയന്ത്യപരേ പരാന് ॥ 28 ॥
രാവണോ നോ നിഹന്തവ്യസ്സര്വേ ച രജനീചരാഃ ।
ഇതി ഗര്ജന്തി ഹരയോ രാഘവസ്യ സമീപതഃ ॥ 29 ॥
പുരസ്താദൃഷഭോ വീരോ നീലഃ കുമുദ ഏവ ച ।
പന്ഥാനം ശോധയന്തിസ്മ വാനരൈര്ബഹുഭി സ്സഹ ॥ 30 ॥
മധ്യേ തു രാജാ സുഗ്രീവോ രാമോ ലക്ഷ്മണ ഏവ ച ।
ബലഭിര്ബഹുഭി ര്ഭീമൈര്വൃതാശ്ശത്രുനിബര്ഹണാഃ ॥ 31 ॥
ഹരിശ്ശതവലിര്വീരഃ കോടീഭിര്ദശഭിര്വൃതഃ ।
സര്വാമേകോ ഹ്യാവഷ്ടഭ്യ രരക്ഷ ഹരിവാഹിനീമ് ॥ 32 ॥
കോടീശതപരീവാരഃ കേസരീ പനസോ ഗജഃ ।
അര്കശ്ചാതിബലഃ പാര്ശ്വമേകം തസ്യാഭിരക്ഷതി ॥ 33 ॥
സുഷേണോ ജാമ്ബവാംശ്ചൈവ ഋക്ഷൈര്ബഹുഭിരാവൃതൌ ।
സുഗ്രീവം പുരതഃ കൃത്വാ ജഘനം സമ്രരക്ഷതുഃ ॥ 34 ॥
തേഷാം സേനാപതിര്വീരോ നീലോ വാനരപുങ്ഗവഃ ।
സമ്പതന്പതതാം ശ്രേഷ്ഠസ്തദ്ബലം പര്യപാലയാത് ॥ 35 ॥
ദരീമുഖഃ പ്രജങ്ഘശ്ച രമ്ഭോഽഥ രഭസഃ കപിഃ ।
സര്വതശ്ച യയുര്വീരാസ്ത്വരയന്തഃ പ്ലവങ്ഗമാന് ॥ 36 ॥
ഏവം തേ ഹരിശാര്ദൂലാ ഗച്ഛന്തോ ബലദര്പിതാഃ ।
അപശ്യംസ്തേ ഗിരിശ്രേഷ്ഠം സഹ്യം ദ്രുമാലതായുതമ് ॥ 37 ॥
സരാംസി ച സുപുല്ലാനി തടാകാനി വനാനി ച ॥ 38 ॥
രാമസ്യ ശാസനം ജ്ഞാത്വാ ഭീമകോപസ്യ ഭീതവത് ।
വര്ജയന്നഗരാഭ്യാശാം സ്തഥാ ജനപദാനപി ॥ 39 ॥
സാഗരൌഘനിഭം ഭീമം തദ്വാനരബലം മഹത് ।
ഉത്സസര്പ മഹാഘോഷം ഭീമഘോഷമിവാര്ണവഃ ॥ 40 ॥
തസ്യദാശരഥേഃ പാര്ശ്വേ ശൂരാസ്തേ കപികുങജരാഃ ।
തോര്ണമാപുപ്ലുവു സ്സര്വേ സദശ്വാ ഇവ ചോദിതാഃ ॥ 41 ॥
കപിഭ്യാമുഹ്യമാനൌ തൌ ശുശുഭാതേ നരര്ഷഭൌ ।
മഹാദ്ഭ്യാമിവ സമ്സ്പൃഷ്ടൌ ഗ്രഹാഭ്യാം ചന്ദ്രഭാസ്കരൌ ॥ 42 ॥
തതോ വാനരരാജേന ലക്ഷ്മണേന സുപൂജിതഃ ।
ജഗാമ രാമോ ധര്മാത്മാ സസൈന്യോ ദക്ഷിണാം ദിശമ് ॥ 43 ॥
തമങ്ഗദഗതോ രാമം ലക്ഷ്മണശ്ശുഭയാ ഗിരാ ।
ഉവാച പരിപൂര്ണാര്ഥഃ സ്മൃതിമാന് പ്രതിഭാനവാന് ॥ 44 ॥
ഹൃതാമവാപ്യ വൈദേഹീം ക്ഷിപ്രം ഹത്വാ ച രാവണമ് ।
സമൃദ്ധാര്ഥസ്സമൃദ്ധാര്ഥമയോധ്യാം പ്രതിയാസ്യസി ॥ 45 ॥
മഹാന്തി ച നിമിത്താനി ദിവി ഭൂമൌ ച രാഘവ ।
ശുഭാനി തവ പശ്യാമി സര്വാണ്യേനാര്ഥസിദ്ധയേ ।
അനുവാതി ശിവോ വായു സ്സേവാം മൃദുഹിത സ്സുഖഃ ॥ 46 ॥
പൂര്ണവല്ഗുസ്വരാശ്ചേമേ പ്രവദന്തി മൃഗദ്വിജാഃ ।
പ്രസന്നാശ്ച ദിശ സ്സര്വാ വിമലശ്ച ദിവാകരഃ ॥ 47 ॥
ഉശനാ ച പ്രസന്നാര്ചിരനു ത്വാം ഭാര്ഗവോ ഗതഃ ॥ 48 ॥
ബ്രഹ്മരാശിര്വിശുദ്ധശ്ച ശുദ്ദാശ്ച പരമര്ഷയഃ ।
അര്ചിഷ്മന്തഃ പ്രകാശന്തേ ധ്രുവം സര്വേ പ്രദക്ഷിണമ് ॥ 49 ॥
ത്രിശങ്കുര്വിമലോ ഭാതി രാജര്ഷിസ്സപുരോഹിതഃ ।
പിതാമഹാഃ പുരോഽസ്മാകമിക്ഷ്വാകൂണാം മഹാത്മനാമ് ॥ 50 ॥
വിമലേ ച പ്രകാശേതേ വിശാഖേ നിരുപപ്ലുവേ ।
നക്ഷത്ര വരമസ്മാകമിക്ഷ്വാകൂണാം മഹാത്മനാമ് ॥ 51 ॥
നൈരൃതം നൈരൃതാനാം ച നക്ഷത്രമഭിപീഡ്യതേ ।
മൂലോ മൂലവതാ സ്പൃഷ്ടോ ധൂപ്യതേ ധൂമകേതുനാ ॥ 52 ॥
സര്വം ചൈതദ്വിനാശായ രാക്ഷസാനാമുപ സ്ഥിതമ് ।
കാലേ കാലഗൃഹീതാനാം നക്ഷത്ര ഗ്രഹപീഡിതമ് ॥ 53 ॥
പ്രസന്നാ സ്സുരസാശ്ചാപോ വനാനി ഫലവന്തി ച ।
പ്രവാന്ത്യഭ്യ നാധികം ഗന്ധാന്യഥര്തുകുസുമാ ദ്രുമാഃ ॥ 54 ॥
വ്യൂഢാനി കപിസൈന്യാനി പ്രകാശന്തേഽധികം പ്രഭോ ॥ 55 ॥
ദേവാനാമിവ സൈന്യാനി സങ്ഗ്രാമേ താരകാമയേ ।
ഏവമാര്യ ।
സമീക്ഷ്യൈതാന്പ്രീതോ ഭവിതുമര്ഹസി ॥ 56 ॥
ഇതി ഭ്രാതരമാശ്വാസ്യ ഹൃഷ്ട സ്സൌമിത്രിരബ്രവീത് ।
അഥാവൃത്യ മഹീം കൃത്സ്നാം ജഗാമ മഹതീ ചമൂഃ ॥ 57 ॥
ഋക്ഷവാനരശര്ദൂലൈര്ന ഖദംഷ്ട്രായുധൈര്വുതാ ।
കാരാഗ്രൈശ്ചരണാഗ്രൈശ്ച വാനരൈ രുത്ഥിതം രജഃ ।
ഭീമമന്തര്ദധേ ലോകം നിവാര്യ സവിതുഃ പ്രഭാമ് ॥ 58 ॥
പര്വതവനാകാശാം ദക്ഷിണാം ഹരിവാഹിനീ ।
ഛാദയന്തീ യയൌ ഭീമാ ദ്യാമിവാമ്ബുദസന്തതിഃ ॥ 59 ॥
ഉത്തരന്ത്യാം ച സേനായാം സ്സതതം ബഹുയോജനമ് ।
നദീസ്രോതാംസി സര്വാണി സസ്യന്ദുര്വിപരീതവത് ॥ 60 ॥
സരാംസി വിമലാമ്ഭാംസി ദ്രുമാകീര്ണാംശ്ച പര്വതാ ।
സമാന് ഭൂമിപ്രദേശാംശ്ച വനാനി ഫലവന്തി ച ।
മധ്യേന ച സമന്താച്ച തിര്യക്ചാഥശ്ച സമാഽവിശത് ॥ 61 ॥
സമാവൃത്യ മഹീം കൃത്സ്നാം ജഗാമ മഹതീ ചമൂഃ ।
തേഹൃഷ്ടവദനാ സ്സര്വേ ജഗ്മുര്മാരുതരംഹസഃ ॥ 62 ॥
ഹരയോ രാഘവസ്യാര്ഥേ സമാരോപിതവിക്രമാഃ ॥ 63 ॥
ഹര്ഷംവീര്യ ബലോദ്രേകാന്ദര്ശയന്തഃ പരസ്പരമ് ।
യൌവനോത്സേകജാന്ദര്പാദ്വിവിധാംശ്ചക്രുരധ്വനി ॥ 64 ॥
തത്ര കേചിദ്ദ്രുതം ജഗ്മുരുത്പേതുശ്ച തഥാപരേ ।
കേചിത്കിലകിലാം ചക്രുര്വാനരാ വനഗോചരാഃ ॥ 65 ॥
പ്രാസ്പോടയംശ്ച പുച്ഛാനി സന്നിജഗ്മുഃ പദാന്യപി ।
ഭുജാവനിക്ഷിപ്യ ശൈലാംശ്ച ദ്രുമാനന്യേ ബഭഞ്ജിരേ ॥ 66 ॥
ആരോഹന്തശ്ച ശൃങ്ഗാണി ഗിരീണാം ഗിരിഗോചരാഃ ।
മഹാനാദാന് പ്രമുഞ്ചന്തി ക്ഷ്വേഡാമന്യേ പ്രചക്രിതേ ॥ 67 ॥
ഊരുവേഗൈശ്ച മമൃദുര്ലതാജാലാന്യനേകശഃ ।
ജൃമ്ഭമാണാശ്ച വിക്രാന്താ വിചിക്രീഡുശ്ശിലാദ്രുമൈ ഃ ॥ 68 ॥
ശതശ്ശതസഹസ്രൈശ്ച കോടിഭിശ്ച സഹസ്രശഃ ।
വാനരാണാം സുഘോരാണാം ശ്രീമത്പരിവൃതാ മഹീ ॥ 69 ॥
സാ സ്മ യാതി ദിവാരാത്രം മഹതീ ഹരിവാഹിനീ ।
പ്രഹൃഷ്ടമുദിതാസ്സേനാ സുഗ്രീവേണാഭിപാലിതാഃ ॥ 70 ॥
വാനരാസ്ത്വരിതം യാന്തി സര്വേ യുദ്ധാഭിനന്ദിനഃ ।
പ്രമോക്ഷയിഷവ സ്സീതാം മുഹൂര്തം ക്വാപി നാവസന് ॥ 71 ॥
തതഃ പാദപസമ്ഭാധം നാനാമൃഗസമായുതാമ ।
സഹ്യപര്വതമാസേദുര്മലയഞ്ച മഹീധരമ് ॥ 72 ॥
കാനനാനി വിചിത്രാണി നദീഃ പ്രസ്രവണാനി ച ।
പശ്യന്നനി യയൌ രാമസ്സഹ്യസ്യ മലയസ്യ ച ॥ 73 ॥
ചമ്പകാംസ് തിലകാമഃ ചൂതാന് അശോകാന് സിന്ദു വാരകാന് ।
തിനിശാന് കരവീരാമഃ ച തിമിശാന് ഭന്ജന്തി സ്മ പ്ലവം ഗമാഃ ॥ 74 ॥
അങ്കോലാംശ്ച കരഞ്ചാംശ്ച പ്ലക്ഷന്യഗ്രോധതിന്ദുകാന് ।
ജമ്ബുകാമലകാന്നാപാന്ഭജന്തി സ്മ പ്ലവങ്ഗമാഃ ॥ 75 ॥
പ്രസ്തരേഷു ച രമ്യേഷു വിവിധാഃ കാനനദ്രുമാഃ ।
വായുവേഗപ്രചലിതാഃ പുഷ്പൈരവകിരന്തി താന് ॥ 76 ॥
മാരുതസ്സുഖസംസ്പര്ശോ വാതി ചന്ദനശീതലഃ ।
ഷടപദൈരനുകൂജദ്ഭിര്വനേഷു മധുഗന്ധിഷു ॥ 77 ॥
അധികം ശൈലരാജസ്തു ധാതുഭിസ്സുവിഭൂഷിതഃ ।
ധാതുഭ്യഃപ്രസൃതോ രേണുര്വായുവേഗ വിഘട്ടിതഃ ।
സുമഹദ്വാനരാനീകം ഛാദയാമാസ സര്വതഃ ॥ 78 ॥
ഗിരിപ്രസ്ഥേഷു രമ്യേഷു സര്വത സമ്പ്ര പുഷ്പിതാഃ ।
കേതകസ്സിന്ദുവാരാശ്ച വാസന്ത്യശ്ച മനോരമാഃ ॥ 79 ॥
മാധവ്യോ ഗന്ധപൂര്ണാശ്ച കുന്ദഗുല്മാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ।
ചിരിബില്വാ മധൂകാശ്ച വഞ്ജുലാ പ്രിയകാസ്തഥാ ॥ 80 ॥
സുഫൂര്ജകാസ്തിലകാശ്ചൈവ നാഗവൃക്ഷാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ।
ചൂതാഃ പാടലയകാശ്ചൈവ കോവിദാരാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ॥ 81 ॥
മുചുലിന്ദാര്ജുനാശ്ചൈവ ശിംശുപാഃ കുടജാസ്തഥാ ।
ധവാ ശ്ശാല്മലയശ്ചൈവ രക്താഃ കുരവകാസ്തഥാ ॥ 82 ॥
ഹിന്താലാസ്തിനിശാശ്ചൈവ ചൂര്ണകാ നീപകാസ്തഥാ ।
നീലാശോകാശ്ച വരണാ അങ്കോലാഃ പദ്മകാസ്തഥാ ॥ 83 ॥
പ്ലവമാനൈഃ പ്ലവങ്ഗൈസ്തു സര്വേ പര്യാകുലീകൃതാമ് ॥ 84 ॥
വാപ്യസ്തസ്മിന് ഗിരൌ ശിതാഃ പല്വലാനി തഥൈവ ച ।
ചക്രവാകാനുചരിതാഃ കാരണ്ഡവനിഷേവിതാഃ ॥ 85 ॥
പ്ലവൈഃ ക്രൌഞ്ചേശ്ച സങ്കീര്ണാ വരാഹമൃഗ സേവിതാഃ ।
ഋക്ഷൈസ്തരക്ഷുഭിസ്സിമ്ഹൈശ്ശാര്ദൂലൈശ്ച ഭയാവഹൈഃ ॥ 86 ॥
വ്യാലൈശ്ച ബഹുഭിര്ഭീമൈ സ്സേവ്യമാനാ സ്സമന്തതഃ ।
പദ്മൈസ്സൌഗന്ദികൈഃ പുല്ലൈഃ കുമുദൈശ്ചോത്പലൈസ്തഥാ ॥ 87 ॥
വാരിജൈര്വിവിധൈഃ പുഷ്പൈ രമ്യാസ്തത്ര ജലാശയാഃ ।
തസ്യ സാനുഷു കൂജന്തി നാനാദ്വിജഗണാസ്തഥാ ॥ 88 ॥
സ്നാത്വാ പീത്വോദകാന്യത്ര ജലേ ക്രീഡന്തി വാനരാഃ ।
അന്യോന്യം പ്ലാവയന്തി സ്മ ശൈലമാരുഹ്യ വാനരാഃ ॥ 89 ॥
ഫലാന്യ മൃതഗന്ധീനി മൂലാനി കുസുമാനി ച ।
ബഭഞ്ജുര്വാസ്തത്ര പാദപാനം മദോത്കടാഃ ॥ 90 ॥
ദ്രോണമാത്രപ്രമാണാനി ലമ്ബമാനാനി വാനരാഃ ।
യയുഃ പിബന്ത ഹൃഷ്ടാസ്തേ മധൂനി മധുപിങ്ഗലാഃ ॥ 91 ॥
പാദപാനവഭഞ്ജന്തോ വികര്ഷന്ത സ്തഥാ ലതാഃ ।
വിധമന്തോ ഗിരിവരാന്പ്രയയുഃ പ്ലവഗര്ഷഭാഃ ॥ 92 ॥
വൃക്ഷേഭ്യോഽന്യേ തു കപയോ നദന്തോ മധുദര്പിതാഃ ।
അന്യേ വൃക്ഷാന്പ്രപദ്യന്തേ പ്രപിബന്ത്യപി ചാപരേ ॥ 93 ॥
ബഭൂവ വസുധാ തൈസ്തു സമ്പൂര്ണാ ഹരിയൂഥപൈഃ ।
യഥാ കലമകേദാരൈഃ പക്വൈരിവ വസുന്ദരാ ॥ 94 ॥
മഹേന്ദ്രമഥ സമ്പ്രാപ്യ രാമോ രാജീവലോചനഃ ।
അധ്യാരോഹന്മഹാബാഹുശ്ശിഖരം ദ്രുമഭൂഷിതമ് ॥ 95 ॥
തതശ്ശിഖരമാരുഹ്യ രാമോ ദശരഥാത്മജഃ ।
കൂര്മമീനസമാകീര്ണമപശ്യത്സലിലാകുലമ് ॥ 96 ॥
തേ സഹ്യം സമതിക്രമ്യ മലയം ച മഹാഗിരിമ് ।
ആസേദുരാനുപൂര്വ്യേണ സമുദ്രം ഭമനിസ്സ്വനമ് ॥ 97 ॥
അവരുഹ്യ ജഗാമാശു വേലാവനമനുത്തമമ് ।
രാമോ രമയതാം ശ്രേഷ്ട സ്സസുഗ്രീവ സ്സലക്ഷ്മണഃ ॥ 98 ॥
അഥ ധൌതോപലതലാം തോയൌഘൈ സ്സഹസോത്ഥിതൈഃ ।
വേലാമാസാദ്യ വിപുലാന്രാമോ വചനമബ്രവീത് ॥ 99 ॥
ഏതേ വയമനുപ്രാപ്താ സ്സുഗ്രീവ വരുണാലയമ് ।
ഇഹേദാനീം വിചിന്താ സായാ നഃ പൂര്വസമുത്ഥിതാ ॥ 100 ॥
അതഃ പരമതീരോഽയം സാഗര സ്സരിതാം പതിഃ ।
ന ചായമനുപായേന ശക്യസ്തരിതുമര്ണവഃ ॥ 101 ॥
തദിഹൈവ നിവേശോഽസ്തു മന്ത്രഃ പ്രസ്തൂയതാമിഹ ।
യഥേദം വാനരബലം പരം പാരമവാപ്നുയാത് ॥ 102 ॥
ഇതീവ സ മഹാബാഹുസ്സീതാഹരണകര്ശിതഃ ।
രാമസ്സാഗരമാസാദ്യ വാസമാജ്ഞാപയത്തദാ ॥ 103 ॥
സര്വാ സ്സേനാ നിവേശ്യന്താം വേലായാം ഹരിപുങ്ഗവ ।
സമ്പ്രാപ്തോ മന്ത്രകാലോ നസ്സാഗരസ്യേഹ ലങ്ഘനേ ॥ 104 ॥
സ്വാം സ്വാം സേനാം സമുത്സൃജ്യ മാ ച കശ്ചിത്കുതോ വ്രജേത് ।
ഗച്ഛന്തു വാനരാശ്ശൂരാജ്ഞേയം ഛന്നം ഭയം ച നഃ ॥ 105 ॥
രാമസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ സുഗ്രീവ സ്സഹലക്ഷ്മണഃ ।
സേനാം നിവേശയതതീരേ സാഗരസ്യ ദ്രുമായുതേ ॥ 106 ॥
വിരരാജ സമീപസ്ഥം സാഗരസ്യ തു തദ്ബലമ് ।
മധുപാണ്ഡുജല ശ്രശീമാന് ദ്വിതീയ ഇവ സാഗരഃ ॥ 107 ॥
വേലാവനമുപാഗമ്യ തതസ്തേ ഹരിപുങ്ഗവാഃ ।
നിവിഷ്ടാശ്ച പരം പാരം കാങ്ക്ഷമാണാ മഹോദധേഃ ॥ 108 ॥
തേഷാം നിവിശമാനാനാം സൈന്യസന്നാഹനിസ്സ്വനഃ ।
അന്തര്ധായ മഹാനാദമര്ണവസ്യ പ്രശുശ്രുവേ ॥ 109 ॥
സാ വാനരാണാം ധ്വജിനീ സുഗ്രീവേണാഭിപാലിതാ ।
ത്രിധാ നിവിഷ്ടാ മഹതീ രാമസ്യാര്ഥപരാഽഭവത് ॥ 110 ॥
സാ മഹാര്ണവമാസാദ്യ ഹൃഷ്ടാ വാനരവാഹിനീ ।
വായുവേഗസമാധൂതം പശ്യമാനാ മഹാര്ണവമ് ॥ 111 ॥
ദൂരപാരമസമ്ബാധം രക്ഷോഗണനിഷേവിതമ് ।
പശ്യന്തോ വരുണാവാസം നിഷേദുര്ഹരിയൂഥപാഃ ॥ 112 ॥
ചണ്ഡനക്രഗ്രാഹം ഘോരം ക്ഷപാദൌ ദിവസക്ഷ്യേ ।
ഹസന്തമിവ ഫേനൌഘൈര്നൃത്യന്തമിവ ചോര്മിഭിഃ ॥ 113 ॥
ചന്ദ്രോദയേ സമുദ്ഭൂതം പ്രതിചന്ദ്രസമാകുലമ് ।
ചണ്ഡാനിലമഹാഗ്രാഹൈഃ കീര്ണം തിമിതിമിങ്ഗിലൈഃ ॥ 114 ॥
ദീപ്തഭോഗൈരിവാകീര്ണം ഭുജങ്ഗൈര്വരുണാലയമ് ।
അവഗാഢം മഹാസത്ത്വൈര്നാനാശൈലസമാകുലമ് ।
സുദുര്ഗം ദുര്ഗമാര്ഗം തമഗാധ മസുരാലയമ് ॥ 115 ॥
മകരൈര്നാഗഭോഗൈശ്ച വിഗാഢാ വാതലോലിതാഃ ।
ഉത്പേതുശ്ച നിപേതുശ്ച പ്രവൃദ്ധാ ജലരാശയഃ ॥ 116 ॥
ഉത്പേതുഃ ച നിപേതുഃ ച പ്രവൃദ്ധാ ജല രാശയഃ ।
അഗ്നി ചൂര്ണം ഇവ ആവിദ്ധം ഭാസ്കര അമ്ബു മനോ രഗമ് ॥ 117 ॥
സാഗരം ചാമ്ബരപ്രഖ്യമമ്ബരം സാഗരോപമമ് ।
സാഗരം ചാമ്ബരം ചേതി നിര്വിശേഷ മദൃശ്യത ॥ 118 ॥
സമ്പൃക്തം നഭസാപ്യമ്ഭസ്സമ്പൃക്തം ച നഭോഽമ്ഭസാ ।
താദൃഗ്രൂപേച ദൃശ്യതേ താരാരത്നസമാകുലേ ॥ 119 ॥
സമുത്പതിതമേഘസ്യ വീചിമാലാകുലസ്യ ച ।
വിശേഷോ ന ദ്വയോരാസീത്സാഗരസ്യാമ്ബരസ്യ ച ॥ 120 ॥
അന്യോന്യൈരാഹതാ സ്സക്താ സ്സസ്വനുര്ഭീമനിസ്സ്വനാഃ ।
ഊര്മയസ്സിന്ധുരാജസ്യ മഹാഭേര്യ ഇവാഹവേ ॥ 121 ॥
രത്നൌഘ ജലസന്നാദം വിഷക്തമിവ വായുനാ ।
ഉത്പതന്തമിവ ക്രുദ്ധം യാദോഗണസമാകുലമ് ॥ 122 ॥
ദദൃശുസ്തേ മഹോത്സാഹ വാതാഹതജലാശയമ് ।
അനിലോദ്ധൂതമാകാശേ പ്രവല്ഗന്ത മമിവോര്മിഭിഃ ॥ 123 ॥
തതോ വിസ്മയമാപന്നാ ഹരയോ ദദൃശുര്ഹരയസ്തദാ ।
ഭ്രാന്തോര്മിജാലസന്നാദം പ്രലോലമിവ സാഗരമ് ॥ 124 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ചതുര്ഥസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ॥ 1 ॥
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ 2 ॥
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ॥ 3 ॥
सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ॥ 4 ॥
उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ 5 ॥
निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ 6 ॥
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ 7 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ॥ 8 ॥
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 9 ॥
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ 10 ॥
दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ 11 ॥
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ 12 ॥
यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ 13 ॥
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ 14 ॥
कपि सिम्हा प्रकर्षन्तु शतशो अथ सहस्रशः ।
गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ 15 ॥
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ 16 ॥
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ 17 ॥
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ॥ 18 ॥
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ 19 ॥
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ 20 ॥
राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ॥ 21 ॥
ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ॥ 22 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ 24 ॥
तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
दृप्ताः प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 25 ॥
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेण अभिपालिताः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवं गमाः ॥ 26 ॥
भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ 27 ॥
अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ 28 ॥
रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ 29 ॥
पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ॥ 30 ॥
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ॥ 31 ॥
हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ 32 ॥
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ 33 ॥
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ॥ 34 ॥
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ॥ 35 ॥
दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ 36 ॥
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ 37 ॥
सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥ 38 ॥
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।
वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ॥ 39 ॥
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णवः ॥ 40 ॥
तस्यदाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।
तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ 41 ॥
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।
महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ 42 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 43 ॥
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।
उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥ 44 ॥
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ 45 ॥
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ॥ 46 ॥
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ 47 ॥
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ 48 ॥
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ 49 ॥
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।
पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 50 ॥
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।
नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 51 ॥
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ 52 ॥
सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ॥ 53 ॥
प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ 54 ॥
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ॥ 55 ॥
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये ।
एवमार्य ।
समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ 56 ॥
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ॥ 57 ॥
ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।
काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ 58 ॥
पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ॥ 59 ॥
उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ॥ 60 ॥
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ॥ 61 ॥
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ 62 ॥
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ॥ 63 ॥
हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।
यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ 64 ॥
तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।
केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥ 65 ॥
प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मुः पदान्यपि ।
भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ॥ 66 ॥
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ 67 ॥
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ॥ 68 ॥
शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ॥ 69 ॥
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 70 ॥
वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ 71 ॥
ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ॥ 72 ॥
काननानि विचित्राणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ॥ 73 ॥
चम्पकांस् तिलकामः चूतान् अशोकान् सिन्दु वारकान् ।
तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवं गमाः ॥ 74 ॥
अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।
जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ 75 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ 76 ॥
मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 77 ॥
अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।
धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥ 78 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।
केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥ 79 ॥
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ॥ 80 ॥
सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।
चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 81 ॥
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।
धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 82 ॥
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ 83 ॥
प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताम् ॥ 84 ॥
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिताः पल्वलानि तथैव च ।
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥ 85 ॥
प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।
ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ॥ 86 ॥
व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।
पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥ 87 ॥
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥ 88 ॥
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ॥ 89 ॥
फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ॥ 90 ॥
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 91 ॥
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ 92 ॥
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ॥ 93 ॥
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपैः ।
यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ॥ 94 ॥
महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ 95 ॥
ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ॥ 96 ॥
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ॥ 97 ॥
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ॥ 98 ॥
अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ॥ 99 ॥
एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ॥ 100 ॥
अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ 101 ॥
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ 102 ॥
इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।
रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ 103 ॥
सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ॥ 104 ॥
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ 105 ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ 106 ॥
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ 107 ॥
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ 108 ॥
तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ 109 ॥
सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ॥ 110 ॥
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ 111 ॥
दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ 112 ॥
चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ 113 ॥
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ 114 ॥
दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ॥ 115 ॥
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ 116 ॥
उत्पेतुः च निपेतुः च प्रवृद्धा जल राशयः ।
अग्नि चूर्णं इव आविद्धं भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ 117 ॥
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ॥ 118 ॥
सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ॥ 119 ॥
समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ 120 ॥
अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ 121 ॥
रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ 122 ॥
ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ॥ 123 ॥
ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ 124 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.