ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഷോഡശാധികശതതമസ്സര്ഗഃ ।
ഇതിപ്രതിസമാദിഷ്ടോഹനൂമാന്മാരുതാത്മജഃ ।
പ്രവിവേശപുരീംലങ്കാമ്പൂജ്യമാനോനിശാചരൈഃ ॥ 1 ॥
പ്രവിശ്യ ചപുരീംലങ്കാമ്പൂജ്യമാനോനിശാചാരൈഃ ।
തതസ്തേനാഭ്യുനുജ്ഞാതോഹനുമാന്വൃക്ഷവാടികാമ് ॥ 2 ॥
പ്രവിശന്തീവ ഗാത്രാണി സ്വാന്യേവ ജനകാത്മജാ ।
വാക്ഷല്യൈസ്തൈഃ സശല്യേവ ഭൃശമശ്രൂണ്യവര്തയത് ॥ 3 ॥
വൃക്ഷമൂലേനിരാനന്ദാംരാക്ഷസീഭിഃപരീവൃതാമ് ।
നിഭൃതഃപ്രണതഃപ്രഹ്വസ്സോഽഭിഗമ്യാഭിവാദ്യ ച ॥ 4 ॥
ദൃഷ്ടവാസമാഗതന്ദേവീഹനൂമന്തമ്മഹാബലമ് ।
തൂഷ്ണീമാസ്തതദാദൃഷ്ടവാസ്മൃത്വാസൃഷ്ടാഭവത്തദാ ॥ 5 ॥
സൌമ്യന്തസ്യാമുഖന്ദൃഷ്ടവാഹനുമാന്പ്ലവഗോത്തമഃ ।
രാമസ്യവചനംസര്വമാഖ്യാതുമുപചക്രമേ ॥ 6 ॥
വൈദേഹീ കുശലീരാമസ്സഹസുഗ്രീവലക്ഷ്മണഃ ।
വഭീഷണസഹായശ്ചഹരീണാംസഹിതോബലൈഃ ॥ 7 ॥
കുശലഞ്ചാഹസിദ്ധാര്ഥോഹതശത്രുരിമത്രജിത് ।
വിഭീഷണസഹായേനരാമേണഹരിഭിസ്സഹ ॥ 8 ॥
നിഹതോരാവണോദേവിലക്ഷ്മണേന ച വീര്യവാന് ।
പ്രിയമാഖ്യാമിതേദേവിഭൂയശ്ചത്വാംസഭാജയേ ॥ 9 ॥
തവപ്രഭാവാദ്ധര്മജേമഹാന് രാമേണസംയുഗേ ।
ലബ്ധോഽയംവിജയസ്സീതേസ്വസ്ഥാഭവഗതജ്വരാ ॥ 10 ॥
രാവണശ്ചഹതശ്ശത്രുര്ലങ്കചൈവവശീകൃതാ ।
മയാഹ്യലബ്ന്ദിദ്രേണധൃതേനതവനിര്ജയേ ॥ 11 ॥
പ്രതിജ്ഞൈഷാവിനിസ്തീര്ണാബദ്ധ്വാസേതുമ്മഹോദധൌ ।
സമ്ഭ്രമശ്ച ന കര്തവ്യോവര്തന്ത്യാരാവണാലയേ ॥ 12 ॥
വിഭീഷണവിധേയംഹിലങ്കൈശ്വര്യമിദങ്കൃതമ് ।
തദാശ്വസിഹിവിസ്രബ്ധംസ്വഗൃഹേപരിവര്തസേ ॥ 13 ॥
അയഞ്ചാഭ്യേതിസമ്ഹൃഷ്ടസ്ത്വദ്ധര്ശനസമുത്സുകഃ ।
ഏവമുക്താസമുത്പത്യസീതാശശിനിഭാനനാ ॥ 14 ॥
പ്രഹര്ഷേണാവരുദ്ധാസാവ്യാഹര്തും ന ശശാക ഹ ।
തതോഽബ്രവീദ്ധരിവരഃസീതാമപ്രതിജല്പതീമ് ॥ 15 ॥
കിന്ത്വഞ്ചിന്തയസേദേവികിം ച മാന്നാഭിഭാഷസേ ।
ഏവമുക്താഹനുമതാസീതാധര്മപഥേസ്ഥിതാ ॥ 16 ॥
അബ്രവീത്പരമപ്രീതാബാഷ്പഗദ്ഗദയാഗിരാ ।
പ്രിയമേതദുപശ്രുത്യഭര്തുര്വിജയസംശ്രയമ് ॥ 17 ॥
പ്രഹര്ഷവശമാപന്നാനിര്വാക്യാസ്മിക്ഷണാന്തരമ് ।
ന ഹിപശ്യാമിസദൃശഞ്ചിന്തയന്തീപ്ലവങ്ഗമാ ॥ 18 ॥
മപ്രതിയാബ്യാനകസ്യേഹദാതുമ്പ്രത്യഭിനന്ദനമ് ।
നഹിപശ്യാമിതതസൌമ്യപൃഥിവ്യാമപിവാനര ॥ 19 ॥
സദൃശംയത്പ്രിയാഖ്യാനേതവദത്ത്വാഭവേത്സുഖമ് ।
ഹിരണ്യംവാസുവര്ണംവാരത്നാനിവിവിധാനിച ॥ 20 ॥
രാജ്യംവാത്രിഷുലോകേഷുനൈതദര്ഹതിഭാഷിതമ് ।
ഏവമുക്തസ്തുവൈദേഹ്യാപ്രത്യുവാചപ്ലവങ്ഗമഃ ॥ 21 ॥
പ്രഗൃഹീതാഞ്ജലിര്ഹര്ഷാസതീതായാഃപ്രമുഖേസ്ഥിതഃ ।
ഭര്തുഃപ്രിയഹിതേയുക്തേഭര്തുര്വിജയകാങ്ക്ഷിണഃ ॥ 22 ॥
സ്നിഗ്ധമേവംവിധംവാക്യന്ത്വമേവാര്ഹസ്യനിന്ദിതേ ।
തവൈതദ്വചനംസൌമ്യേസാരവത് സ്നിഗ്ധമേവ ച ॥ 23 ॥
രത്നൌഘാദ്വിവിധാച്ചാപിദേവരാജ്യാദ്വിശിഷ്യതേ ।
അര്ഥതശ്ചമയാപ്രാപ്താദേവരജ്യാദയോഗുണാഃ ॥ 24 ॥
ഹതശത്രുംവിജയിനംരാമമ്പശ്യാമിസുസ്ഥിതമ് ।
തസ്യതദ്വചനംശ്രുത്വാമൈഥിലീജനകാത്മജാ ॥ 25 ॥
തതഃശുഭതരംവാക്യമുവാചപവനാത്മജമ് ।
അതിലക്ഷണസമ്പന്നമ്മാധുര്യഗുണഭൂഷിതമ് ॥ 26 ॥
ബുദ്ധ്യാഹ്യഷ്ടാങ്ഗയായുക്തന്ത്വമേവാര്ഹസിഭാഷിതുമ് ।
ശ്ലാഘനീയോഽനിലസ്യത്വംസുതഃപരമധാര്മികഃ ॥ 27 ॥
ബലംശൌര്യംശ്രുതംസത്ത്വംവിക്രമോദാക്ഷ്യമുത്തമമ് ।
തേജഃക്ഷമാധൃതിസ്സ്ഥൈര്യംവിനീതത്വം ന സംശയഃ ॥ 28 ॥
ഏതേചാന്യേ ച ബഹവോഗുണാസ്ത്വയ്യേവശോഭനാഃ ।
അഥോവാചപുനസ്സീതാമസമ്ഭ്രാന്തോവിനീതവത് ॥ 29 ॥
പ്രഗൃഹീതാഞ്ചലിര്ഹര്ഷാത്സീതായാഃപ്രമുഖേസ്ഥിതഃ ।
ഇമാസ്തുഖലുരാക്ഷസ്യോയദിത്വമനുമന്യസേ ॥ 30 ॥
ഹന്തുമിച്ഛാമിതാസ്സര്വായാഭിസ്ത്വന്തര്ജിതാപുരാ ।
ക്ലിശ്യന്തീം പതിദേവാന്ത്വാമശോകവനികാങ്ഗതാമ് ॥ 31 ॥
ഘോരരൂപസമാചാരാഃക്രൂരാഃക്രൂരതരേക്ഷണാഃ ।
ഇഹശ്രുതാമയാദേവി രാക്ഷസ്യോവികൃതാനനാഃ ॥ 32 ॥
അസകൃത്പരുഷൈര്വാക്യൈര്വദ്നത്യോരാവണാജ്ഞയാ ।
വികൃതാവികൃതാകാരാഃക്രൂരാഃക്രൂരകചേക്ഷണാഃ ॥ 33 ॥
ഇച്ഛാമിവിവിധൈരാഘതൈര്ഹന്തുമേതാസ്സുദാരുണാഃ ।
രാക്ഷസ്യോദാരുണകഥാവരമേതത്പ്രയച്ഛമേ ॥ 34 ॥
മുഷ്ടിഭിഃപര്ഷിണഘാതൈശ്ചവിശാലൈശ്ചൈവബാഹുഭിഃ ।
ജങ്ഘാജാനുപ്രഹാരൈശ്ചദന്താനാഞ്ചൈവപീഡനൈഃ ॥ 35 ॥
ഭക്ഷണൈഃകര്ണനാസാനാങ്കേശാനാംലുഞ്ചനൈസ്തഥാ ।
ഭൃശംശുഷ്കമുഖൈശ്ചൈവദാരണൈര്ലങ്ഘനൈര്ഹതൈഃ ॥ 36 ॥
വിഭിന്നശങ്കുഗ്രീവാംശപാര്ശ്വകൈശ്ചകലേവരൈഃ ।
നിപാത്യഹന്തുമിച്ഛാമിതവവിപ്രിയകാരിണീഃ ॥ 37 ॥
ഏവമ്പ്രഹാരൈര്ബഹുഭിഃസമ്പ്പ്രഹാര്യയശസ്വിനി ।
ഘാതയേതീവ്രരൂപാഭിര്യാഭിസ്ത്വന്തര്ജിതാപുരാ ॥ 38 ॥
ഇത്യുക്താസാഹനുമതാകൃപണാദീനവത്സലാ ।
ഹനൂമന്തമുവാചേദഞ്ചിന്തയിത്വാവിമൃശ്യ ച ॥ 39 ॥
രാജസംശ്രയവശ്യാനാങ്കുര്വതീനാമ്പരാജ്ഞയാ ।
വിധേയാനാം ച ദാസീനാങ്കഃകുപ്യദ്വാനരോത്തമ ॥ 40 ॥
ഭാഗ്യവൈഷമ്യദോഷേണപുരസ്താദ്ധുഷ്കൃതേന ച ।
മയൈതത്പ്രാപ്യസര്വംസ്വകൃതംഹ്യുപഭുജ്യതേ ॥ 41 ॥
മൈവംവദമഹാബാഹോ ദൈവേഹ്യേഷാപരാഗതിഃ ।
പ്രാപ്തവ്യന്തുദശായോഗാന്മയൈതദിതിനിശ്ചിതമ് ॥ 42 ॥
ദാസീനാംരാവണസ്യാഹമ്മര്ഷയാമീഹദുര്ബലാ ।
ആജ്ഞപ്താരാക്ഷസേനേഹരാക്ഷസ്യസ്തര്ജയന്തിമാമ് ॥ 43 ॥
ഹതേതസ്മിന്നകുര്വന്തിതര്ജനമ്മാരുതാത്മജ ।
അയംവ്യാഘ്രസമീപേതുപുരാണോധര്മസംഹിതഃ ॥ 44 ॥
ഋക്ഷേണഗീതഃശ്ലോകോഽസ്തിതന്നിബോധപ്ലവങ്ഗമ ।
ന പരഃ പാപമാദത്തേപരേഷാമ്പാപകര്മണാമ് ॥ 45 ॥
സമയോരക്ഷിതവ്യസ്തുസപ്തശ്ചാരിത്രഭൂഷണാഃ ।
പാപാനാംവാശുഭാനാംവാവധാര്ഹാണാമ്പ്ലവങ്ഗമ ॥ 46 ॥
കാര്യങ്കരുണ്യമാര്യേണ ന കശ്ചിന്നാപരാധ്യതി ।
ലോകഹിംസാവിഹാരാണാംരക്ഷസാങ്കാമരൂപിണാമ് ॥ 47 ॥
കുര്വതാമപിപാപാനിനൈവകാര്യമശോഭനമ് ।
ഏവമുക്തസ്തുഹനുമാന് സീതയാവാക്യകോവിദഃ ॥ 48 ॥
പ്രത്യുവാചതതസ്സീതാംരാമപത്നീയശശ്വിനീമ് ।
യുക്താരാമസ്യഭവതീധര്മപത്നീയശശ്വിനീ ॥ 49 ॥
പ്രതിസന്ദിശമാന്ദേവി ഗമിഷ്യേയത്രരാഘവഃ ।
ഏവമുക്താഹനുമതാവൈദേഹിജനകാത്മജാ ॥ 50 ॥
സാബ്രവീദ്ധ്രഷ്ടുമിച്ഛാമിഭര്താരംവാനരോത്തമ ।
തസ്യാസ്തദ്വചനംശ്രുത്വാഹനുമാന്പവനാത്മജഃ ॥ 51 ॥
ഹര്ഷയന്മൈഥിലീംവാക്യമുവാചേദമ്മഹാമതിഃ ।
പൂര്ണചന്ദ്രാനനംരാമന്ദ്രക്ഷ്യസ്യാര്യേസലക്ഷ്മണമ് ॥ 52 ॥
സ്ഥിരമിത്രംഹതാമിത്രംശചീവത്രിദശേശ്വരമ് ।
താമേവമുക്ത്വാരാജന്തീംസീതാംസാക്ഷാദിവശ്രിയമ് ॥ 53 ॥
ആജഗാമമഹാവേഗോഹനൂമാന്യത്രരാഘവഃ ।
സപദിഹരിവരസ്തതോഹനൂമാന് പ്രതിവചനഞ്ജനകേശ്വരാത്മജായാഃ ।
കഥിതമകഥയദ്യഥാക്രമേണത്രിദശവരപ്രതിമായരാഘവായ ॥ 54 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ഷോഡശാധികശതതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
itipratisamādiṣṭohanūmānmārutātmajaḥ |
praviveśapurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācaraiḥ || 1 ||
praviśya capurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācāraiḥ |
tatastenābhyunujñātohanumānvṛkṣavāṭikām || 2 ||
praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |
vākṣalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 3 ||
vṛkṣamūlenirānandāṃrākṣasībhiḥparīvṛtām |
nibhṛtaḥpraṇataḥprahvasso'bhigamyābhivādya ca || 4 ||
dṛṣṭavāsamāgatandevīhanūmantammahābalam |
tūṣṇīmāstatadādṛṣṭavāsmṛtvāsṛṣṭābhavattadā || 5 ||
saumyantasyāmukhandṛṣṭavāhanumānplavagottamaḥ |
rāmasyavacanaṃsarvamākhyātumupacakrame || 6 ||
vaidehī kuśalīrāmassahasugrīvalakṣmaṇaḥ |
vabhīṣaṇasahāyaścaharīṇāṃsahitobalaiḥ || 7 ||
kuśalañcāhasiddhārthohataśatrurimatrajit |
vibhīṣaṇasahāyenarāmeṇaharibhissaha || 8 ||
nihatorāvaṇodevilakṣmaṇena ca vīryavān |
priyamākhyāmitedevibhūyaścatvāṃsabhājaye || 9 ||
tavaprabhāvāddharmajemahān rāmeṇasaṃyuge |
labdho'yaṃvijayassītesvasthābhavagatajvarā || 10 ||
rāvaṇaścahataśśatrurlaṅkacaivavaśīkṛtā |
mayāhyalabndidreṇadhṛtenatavanirjaye || 11 ||
pratijñaiṣāvinistīrṇābaddhvāsetummahodadhau |
sambhramaśca na kartavyovartantyārāvaṇālaye || 12 ||
vibhīṣaṇavidheyaṃhilaṅkaiśvaryamidaṅkṛtam |
tadāśvasihivisrabdhaṃsvagṛheparivartase || 13 ||
ayañcābhyetisamhṛṣṭastvaddharśanasamutsukaḥ |
evamuktāsamutpatyasītāśaśinibhānanā || 14 ||
praharṣeṇāvaruddhāsāvyāhartuṃ na śaśāka ha |
tato'bravīddharivaraḥsītāmapratijalpatīm || 15 ||
kintvañcintayasedevikiṃ ca mānnābhibhāṣase |
evamuktāhanumatāsītādharmapathesthitā || 16 ||
abravītparamaprītābāṣpagadgadayāgirā |
priyametadupaśrutyabharturvijayasaṃśrayam || 17 ||
praharṣavaśamāpannānirvākyāsmikṣaṇāntaram |
na hipaśyāmisadṛśañcintayantīplavaṅgamā || 18 ||
mapratiyābyānakasyehadātumpratyabhinandanam |
nahipaśyāmitatasaumyapṛthivyāmapivānara || 19 ||
sadṛśaṃyatpriyākhyānetavadattvābhavetsukham |
hiraṇyaṃvāsuvarṇaṃvāratnānivividhānica || 20 ||
rājyaṃvātriṣulokeṣunaitadarhatibhāṣitam |
evamuktastuvaidehyāpratyuvācaplavaṅgamaḥ || 21 ||
pragṛhītāñjalirharṣāsatītāyāḥpramukhesthitaḥ |
bhartuḥpriyahiteyuktebharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 22 ||
snigdhamevaṃvidhaṃvākyantvamevārhasyanindite |
tavaitadvacanaṃsaumyesāravat snigdhameva ca || 23 ||
ratnaughādvividhāccāpidevarājyādviśiṣyate |
arthataścamayāprāptādevarajyādayoguṇāḥ || 24 ||
hataśatruṃvijayinaṃrāmampaśyāmisusthitam |
tasyatadvacanaṃśrutvāmaithilījanakātmajā || 25 ||
tataḥśubhataraṃvākyamuvācapavanātmajam |
atilakṣaṇasampannammādhuryaguṇabhūṣitam || 26 ||
buddhyāhyaṣṭāṅgayāyuktantvamevārhasibhāṣitum |
ślāghanīyo'nilasyatvaṃsutaḥparamadhārmikaḥ || 27 ||
balaṃśauryaṃśrutaṃsattvaṃvikramodākṣyamuttamam |
tejaḥkṣamādhṛtissthairyaṃvinītatvaṃ na saṃśayaḥ || 28 ||
etecānye ca bahavoguṇāstvayyevaśobhanāḥ |
athovācapunassītāmasambhrāntovinītavat || 29 ||
pragṛhītāñcalirharṣātsītāyāḥpramukhesthitaḥ |
imāstukhalurākṣasyoyaditvamanumanyase || 30 ||
hantumicchāmitāssarvāyābhistvantarjitāpurā |
kliśyantīṃ patidevāntvāmaśokavanikāṅgatām || 31 ||
ghorarūpasamācārāḥkrūrāḥkrūratarekṣaṇāḥ |
ihaśrutāmayādevi rākṣasyovikṛtānanāḥ || 32 ||
asakṛtparuṣairvākyairvadnatyorāvaṇājñayā |
vikṛtāvikṛtākārāḥkrūrāḥkrūrakacekṣaṇāḥ || 33 ||
icchāmivividhairāghatairhantumetāssudāruṇāḥ |
rākṣasyodāruṇakathāvarametatprayacchame || 34 ||
muṣṭibhiḥparṣiṇaghātaiścaviśālaiścaivabāhubhiḥ |
jaṅghājānuprahāraiścadantānāñcaivapīḍanaiḥ || 35 ||
bhakṣaṇaiḥkarṇanāsānāṅkeśānāṃluñcanaistathā |
bhṛśaṃśuṣkamukhaiścaivadāraṇairlaṅghanairhataiḥ || 36 ||
vibhinnaśaṅkugrīvāṃśapārśvakaiścakalevaraiḥ |
nipātyahantumicchāmitavavipriyakāriṇīḥ || 37 ||
evamprahārairbahubhiḥsampprahāryayaśasvini |
ghātayetīvrarūpābhiryābhistvantarjitāpurā || 38 ||
ityuktāsāhanumatākṛpaṇādīnavatsalā |
hanūmantamuvācedañcintayitvāvimṛśya ca || 39 ||
rājasaṃśrayavaśyānāṅkurvatīnāmparājñayā |
vidheyānāṃ ca dāsīnāṅkaḥkupyadvānarottama || 40 ||
bhāgyavaiṣamyadoṣeṇapurastāddhuṣkṛtena ca |
mayaitatprāpyasarvaṃsvakṛtaṃhyupabhujyate || 41 ||
maivaṃvadamahābāho daivehyeṣāparāgatiḥ |
prāptavyantudaśāyogānmayaitaditiniścitam || 42 ||
dāsīnāṃrāvaṇasyāhammarṣayāmīhadurbalā |
ājñaptārākṣaseneharākṣasyastarjayantimām || 43 ||
hatetasminnakurvantitarjanammārutātmaja |
ayaṃvyāghrasamīpetupurāṇodharmasaṃhitaḥ || 44 ||
ṛkṣeṇagītaḥśloko'stitannibodhaplavaṅgama |
na paraḥ pāpamādattepareṣāmpāpakarmaṇām || 45 ||
samayorakṣitavyastusaptaścāritrabhūṣaṇāḥ |
pāpānāṃvāśubhānāṃvāvadhārhāṇāmplavaṅgama || 46 ||
kāryaṅkaruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati |
lokahiṃsāvihārāṇāṃrakṣasāṅkāmarūpiṇām || 47 ||
kurvatāmapipāpāninaivakāryamaśobhanam |
evamuktastuhanumān sītayāvākyakovidaḥ || 48 ||
pratyuvācatatassītāṃrāmapatnīyaśaśvinīm |
yuktārāmasyabhavatīdharmapatnīyaśaśvinī || 49 ||
pratisandiśamāndevi gamiṣyeyatrarāghavaḥ |
evamuktāhanumatāvaidehijanakātmajā || 50 ||
sābravīddhraṣṭumicchāmibhartāraṃvānarottama |
tasyāstadvacanaṃśrutvāhanumānpavanātmajaḥ || 51 ||
harṣayanmaithilīṃvākyamuvācedammahāmatiḥ |
pūrṇacandrānanaṃrāmandrakṣyasyāryesalakṣmaṇam || 52 ||
sthiramitraṃhatāmitraṃśacīvatridaśeśvaram |
tāmevamuktvārājantīṃsītāṃsākṣādivaśriyam || 53 ||
ājagāmamahāvegohanūmānyatrarāghavaḥ |
sapadiharivarastatohanūmān prativacanañjanakeśvarātmajāyāḥ |
kathitamakathayadyathākrameṇatridaśavarapratimāyarāghavāya || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ षोडशाधिकशततमस्सर्गः ।
इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः ।
प्रविवेशपुरींलङ्काम्पूज्यमानोनिशाचरैः ॥ 1 ॥
प्रविश्य चपुरींलङ्काम्पूज्यमानोनिशाचारैः ।
ततस्तेनाभ्युनुज्ञातोहनुमान्वृक्षवाटिकाम् ॥ 2 ॥
प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा ।
वाक्षल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ 3 ॥
वृक्षमूलेनिरानन्दांराक्षसीभिःपरीवृताम् ।
निभृतःप्रणतःप्रह्वस्सोऽभिगम्याभिवाद्य च ॥ 4 ॥
दृष्टवासमागतन्देवीहनूमन्तम्महाबलम् ।
तूष्णीमास्ततदादृष्टवास्मृत्वासृष्टाभवत्तदा ॥ 5 ॥
सौम्यन्तस्यामुखन्दृष्टवाहनुमान्प्लवगोत्तमः ।
रामस्यवचनंसर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ 6 ॥
वैदेही कुशलीरामस्सहसुग्रीवलक्ष्मणः ।
वभीषणसहायश्चहरीणांसहितोबलैः ॥ 7 ॥
कुशलञ्चाहसिद्धार्थोहतशत्रुरिमत्रजित् ।
विभीषणसहायेनरामेणहरिभिस्सह ॥ 8 ॥
निहतोरावणोदेविलक्ष्मणेन च वीर्यवान् ।
प्रियमाख्यामितेदेविभूयश्चत्वांसभाजये ॥ 9 ॥
तवप्रभावाद्धर्मजेमहान् रामेणसंयुगे ।
लब्धोऽयंविजयस्सीतेस्वस्थाभवगतज्वरा ॥ 10 ॥
रावणश्चहतश्शत्रुर्लङ्कचैववशीकृता ।
मयाह्यलब्न्दिद्रेणधृतेनतवनिर्जये ॥ 11 ॥
प्रतिज्ञैषाविनिस्तीर्णाबद्ध्वासेतुम्महोदधौ ।
सम्भ्रमश्च न कर्तव्योवर्तन्त्यारावणालये ॥ 12 ॥
विभीषणविधेयंहिलङ्कैश्वर्यमिदङ्कृतम् ।
तदाश्वसिहिविस्रब्धंस्वगृहेपरिवर्तसे ॥ 13 ॥
अयञ्चाभ्येतिसम्हृष्टस्त्वद्धर्शनसमुत्सुकः ।
एवमुक्तासमुत्पत्यसीताशशिनिभानना ॥ 14 ॥
प्रहर्षेणावरुद्धासाव्याहर्तुं न शशाक ह ।
ततोऽब्रवीद्धरिवरःसीतामप्रतिजल्पतीम् ॥ 15 ॥
किन्त्वञ्चिन्तयसेदेविकिं च मान्नाभिभाषसे ।
एवमुक्ताहनुमतासीताधर्मपथेस्थिता ॥ 16 ॥
अब्रवीत्परमप्रीताबाष्पगद्गदयागिरा ।
प्रियमेतदुपश्रुत्यभर्तुर्विजयसंश्रयम् ॥ 17 ॥
प्रहर्षवशमापन्नानिर्वाक्यास्मिक्षणान्तरम् ।
न हिपश्यामिसदृशञ्चिन्तयन्तीप्लवङ्गमा ॥ 18 ॥
मप्रतियाब्यानकस्येहदातुम्प्रत्यभिनन्दनम् ।
नहिपश्यामिततसौम्यपृथिव्यामपिवानर ॥ 19 ॥
सदृशंयत्प्रियाख्यानेतवदत्त्वाभवेत्सुखम् ।
हिरण्यंवासुवर्णंवारत्नानिविविधानिच ॥ 20 ॥
राज्यंवात्रिषुलोकेषुनैतदर्हतिभाषितम् ।
एवमुक्तस्तुवैदेह्याप्रत्युवाचप्लवङ्गमः ॥ 21 ॥
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षासतीतायाःप्रमुखेस्थितः ।
भर्तुःप्रियहितेयुक्तेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ 22 ॥
स्निग्धमेवंविधंवाक्यन्त्वमेवार्हस्यनिन्दिते ।
तवैतद्वचनंसौम्येसारवत् स्निग्धमेव च ॥ 23 ॥
रत्नौघाद्विविधाच्चापिदेवराज्याद्विशिष्यते ।
अर्थतश्चमयाप्राप्तादेवरज्यादयोगुणाः ॥ 24 ॥
हतशत्रुंविजयिनंरामम्पश्यामिसुस्थितम् ।
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीजनकात्मजा ॥ 25 ॥
ततःशुभतरंवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ।
अतिलक्षणसम्पन्नम्माधुर्यगुणभूषितम् ॥ 26 ॥
बुद्ध्याह्यष्टाङ्गयायुक्तन्त्वमेवार्हसिभाषितुम् ।
श्लाघनीयोऽनिलस्यत्वंसुतःपरमधार्मिकः ॥ 27 ॥
बलंशौर्यंश्रुतंसत्त्वंविक्रमोदाक्ष्यमुत्तमम् ।
तेजःक्षमाधृतिस्स्थैर्यंविनीतत्वं न संशयः ॥ 28 ॥
एतेचान्ये च बहवोगुणास्त्वय्येवशोभनाः ।
अथोवाचपुनस्सीतामसम्भ्रान्तोविनीतवत् ॥ 29 ॥
प्रगृहीताञ्चलिर्हर्षात्सीतायाःप्रमुखेस्थितः ।
इमास्तुखलुराक्षस्योयदित्वमनुमन्यसे ॥ 30 ॥
हन्तुमिच्छामितास्सर्वायाभिस्त्वन्तर्जितापुरा ।
क्लिश्यन्तीं पतिदेवान्त्वामशोकवनिकाङ्गताम् ॥ 31 ॥
घोररूपसमाचाराःक्रूराःक्रूरतरेक्षणाः ।
इहश्रुतामयादेवि राक्षस्योविकृताननाः ॥ 32 ॥
असकृत्परुषैर्वाक्यैर्वद्नत्योरावणाज्ञया ।
विकृताविकृताकाराःक्रूराःक्रूरकचेक्षणाः ॥ 33 ॥
इच्छामिविविधैराघतैर्हन्तुमेतास्सुदारुणाः ।
राक्षस्योदारुणकथावरमेतत्प्रयच्छमे ॥ 34 ॥
मुष्टिभिःपर्षिणघातैश्चविशालैश्चैवबाहुभिः ।
जङ्घाजानुप्रहारैश्चदन्तानाञ्चैवपीडनैः ॥ 35 ॥
भक्षणैःकर्णनासानाङ्केशानांलुञ्चनैस्तथा ।
भृशंशुष्कमुखैश्चैवदारणैर्लङ्घनैर्हतैः ॥ 36 ॥
विभिन्नशङ्कुग्रीवांशपार्श्वकैश्चकलेवरैः ।
निपात्यहन्तुमिच्छामितवविप्रियकारिणीः ॥ 37 ॥
एवम्प्रहारैर्बहुभिःसम्प्प्रहार्ययशस्विनि ।
घातयेतीव्ररूपाभिर्याभिस्त्वन्तर्जितापुरा ॥ 38 ॥
इत्युक्तासाहनुमताकृपणादीनवत्सला ।
हनूमन्तमुवाचेदञ्चिन्तयित्वाविमृश्य च ॥ 39 ॥
राजसंश्रयवश्यानाङ्कुर्वतीनाम्पराज्ञया ।
विधेयानां च दासीनाङ्कःकुप्यद्वानरोत्तम ॥ 40 ॥
भाग्यवैषम्यदोषेणपुरस्ताद्धुष्कृतेन च ।
मयैतत्प्राप्यसर्वंस्वकृतंह्युपभुज्यते ॥ 41 ॥
मैवंवदमहाबाहो दैवेह्येषापरागतिः ।
प्राप्तव्यन्तुदशायोगान्मयैतदितिनिश्चितम् ॥ 42 ॥
दासीनांरावणस्याहम्मर्षयामीहदुर्बला ।
आज्ञप्ताराक्षसेनेहराक्षस्यस्तर्जयन्तिमाम् ॥ 43 ॥
हतेतस्मिन्नकुर्वन्तितर्जनम्मारुतात्मज ।
अयंव्याघ्रसमीपेतुपुराणोधर्मसंहितः ॥ 44 ॥
ऋक्षेणगीतःश्लोकोऽस्तितन्निबोधप्लवङ्गम ।
न परः पापमादत्तेपरेषाम्पापकर्मणाम् ॥ 45 ॥
समयोरक्षितव्यस्तुसप्तश्चारित्रभूषणाः ।
पापानांवाशुभानांवावधार्हाणाम्प्लवङ्गम ॥ 46 ॥
कार्यङ्करुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ।
लोकहिंसाविहाराणांरक्षसाङ्कामरूपिणाम् ॥ 47 ॥
कुर्वतामपिपापानिनैवकार्यमशोभनम् ।
एवमुक्तस्तुहनुमान् सीतयावाक्यकोविदः ॥ 48 ॥
प्रत्युवाचततस्सीतांरामपत्नीयशश्विनीम् ।
युक्तारामस्यभवतीधर्मपत्नीयशश्विनी ॥ 49 ॥
प्रतिसन्दिशमान्देवि गमिष्येयत्रराघवः ।
एवमुक्ताहनुमतावैदेहिजनकात्मजा ॥ 50 ॥
साब्रवीद्ध्रष्टुमिच्छामिभर्तारंवानरोत्तम ।
तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाहनुमान्पवनात्मजः ॥ 51 ॥
हर्षयन्मैथिलींवाक्यमुवाचेदम्महामतिः ।
पूर्णचन्द्राननंरामन्द्रक्ष्यस्यार्येसलक्ष्मणम् ॥ 52 ॥
स्थिरमित्रंहतामित्रंशचीवत्रिदशेश्वरम् ।
तामेवमुक्त्वाराजन्तींसीतांसाक्षादिवश्रियम् ॥ 53 ॥
आजगाममहावेगोहनूमान्यत्रराघवः ।
सपदिहरिवरस्ततोहनूमान् प्रतिवचनञ्जनकेश्वरात्मजायाः ।
कथितमकथयद्यथाक्रमेणत्रिदशवरप्रतिमायराघवाय ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
itipratisamādiṣṭohanūmānmārutātmajaḥ |
praviveśapurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācaraiḥ || 1 ||
praviśya capurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācāraiḥ |
tatastenābhyunujñātohanumānvṛkṣavāṭikām || 2 ||
praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |
vākṣalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 3 ||
vṛkṣamūlenirānandāṃrākṣasībhiḥparīvṛtām |
nibhṛtaḥpraṇataḥprahvasso'bhigamyābhivādya ca || 4 ||
dṛṣṭavāsamāgatandevīhanūmantammahābalam |
tūṣṇīmāstatadādṛṣṭavāsmṛtvāsṛṣṭābhavattadā || 5 ||
saumyantasyāmukhandṛṣṭavāhanumānplavagottamaḥ |
rāmasyavacanaṃsarvamākhyātumupacakrame || 6 ||
vaidehī kuśalīrāmassahasugrīvalakṣmaṇaḥ |
vabhīṣaṇasahāyaścaharīṇāṃsahitobalaiḥ || 7 ||
kuśalañcāhasiddhārthohataśatrurimatrajit |
vibhīṣaṇasahāyenarāmeṇaharibhissaha || 8 ||
nihatorāvaṇodevilakṣmaṇena ca vīryavān |
priyamākhyāmitedevibhūyaścatvāṃsabhājaye || 9 ||
tavaprabhāvāddharmajemahān rāmeṇasaṃyuge |
labdho'yaṃvijayassītesvasthābhavagatajvarā || 10 ||
rāvaṇaścahataśśatrurlaṅkacaivavaśīkṛtā |
mayāhyalabndidreṇadhṛtenatavanirjaye || 11 ||
pratijñaiṣāvinistīrṇābaddhvāsetummahodadhau |
sambhramaśca na kartavyovartantyārāvaṇālaye || 12 ||
vibhīṣaṇavidheyaṃhilaṅkaiśvaryamidaṅkṛtam |
tadāśvasihivisrabdhaṃsvagṛheparivartase || 13 ||
ayañcābhyetisamhṛṣṭastvaddharśanasamutsukaḥ |
evamuktāsamutpatyasītāśaśinibhānanā || 14 ||
praharṣeṇāvaruddhāsāvyāhartuṃ na śaśāka ha |
tato'bravīddharivaraḥsītāmapratijalpatīm || 15 ||
kintvañcintayasedevikiṃ ca mānnābhibhāṣase |
evamuktāhanumatāsītādharmapathesthitā || 16 ||
abravītparamaprītābāṣpagadgadayāgirā |
priyametadupaśrutyabharturvijayasaṃśrayam || 17 ||
praharṣavaśamāpannānirvākyāsmikṣaṇāntaram |
na hipaśyāmisadṛśañcintayantīplavaṅgamā || 18 ||
mapratiyābyānakasyehadātumpratyabhinandanam |
nahipaśyāmitatasaumyapṛthivyāmapivānara || 19 ||
sadṛśaṃyatpriyākhyānetavadattvābhavetsukham |
hiraṇyaṃvāsuvarṇaṃvāratnānivividhānica || 20 ||
rājyaṃvātriṣulokeṣunaitadarhatibhāṣitam |
evamuktastuvaidehyāpratyuvācaplavaṅgamaḥ || 21 ||
pragṛhītāñjalirharṣāsatītāyāḥpramukhesthitaḥ |
bhartuḥpriyahiteyuktebharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 22 ||
snigdhamevaṃvidhaṃvākyantvamevārhasyanindite |
tavaitadvacanaṃsaumyesāravat snigdhameva ca || 23 ||
ratnaughādvividhāccāpidevarājyādviśiṣyate |
arthataścamayāprāptādevarajyādayoguṇāḥ || 24 ||
hataśatruṃvijayinaṃrāmampaśyāmisusthitam |
tasyatadvacanaṃśrutvāmaithilījanakātmajā || 25 ||
tataḥśubhataraṃvākyamuvācapavanātmajam |
atilakṣaṇasampannammādhuryaguṇabhūṣitam || 26 ||
buddhyāhyaṣṭāṅgayāyuktantvamevārhasibhāṣitum |
ślāghanīyo'nilasyatvaṃsutaḥparamadhārmikaḥ || 27 ||
balaṃśauryaṃśrutaṃsattvaṃvikramodākṣyamuttamam |
tejaḥkṣamādhṛtissthairyaṃvinītatvaṃ na saṃśayaḥ || 28 ||
etecānye ca bahavoguṇāstvayyevaśobhanāḥ |
athovācapunassītāmasambhrāntovinītavat || 29 ||
pragṛhītāñcalirharṣātsītāyāḥpramukhesthitaḥ |
imāstukhalurākṣasyoyaditvamanumanyase || 30 ||
hantumicchāmitāssarvāyābhistvantarjitāpurā |
kliśyantīṃ patidevāntvāmaśokavanikāṅgatām || 31 ||
ghorarūpasamācārāḥkrūrāḥkrūratarekṣaṇāḥ |
ihaśrutāmayādevi rākṣasyovikṛtānanāḥ || 32 ||
asakṛtparuṣairvākyairvadnatyorāvaṇājñayā |
vikṛtāvikṛtākārāḥkrūrāḥkrūrakacekṣaṇāḥ || 33 ||
icchāmivividhairāghatairhantumetāssudāruṇāḥ |
rākṣasyodāruṇakathāvarametatprayacchame || 34 ||
muṣṭibhiḥparṣiṇaghātaiścaviśālaiścaivabāhubhiḥ |
jaṅghājānuprahāraiścadantānāñcaivapīḍanaiḥ || 35 ||
bhakṣaṇaiḥkarṇanāsānāṅkeśānāṃluñcanaistathā |
bhṛśaṃśuṣkamukhaiścaivadāraṇairlaṅghanairhataiḥ || 36 ||
vibhinnaśaṅkugrīvāṃśapārśvakaiścakalevaraiḥ |
nipātyahantumicchāmitavavipriyakāriṇīḥ || 37 ||
evamprahārairbahubhiḥsampprahāryayaśasvini |
ghātayetīvrarūpābhiryābhistvantarjitāpurā || 38 ||
ityuktāsāhanumatākṛpaṇādīnavatsalā |
hanūmantamuvācedañcintayitvāvimṛśya ca || 39 ||
rājasaṃśrayavaśyānāṅkurvatīnāmparājñayā |
vidheyānāṃ ca dāsīnāṅkaḥkupyadvānarottama || 40 ||
bhāgyavaiṣamyadoṣeṇapurastāddhuṣkṛtena ca |
mayaitatprāpyasarvaṃsvakṛtaṃhyupabhujyate || 41 ||
maivaṃvadamahābāho daivehyeṣāparāgatiḥ |
prāptavyantudaśāyogānmayaitaditiniścitam || 42 ||
dāsīnāṃrāvaṇasyāhammarṣayāmīhadurbalā |
ājñaptārākṣaseneharākṣasyastarjayantimām || 43 ||
hatetasminnakurvantitarjanammārutātmaja |
ayaṃvyāghrasamīpetupurāṇodharmasaṃhitaḥ || 44 ||
ṛkṣeṇagītaḥśloko'stitannibodhaplavaṅgama |
na paraḥ pāpamādattepareṣāmpāpakarmaṇām || 45 ||
samayorakṣitavyastusaptaścāritrabhūṣaṇāḥ |
pāpānāṃvāśubhānāṃvāvadhārhāṇāmplavaṅgama || 46 ||
kāryaṅkaruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati |
lokahiṃsāvihārāṇāṃrakṣasāṅkāmarūpiṇām || 47 ||
kurvatāmapipāpāninaivakāryamaśobhanam |
evamuktastuhanumān sītayāvākyakovidaḥ || 48 ||
pratyuvācatatassītāṃrāmapatnīyaśaśvinīm |
yuktārāmasyabhavatīdharmapatnīyaśaśvinī || 49 ||
pratisandiśamāndevi gamiṣyeyatrarāghavaḥ |
evamuktāhanumatāvaidehijanakātmajā || 50 ||
sābravīddhraṣṭumicchāmibhartāraṃvānarottama |
tasyāstadvacanaṃśrutvāhanumānpavanātmajaḥ || 51 ||
harṣayanmaithilīṃvākyamuvācedammahāmatiḥ |
pūrṇacandrānanaṃrāmandrakṣyasyāryesalakṣmaṇam || 52 ||
sthiramitraṃhatāmitraṃśacīvatridaśeśvaram |
tāmevamuktvārājantīṃsītāṃsākṣādivaśriyam || 53 ||
ājagāmamahāvegohanūmānyatrarāghavaḥ |
sapadiharivarastatohanūmān prativacanañjanakeśvarātmajāyāḥ |
kathitamakathayadyathākrameṇatridaśavarapratimāyarāghavāya || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.