ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷୋଡଶାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଇତିପ୍ରତିସମାଦିଷ୍ଟୋହନୂମାନ୍ମାରୁତାତ୍ମଜଃ ।
ପ୍ରଵିଵେଶପୁରୀଂଲଙ୍କାମ୍ପୂଜ୍ଯମାନୋନିଶାଚରୈଃ ॥ 1 ॥
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚପୁରୀଂଲଙ୍କାମ୍ପୂଜ୍ଯମାନୋନିଶାଚାରୈଃ ।
ତତସ୍ତେନାଭ୍ଯୁନୁଜ୍ଞାତୋହନୁମାନ୍ଵୃକ୍ଷଵାଟିକାମ୍ ॥ 2 ॥
ପ୍ରଵିଶନ୍ତୀଵ ଗାତ୍ରାଣି ସ୍ଵାନ୍ଯେଵ ଜନକାତ୍ମଜା ।
ଵାକ୍ଷଲ୍ଯୈସ୍ତୈଃ ସଶଲ୍ଯେଵ ଭୃଶମଶ୍ରୂଣ୍ଯଵର୍ତଯତ୍ ॥ 3 ॥
ଵୃକ୍ଷମୂଲେନିରାନନ୍ଦାଂରାକ୍ଷସୀଭିଃପରୀଵୃତାମ୍ ।
ନିଭୃତଃପ୍ରଣତଃପ୍ରହ୍ଵସ୍ସୋଽଭିଗମ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ॥ 4 ॥
ଦୃଷ୍ଟଵାସମାଗତନ୍ଦେଵୀହନୂମନ୍ତମ୍ମହାବଲମ୍ ।
ତୂଷ୍ଣୀମାସ୍ତତଦାଦୃଷ୍ଟଵାସ୍ମୃତ୍ଵାସୃଷ୍ଟାଭଵତ୍ତଦା ॥ 5 ॥
ସୌମ୍ଯନ୍ତସ୍ଯାମୁଖନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାହନୁମାନ୍ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମଃ ।
ରାମସ୍ଯଵଚନଂସର୍ଵମାଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରମେ ॥ 6 ॥
ଵୈଦେହୀ କୁଶଲୀରାମସ୍ସହସୁଗ୍ରୀଵଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।
ଵଭୀଷଣସହାଯଶ୍ଚହରୀଣାଂସହିତୋବଲୈଃ ॥ 7 ॥
କୁଶଲଞ୍ଚାହସିଦ୍ଧାର୍ଥୋହତଶତ୍ରୁରିମତ୍ରଜିତ୍ ।
ଵିଭୀଷଣସହାଯେନରାମେଣହରିଭିସ୍ସହ ॥ 8 ॥
ନିହତୋରାଵଣୋଦେଵିଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ।
ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାମିତେଦେଵିଭୂଯଶ୍ଚତ୍ଵାଂସଭାଜଯେ ॥ 9 ॥
ତଵପ୍ରଭାଵାଦ୍ଧର୍ମଜେମହାନ୍ ରାମେଣସଂଯୁଗେ ।
ଲବ୍ଧୋଽଯଂଵିଜଯସ୍ସୀତେସ୍ଵସ୍ଥାଭଵଗତଜ୍ଵରା ॥ 10 ॥
ରାଵଣଶ୍ଚହତଶ୍ଶତ୍ରୁର୍ଲଙ୍କଚୈଵଵଶୀକୃତା ।
ମଯାହ୍ଯଲବ୍ନ୍ଦିଦ୍ରେଣଧୃତେନତଵନିର୍ଜଯେ ॥ 11 ॥
ପ୍ରତିଜ୍ଞୈଷାଵିନିସ୍ତୀର୍ଣାବଦ୍ଧ୍ଵାସେତୁମ୍ମହୋଦଧୌ ।
ସମ୍ଭ୍ରମଶ୍ଚ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋଵର୍ତନ୍ତ୍ଯାରାଵଣାଲଯେ ॥ 12 ॥
ଵିଭୀଷଣଵିଧେଯଂହିଲଙ୍କୈଶ୍ଵର୍ଯମିଦଙ୍କୃତମ୍ ।
ତଦାଶ୍ଵସିହିଵିସ୍ରବ୍ଧଂସ୍ଵଗୃହେପରିଵର୍ତସେ ॥ 13 ॥
ଅଯଞ୍ଚାଭ୍ଯେତିସମ୍ହୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଦ୍ଧର୍ଶନସମୁତ୍ସୁକଃ ।
ଏଵମୁକ୍ତାସମୁତ୍ପତ୍ଯସୀତାଶଶିନିଭାନନା ॥ 14 ॥
ପ୍ରହର୍ଷେଣାଵରୁଦ୍ଧାସାଵ୍ଯାହର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ହ ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଧରିଵରଃସୀତାମପ୍ରତିଜଲ୍ପତୀମ୍ ॥ 15 ॥
କିନ୍ତ୍ଵଞ୍ଚିନ୍ତଯସେଦେଵିକିଂ ଚ ମାନ୍ନାଭିଭାଷସେ ।
ଏଵମୁକ୍ତାହନୁମତାସୀତାଧର୍ମପଥେସ୍ଥିତା ॥ 16 ॥
ଅବ୍ରଵୀତ୍ପରମପ୍ରୀତାବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯାଗିରା ।
ପ୍ରିଯମେତଦୁପଶ୍ରୁତ୍ଯଭର୍ତୁର୍ଵିଜଯସଂଶ୍ରଯମ୍ ॥ 17 ॥
ପ୍ରହର୍ଷଵଶମାପନ୍ନାନିର୍ଵାକ୍ଯାସ୍ମିକ୍ଷଣାନ୍ତରମ୍ ।
ନ ହିପଶ୍ଯାମିସଦୃଶଞ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ତୀପ୍ଲଵଙ୍ଗମା ॥ 18 ॥
ମପ୍ରତିଯାବ୍ଯାନକସ୍ଯେହଦାତୁମ୍ପ୍ରତ୍ଯଭିନନ୍ଦନମ୍ ।
ନହିପଶ୍ଯାମିତତସୌମ୍ଯପୃଥିଵ୍ଯାମପିଵାନର ॥ 19 ॥
ସଦୃଶଂଯତ୍ପ୍ରିଯାଖ୍ଯାନେତଵଦତ୍ତ୍ଵାଭଵେତ୍ସୁଖମ୍ ।
ହିରଣ୍ଯଂଵାସୁଵର୍ଣଂଵାରତ୍ନାନିଵିଵିଧାନିଚ ॥ 20 ॥
ରାଜ୍ଯଂଵାତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁନୈତଦର୍ହତିଭାଷିତମ୍ ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁଵୈଦେହ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚପ୍ଲଵଙ୍ଗମଃ ॥ 21 ॥
ପ୍ରଗୃହୀତାଞ୍ଜଲିର୍ହର୍ଷାସତୀତାଯାଃପ୍ରମୁଖେସ୍ଥିତଃ ।
ଭର୍ତୁଃପ୍ରିଯହିତେଯୁକ୍ତେଭର୍ତୁର୍ଵିଜଯକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ ॥ 22 ॥
ସ୍ନିଗ୍ଧମେଵଂଵିଧଂଵାକ୍ଯନ୍ତ୍ଵମେଵାର୍ହସ୍ଯନିନ୍ଦିତେ ।
ତଵୈତଦ୍ଵଚନଂସୌମ୍ଯେସାରଵତ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧମେଵ ଚ ॥ 23 ॥
ରତ୍ନୌଘାଦ୍ଵିଵିଧାଚ୍ଚାପିଦେଵରାଜ୍ଯାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ।
ଅର୍ଥତଶ୍ଚମଯାପ୍ରାପ୍ତାଦେଵରଜ୍ଯାଦଯୋଗୁଣାଃ ॥ 24 ॥
ହତଶତ୍ରୁଂଵିଜଯିନଂରାମମ୍ପଶ୍ଯାମିସୁସ୍ଥିତମ୍ ।
ତସ୍ଯତଦ୍ଵଚନଂଶ୍ରୁତ୍ଵାମୈଥିଲୀଜନକାତ୍ମଜା ॥ 25 ॥
ତତଃଶୁଭତରଂଵାକ୍ଯମୁଵାଚପଵନାତ୍ମଜମ୍ ।
ଅତିଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନମ୍ମାଧୁର୍ଯଗୁଣଭୂଷିତମ୍ ॥ 26 ॥
ବୁଦ୍ଧ୍ଯାହ୍ଯଷ୍ଟାଙ୍ଗଯାଯୁକ୍ତନ୍ତ୍ଵମେଵାର୍ହସିଭାଷିତୁମ୍ ।
ଶ୍ଲାଘନୀଯୋଽନିଲସ୍ଯତ୍ଵଂସୁତଃପରମଧାର୍ମିକଃ ॥ 27 ॥
ବଲଂଶୌର୍ଯଂଶ୍ରୁତଂସତ୍ତ୍ଵଂଵିକ୍ରମୋଦାକ୍ଷ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ।
ତେଜଃକ୍ଷମାଧୃତିସ୍ସ୍ଥୈର୍ଯଂଵିନୀତତ୍ଵଂ ନ ସଂଶଯଃ ॥ 28 ॥
ଏତେଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋଗୁଣାସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯେଵଶୋଭନାଃ ।
ଅଥୋଵାଚପୁନସ୍ସୀତାମସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋଵିନୀତଵତ୍ ॥ 29 ॥
ପ୍ରଗୃହୀତାଞ୍ଚଲିର୍ହର୍ଷାତ୍ସୀତାଯାଃପ୍ରମୁଖେସ୍ଥିତଃ ।
ଇମାସ୍ତୁଖଲୁରାକ୍ଷସ୍ଯୋଯଦିତ୍ଵମନୁମନ୍ଯସେ ॥ 30 ॥
ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମିତାସ୍ସର୍ଵାଯାଭିସ୍ତ୍ଵନ୍ତର୍ଜିତାପୁରା ।
କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ପତିଦେଵାନ୍ତ୍ଵାମଶୋକଵନିକାଙ୍ଗତାମ୍ ॥ 31 ॥
ଘୋରରୂପସମାଚାରାଃକ୍ରୂରାଃକ୍ରୂରତରେକ୍ଷଣାଃ ।
ଇହଶ୍ରୁତାମଯାଦେଵି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋଵିକୃତାନନାଃ ॥ 32 ॥
ଅସକୃତ୍ପରୁଷୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵଦ୍ନତ୍ଯୋରାଵଣାଜ୍ଞଯା ।
ଵିକୃତାଵିକୃତାକାରାଃକ୍ରୂରାଃକ୍ରୂରକଚେକ୍ଷଣାଃ ॥ 33 ॥
ଇଚ୍ଛାମିଵିଵିଧୈରାଘତୈର୍ହନ୍ତୁମେତାସ୍ସୁଦାରୁଣାଃ ।
ରାକ୍ଷସ୍ଯୋଦାରୁଣକଥାଵରମେତତ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛମେ ॥ 34 ॥
ମୁଷ୍ଟିଭିଃପର୍ଷିଣଘାତୈଶ୍ଚଵିଶାଲୈଶ୍ଚୈଵବାହୁଭିଃ ।
ଜଙ୍ଘାଜାନୁପ୍ରହାରୈଶ୍ଚଦନ୍ତାନାଞ୍ଚୈଵପୀଡନୈଃ ॥ 35 ॥
ଭକ୍ଷଣୈଃକର୍ଣନାସାନାଙ୍କେଶାନାଂଲୁଞ୍ଚନୈସ୍ତଥା ।
ଭୃଶଂଶୁଷ୍କମୁଖୈଶ୍ଚୈଵଦାରଣୈର୍ଲଙ୍ଘନୈର୍ହତୈଃ ॥ 36 ॥
ଵିଭିନ୍ନଶଙ୍କୁଗ୍ରୀଵାଂଶପାର୍ଶ୍ଵକୈଶ୍ଚକଲେଵରୈଃ ।
ନିପାତ୍ଯହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମିତଵଵିପ୍ରିଯକାରିଣୀଃ ॥ 37 ॥
ଏଵମ୍ପ୍ରହାରୈର୍ବହୁଭିଃସମ୍ପ୍ପ୍ରହାର୍ଯଯଶସ୍ଵିନି ।
ଘାତଯେତୀଵ୍ରରୂପାଭିର୍ଯାଭିସ୍ତ୍ଵନ୍ତର୍ଜିତାପୁରା ॥ 38 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସାହନୁମତାକୃପଣାଦୀନଵତ୍ସଲା ।
ହନୂମନ୍ତମୁଵାଚେଦଞ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵାଵିମୃଶ୍ଯ ଚ ॥ 39 ॥
ରାଜସଂଶ୍ରଯଵଶ୍ଯାନାଙ୍କୁର୍ଵତୀନାମ୍ପରାଜ୍ଞଯା ।
ଵିଧେଯାନାଂ ଚ ଦାସୀନାଙ୍କଃକୁପ୍ଯଦ୍ଵାନରୋତ୍ତମ ॥ 40 ॥
ଭାଗ୍ଯଵୈଷମ୍ଯଦୋଷେଣପୁରସ୍ତାଦ୍ଧୁଷ୍କୃତେନ ଚ ।
ମଯୈତତ୍ପ୍ରାପ୍ଯସର୍ଵଂସ୍ଵକୃତଂହ୍ଯୁପଭୁଜ୍ଯତେ ॥ 41 ॥
ମୈଵଂଵଦମହାବାହୋ ଦୈଵେହ୍ଯେଷାପରାଗତିଃ ।
ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯନ୍ତୁଦଶାଯୋଗାନ୍ମଯୈତଦିତିନିଶ୍ଚିତମ୍ ॥ 42 ॥
ଦାସୀନାଂରାଵଣସ୍ଯାହମ୍ମର୍ଷଯାମୀହଦୁର୍ବଲା ।
ଆଜ୍ଞପ୍ତାରାକ୍ଷସେନେହରାକ୍ଷସ୍ଯସ୍ତର୍ଜଯନ୍ତିମାମ୍ ॥ 43 ॥
ହତେତସ୍ମିନ୍ନକୁର୍ଵନ୍ତିତର୍ଜନମ୍ମାରୁତାତ୍ମଜ ।
ଅଯଂଵ୍ଯାଘ୍ରସମୀପେତୁପୁରାଣୋଧର୍ମସଂହିତଃ ॥ 44 ॥
ଋକ୍ଷେଣଗୀତଃଶ୍ଲୋକୋଽସ୍ତିତନ୍ନିବୋଧପ୍ଲଵଙ୍ଗମ ।
ନ ପରଃ ପାପମାଦତ୍ତେପରେଷାମ୍ପାପକର୍ମଣାମ୍ ॥ 45 ॥
ସମଯୋରକ୍ଷିତଵ୍ଯସ୍ତୁସପ୍ତଶ୍ଚାରିତ୍ରଭୂଷଣାଃ ।
ପାପାନାଂଵାଶୁଭାନାଂଵାଵଧାର୍ହାଣାମ୍ପ୍ଲଵଙ୍ଗମ ॥ 46 ॥
କାର୍ଯଙ୍କରୁଣ୍ଯମାର୍ଯେଣ ନ କଶ୍ଚିନ୍ନାପରାଧ୍ଯତି ।
ଲୋକହିଂସାଵିହାରାଣାଂରକ୍ଷସାଙ୍କାମରୂପିଣାମ୍ ॥ 47 ॥
କୁର୍ଵତାମପିପାପାନିନୈଵକାର୍ଯମଶୋଭନମ୍ ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁହନୁମାନ୍ ସୀତଯାଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ ॥ 48 ॥
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚତତସ୍ସୀତାଂରାମପତ୍ନୀଯଶଶ୍ଵିନୀମ୍ ।
ଯୁକ୍ତାରାମସ୍ଯଭଵତୀଧର୍ମପତ୍ନୀଯଶଶ୍ଵିନୀ ॥ 49 ॥
ପ୍ରତିସନ୍ଦିଶମାନ୍ଦେଵି ଗମିଷ୍ଯେଯତ୍ରରାଘଵଃ ।
ଏଵମୁକ୍ତାହନୁମତାଵୈଦେହିଜନକାତ୍ମଜା ॥ 50 ॥
ସାବ୍ରଵୀଦ୍ଧ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମିଭର୍ତାରଂଵାନରୋତ୍ତମ ।
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚନଂଶ୍ରୁତ୍ଵାହନୁମାନ୍ପଵନାତ୍ମଜଃ ॥ 51 ॥
ହର୍ଷଯନ୍ମୈଥିଲୀଂଵାକ୍ଯମୁଵାଚେଦମ୍ମହାମତିଃ ।
ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାନନଂରାମନ୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯାର୍ଯେସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥ 52 ॥
ସ୍ଥିରମିତ୍ରଂହତାମିତ୍ରଂଶଚୀଵତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରମ୍ ।
ତାମେଵମୁକ୍ତ୍ଵାରାଜନ୍ତୀଂସୀତାଂସାକ୍ଷାଦିଵଶ୍ରିଯମ୍ ॥ 53 ॥
ଆଜଗାମମହାଵେଗୋହନୂମାନ୍ଯତ୍ରରାଘଵଃ ।
ସପଦିହରିଵରସ୍ତତୋହନୂମାନ୍ ପ୍ରତିଵଚନଞ୍ଜନକେଶ୍ଵରାତ୍ମଜାଯାଃ ।
କଥିତମକଥଯଦ୍ଯଥାକ୍ରମେଣତ୍ରିଦଶଵରପ୍ରତିମାଯରାଘଵାଯ ॥ 54 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶାଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
itipratisamādiṣṭohanūmānmārutātmajaḥ |
praviveśapurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācaraiḥ || 1 ||
praviśya capurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācāraiḥ |
tatastenābhyunujñātohanumānvṛkṣavāṭikām || 2 ||
praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |
vākṣalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 3 ||
vṛkṣamūlenirānandāṃrākṣasībhiḥparīvṛtām |
nibhṛtaḥpraṇataḥprahvasso'bhigamyābhivādya ca || 4 ||
dṛṣṭavāsamāgatandevīhanūmantammahābalam |
tūṣṇīmāstatadādṛṣṭavāsmṛtvāsṛṣṭābhavattadā || 5 ||
saumyantasyāmukhandṛṣṭavāhanumānplavagottamaḥ |
rāmasyavacanaṃsarvamākhyātumupacakrame || 6 ||
vaidehī kuśalīrāmassahasugrīvalakṣmaṇaḥ |
vabhīṣaṇasahāyaścaharīṇāṃsahitobalaiḥ || 7 ||
kuśalañcāhasiddhārthohataśatrurimatrajit |
vibhīṣaṇasahāyenarāmeṇaharibhissaha || 8 ||
nihatorāvaṇodevilakṣmaṇena ca vīryavān |
priyamākhyāmitedevibhūyaścatvāṃsabhājaye || 9 ||
tavaprabhāvāddharmajemahān rāmeṇasaṃyuge |
labdho'yaṃvijayassītesvasthābhavagatajvarā || 10 ||
rāvaṇaścahataśśatrurlaṅkacaivavaśīkṛtā |
mayāhyalabndidreṇadhṛtenatavanirjaye || 11 ||
pratijñaiṣāvinistīrṇābaddhvāsetummahodadhau |
sambhramaśca na kartavyovartantyārāvaṇālaye || 12 ||
vibhīṣaṇavidheyaṃhilaṅkaiśvaryamidaṅkṛtam |
tadāśvasihivisrabdhaṃsvagṛheparivartase || 13 ||
ayañcābhyetisamhṛṣṭastvaddharśanasamutsukaḥ |
evamuktāsamutpatyasītāśaśinibhānanā || 14 ||
praharṣeṇāvaruddhāsāvyāhartuṃ na śaśāka ha |
tato'bravīddharivaraḥsītāmapratijalpatīm || 15 ||
kintvañcintayasedevikiṃ ca mānnābhibhāṣase |
evamuktāhanumatāsītādharmapathesthitā || 16 ||
abravītparamaprītābāṣpagadgadayāgirā |
priyametadupaśrutyabharturvijayasaṃśrayam || 17 ||
praharṣavaśamāpannānirvākyāsmikṣaṇāntaram |
na hipaśyāmisadṛśañcintayantīplavaṅgamā || 18 ||
mapratiyābyānakasyehadātumpratyabhinandanam |
nahipaśyāmitatasaumyapṛthivyāmapivānara || 19 ||
sadṛśaṃyatpriyākhyānetavadattvābhavetsukham |
hiraṇyaṃvāsuvarṇaṃvāratnānivividhānica || 20 ||
rājyaṃvātriṣulokeṣunaitadarhatibhāṣitam |
evamuktastuvaidehyāpratyuvācaplavaṅgamaḥ || 21 ||
pragṛhītāñjalirharṣāsatītāyāḥpramukhesthitaḥ |
bhartuḥpriyahiteyuktebharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 22 ||
snigdhamevaṃvidhaṃvākyantvamevārhasyanindite |
tavaitadvacanaṃsaumyesāravat snigdhameva ca || 23 ||
ratnaughādvividhāccāpidevarājyādviśiṣyate |
arthataścamayāprāptādevarajyādayoguṇāḥ || 24 ||
hataśatruṃvijayinaṃrāmampaśyāmisusthitam |
tasyatadvacanaṃśrutvāmaithilījanakātmajā || 25 ||
tataḥśubhataraṃvākyamuvācapavanātmajam |
atilakṣaṇasampannammādhuryaguṇabhūṣitam || 26 ||
buddhyāhyaṣṭāṅgayāyuktantvamevārhasibhāṣitum |
ślāghanīyo'nilasyatvaṃsutaḥparamadhārmikaḥ || 27 ||
balaṃśauryaṃśrutaṃsattvaṃvikramodākṣyamuttamam |
tejaḥkṣamādhṛtissthairyaṃvinītatvaṃ na saṃśayaḥ || 28 ||
etecānye ca bahavoguṇāstvayyevaśobhanāḥ |
athovācapunassītāmasambhrāntovinītavat || 29 ||
pragṛhītāñcalirharṣātsītāyāḥpramukhesthitaḥ |
imāstukhalurākṣasyoyaditvamanumanyase || 30 ||
hantumicchāmitāssarvāyābhistvantarjitāpurā |
kliśyantīṃ patidevāntvāmaśokavanikāṅgatām || 31 ||
ghorarūpasamācārāḥkrūrāḥkrūratarekṣaṇāḥ |
ihaśrutāmayādevi rākṣasyovikṛtānanāḥ || 32 ||
asakṛtparuṣairvākyairvadnatyorāvaṇājñayā |
vikṛtāvikṛtākārāḥkrūrāḥkrūrakacekṣaṇāḥ || 33 ||
icchāmivividhairāghatairhantumetāssudāruṇāḥ |
rākṣasyodāruṇakathāvarametatprayacchame || 34 ||
muṣṭibhiḥparṣiṇaghātaiścaviśālaiścaivabāhubhiḥ |
jaṅghājānuprahāraiścadantānāñcaivapīḍanaiḥ || 35 ||
bhakṣaṇaiḥkarṇanāsānāṅkeśānāṃluñcanaistathā |
bhṛśaṃśuṣkamukhaiścaivadāraṇairlaṅghanairhataiḥ || 36 ||
vibhinnaśaṅkugrīvāṃśapārśvakaiścakalevaraiḥ |
nipātyahantumicchāmitavavipriyakāriṇīḥ || 37 ||
evamprahārairbahubhiḥsampprahāryayaśasvini |
ghātayetīvrarūpābhiryābhistvantarjitāpurā || 38 ||
ityuktāsāhanumatākṛpaṇādīnavatsalā |
hanūmantamuvācedañcintayitvāvimṛśya ca || 39 ||
rājasaṃśrayavaśyānāṅkurvatīnāmparājñayā |
vidheyānāṃ ca dāsīnāṅkaḥkupyadvānarottama || 40 ||
bhāgyavaiṣamyadoṣeṇapurastāddhuṣkṛtena ca |
mayaitatprāpyasarvaṃsvakṛtaṃhyupabhujyate || 41 ||
maivaṃvadamahābāho daivehyeṣāparāgatiḥ |
prāptavyantudaśāyogānmayaitaditiniścitam || 42 ||
dāsīnāṃrāvaṇasyāhammarṣayāmīhadurbalā |
ājñaptārākṣaseneharākṣasyastarjayantimām || 43 ||
hatetasminnakurvantitarjanammārutātmaja |
ayaṃvyāghrasamīpetupurāṇodharmasaṃhitaḥ || 44 ||
ṛkṣeṇagītaḥśloko'stitannibodhaplavaṅgama |
na paraḥ pāpamādattepareṣāmpāpakarmaṇām || 45 ||
samayorakṣitavyastusaptaścāritrabhūṣaṇāḥ |
pāpānāṃvāśubhānāṃvāvadhārhāṇāmplavaṅgama || 46 ||
kāryaṅkaruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati |
lokahiṃsāvihārāṇāṃrakṣasāṅkāmarūpiṇām || 47 ||
kurvatāmapipāpāninaivakāryamaśobhanam |
evamuktastuhanumān sītayāvākyakovidaḥ || 48 ||
pratyuvācatatassītāṃrāmapatnīyaśaśvinīm |
yuktārāmasyabhavatīdharmapatnīyaśaśvinī || 49 ||
pratisandiśamāndevi gamiṣyeyatrarāghavaḥ |
evamuktāhanumatāvaidehijanakātmajā || 50 ||
sābravīddhraṣṭumicchāmibhartāraṃvānarottama |
tasyāstadvacanaṃśrutvāhanumānpavanātmajaḥ || 51 ||
harṣayanmaithilīṃvākyamuvācedammahāmatiḥ |
pūrṇacandrānanaṃrāmandrakṣyasyāryesalakṣmaṇam || 52 ||
sthiramitraṃhatāmitraṃśacīvatridaśeśvaram |
tāmevamuktvārājantīṃsītāṃsākṣādivaśriyam || 53 ||
ājagāmamahāvegohanūmānyatrarāghavaḥ |
sapadiharivarastatohanūmān prativacanañjanakeśvarātmajāyāḥ |
kathitamakathayadyathākrameṇatridaśavarapratimāyarāghavāya || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ षोडशाधिकशततमस्सर्गः ।
इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः ।
प्रविवेशपुरींलङ्काम्पूज्यमानोनिशाचरैः ॥ 1 ॥
प्रविश्य चपुरींलङ्काम्पूज्यमानोनिशाचारैः ।
ततस्तेनाभ्युनुज्ञातोहनुमान्वृक्षवाटिकाम् ॥ 2 ॥
प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा ।
वाक्षल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ 3 ॥
वृक्षमूलेनिरानन्दांराक्षसीभिःपरीवृताम् ।
निभृतःप्रणतःप्रह्वस्सोऽभिगम्याभिवाद्य च ॥ 4 ॥
दृष्टवासमागतन्देवीहनूमन्तम्महाबलम् ।
तूष्णीमास्ततदादृष्टवास्मृत्वासृष्टाभवत्तदा ॥ 5 ॥
सौम्यन्तस्यामुखन्दृष्टवाहनुमान्प्लवगोत्तमः ।
रामस्यवचनंसर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ 6 ॥
वैदेही कुशलीरामस्सहसुग्रीवलक्ष्मणः ।
वभीषणसहायश्चहरीणांसहितोबलैः ॥ 7 ॥
कुशलञ्चाहसिद्धार्थोहतशत्रुरिमत्रजित् ।
विभीषणसहायेनरामेणहरिभिस्सह ॥ 8 ॥
निहतोरावणोदेविलक्ष्मणेन च वीर्यवान् ।
प्रियमाख्यामितेदेविभूयश्चत्वांसभाजये ॥ 9 ॥
तवप्रभावाद्धर्मजेमहान् रामेणसंयुगे ।
लब्धोऽयंविजयस्सीतेस्वस्थाभवगतज्वरा ॥ 10 ॥
रावणश्चहतश्शत्रुर्लङ्कचैववशीकृता ।
मयाह्यलब्न्दिद्रेणधृतेनतवनिर्जये ॥ 11 ॥
प्रतिज्ञैषाविनिस्तीर्णाबद्ध्वासेतुम्महोदधौ ।
सम्भ्रमश्च न कर्तव्योवर्तन्त्यारावणालये ॥ 12 ॥
विभीषणविधेयंहिलङ्कैश्वर्यमिदङ्कृतम् ।
तदाश्वसिहिविस्रब्धंस्वगृहेपरिवर्तसे ॥ 13 ॥
अयञ्चाभ्येतिसम्हृष्टस्त्वद्धर्शनसमुत्सुकः ।
एवमुक्तासमुत्पत्यसीताशशिनिभानना ॥ 14 ॥
प्रहर्षेणावरुद्धासाव्याहर्तुं न शशाक ह ।
ततोऽब्रवीद्धरिवरःसीतामप्रतिजल्पतीम् ॥ 15 ॥
किन्त्वञ्चिन्तयसेदेविकिं च मान्नाभिभाषसे ।
एवमुक्ताहनुमतासीताधर्मपथेस्थिता ॥ 16 ॥
अब्रवीत्परमप्रीताबाष्पगद्गदयागिरा ।
प्रियमेतदुपश्रुत्यभर्तुर्विजयसंश्रयम् ॥ 17 ॥
प्रहर्षवशमापन्नानिर्वाक्यास्मिक्षणान्तरम् ।
न हिपश्यामिसदृशञ्चिन्तयन्तीप्लवङ्गमा ॥ 18 ॥
मप्रतियाब्यानकस्येहदातुम्प्रत्यभिनन्दनम् ।
नहिपश्यामिततसौम्यपृथिव्यामपिवानर ॥ 19 ॥
सदृशंयत्प्रियाख्यानेतवदत्त्वाभवेत्सुखम् ।
हिरण्यंवासुवर्णंवारत्नानिविविधानिच ॥ 20 ॥
राज्यंवात्रिषुलोकेषुनैतदर्हतिभाषितम् ।
एवमुक्तस्तुवैदेह्याप्रत्युवाचप्लवङ्गमः ॥ 21 ॥
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षासतीतायाःप्रमुखेस्थितः ।
भर्तुःप्रियहितेयुक्तेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ 22 ॥
स्निग्धमेवंविधंवाक्यन्त्वमेवार्हस्यनिन्दिते ।
तवैतद्वचनंसौम्येसारवत् स्निग्धमेव च ॥ 23 ॥
रत्नौघाद्विविधाच्चापिदेवराज्याद्विशिष्यते ।
अर्थतश्चमयाप्राप्तादेवरज्यादयोगुणाः ॥ 24 ॥
हतशत्रुंविजयिनंरामम्पश्यामिसुस्थितम् ।
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीजनकात्मजा ॥ 25 ॥
ततःशुभतरंवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ।
अतिलक्षणसम्पन्नम्माधुर्यगुणभूषितम् ॥ 26 ॥
बुद्ध्याह्यष्टाङ्गयायुक्तन्त्वमेवार्हसिभाषितुम् ।
श्लाघनीयोऽनिलस्यत्वंसुतःपरमधार्मिकः ॥ 27 ॥
बलंशौर्यंश्रुतंसत्त्वंविक्रमोदाक्ष्यमुत्तमम् ।
तेजःक्षमाधृतिस्स्थैर्यंविनीतत्वं न संशयः ॥ 28 ॥
एतेचान्ये च बहवोगुणास्त्वय्येवशोभनाः ।
अथोवाचपुनस्सीतामसम्भ्रान्तोविनीतवत् ॥ 29 ॥
प्रगृहीताञ्चलिर्हर्षात्सीतायाःप्रमुखेस्थितः ।
इमास्तुखलुराक्षस्योयदित्वमनुमन्यसे ॥ 30 ॥
हन्तुमिच्छामितास्सर्वायाभिस्त्वन्तर्जितापुरा ।
क्लिश्यन्तीं पतिदेवान्त्वामशोकवनिकाङ्गताम् ॥ 31 ॥
घोररूपसमाचाराःक्रूराःक्रूरतरेक्षणाः ।
इहश्रुतामयादेवि राक्षस्योविकृताननाः ॥ 32 ॥
असकृत्परुषैर्वाक्यैर्वद्नत्योरावणाज्ञया ।
विकृताविकृताकाराःक्रूराःक्रूरकचेक्षणाः ॥ 33 ॥
इच्छामिविविधैराघतैर्हन्तुमेतास्सुदारुणाः ।
राक्षस्योदारुणकथावरमेतत्प्रयच्छमे ॥ 34 ॥
मुष्टिभिःपर्षिणघातैश्चविशालैश्चैवबाहुभिः ।
जङ्घाजानुप्रहारैश्चदन्तानाञ्चैवपीडनैः ॥ 35 ॥
भक्षणैःकर्णनासानाङ्केशानांलुञ्चनैस्तथा ।
भृशंशुष्कमुखैश्चैवदारणैर्लङ्घनैर्हतैः ॥ 36 ॥
विभिन्नशङ्कुग्रीवांशपार्श्वकैश्चकलेवरैः ।
निपात्यहन्तुमिच्छामितवविप्रियकारिणीः ॥ 37 ॥
एवम्प्रहारैर्बहुभिःसम्प्प्रहार्ययशस्विनि ।
घातयेतीव्ररूपाभिर्याभिस्त्वन्तर्जितापुरा ॥ 38 ॥
इत्युक्तासाहनुमताकृपणादीनवत्सला ।
हनूमन्तमुवाचेदञ्चिन्तयित्वाविमृश्य च ॥ 39 ॥
राजसंश्रयवश्यानाङ्कुर्वतीनाम्पराज्ञया ।
विधेयानां च दासीनाङ्कःकुप्यद्वानरोत्तम ॥ 40 ॥
भाग्यवैषम्यदोषेणपुरस्ताद्धुष्कृतेन च ।
मयैतत्प्राप्यसर्वंस्वकृतंह्युपभुज्यते ॥ 41 ॥
मैवंवदमहाबाहो दैवेह्येषापरागतिः ।
प्राप्तव्यन्तुदशायोगान्मयैतदितिनिश्चितम् ॥ 42 ॥
दासीनांरावणस्याहम्मर्षयामीहदुर्बला ।
आज्ञप्ताराक्षसेनेहराक्षस्यस्तर्जयन्तिमाम् ॥ 43 ॥
हतेतस्मिन्नकुर्वन्तितर्जनम्मारुतात्मज ।
अयंव्याघ्रसमीपेतुपुराणोधर्मसंहितः ॥ 44 ॥
ऋक्षेणगीतःश्लोकोऽस्तितन्निबोधप्लवङ्गम ।
न परः पापमादत्तेपरेषाम्पापकर्मणाम् ॥ 45 ॥
समयोरक्षितव्यस्तुसप्तश्चारित्रभूषणाः ।
पापानांवाशुभानांवावधार्हाणाम्प्लवङ्गम ॥ 46 ॥
कार्यङ्करुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ।
लोकहिंसाविहाराणांरक्षसाङ्कामरूपिणाम् ॥ 47 ॥
कुर्वतामपिपापानिनैवकार्यमशोभनम् ।
एवमुक्तस्तुहनुमान् सीतयावाक्यकोविदः ॥ 48 ॥
प्रत्युवाचततस्सीतांरामपत्नीयशश्विनीम् ।
युक्तारामस्यभवतीधर्मपत्नीयशश्विनी ॥ 49 ॥
प्रतिसन्दिशमान्देवि गमिष्येयत्रराघवः ।
एवमुक्ताहनुमतावैदेहिजनकात्मजा ॥ 50 ॥
साब्रवीद्ध्रष्टुमिच्छामिभर्तारंवानरोत्तम ।
तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाहनुमान्पवनात्मजः ॥ 51 ॥
हर्षयन्मैथिलींवाक्यमुवाचेदम्महामतिः ।
पूर्णचन्द्राननंरामन्द्रक्ष्यस्यार्येसलक्ष्मणम् ॥ 52 ॥
स्थिरमित्रंहतामित्रंशचीवत्रिदशेश्वरम् ।
तामेवमुक्त्वाराजन्तींसीतांसाक्षादिवश्रियम् ॥ 53 ॥
आजगाममहावेगोहनूमान्यत्रराघवः ।
सपदिहरिवरस्ततोहनूमान् प्रतिवचनञ्जनकेश्वरात्मजायाः ।
कथितमकथयद्यथाक्रमेणत्रिदशवरप्रतिमायराघवाय ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |
itipratisamādiṣṭohanūmānmārutātmajaḥ |
praviveśapurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācaraiḥ || 1 ||
praviśya capurīṃlaṅkāmpūjyamānoniśācāraiḥ |
tatastenābhyunujñātohanumānvṛkṣavāṭikām || 2 ||
praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |
vākṣalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 3 ||
vṛkṣamūlenirānandāṃrākṣasībhiḥparīvṛtām |
nibhṛtaḥpraṇataḥprahvasso'bhigamyābhivādya ca || 4 ||
dṛṣṭavāsamāgatandevīhanūmantammahābalam |
tūṣṇīmāstatadādṛṣṭavāsmṛtvāsṛṣṭābhavattadā || 5 ||
saumyantasyāmukhandṛṣṭavāhanumānplavagottamaḥ |
rāmasyavacanaṃsarvamākhyātumupacakrame || 6 ||
vaidehī kuśalīrāmassahasugrīvalakṣmaṇaḥ |
vabhīṣaṇasahāyaścaharīṇāṃsahitobalaiḥ || 7 ||
kuśalañcāhasiddhārthohataśatrurimatrajit |
vibhīṣaṇasahāyenarāmeṇaharibhissaha || 8 ||
nihatorāvaṇodevilakṣmaṇena ca vīryavān |
priyamākhyāmitedevibhūyaścatvāṃsabhājaye || 9 ||
tavaprabhāvāddharmajemahān rāmeṇasaṃyuge |
labdho'yaṃvijayassītesvasthābhavagatajvarā || 10 ||
rāvaṇaścahataśśatrurlaṅkacaivavaśīkṛtā |
mayāhyalabndidreṇadhṛtenatavanirjaye || 11 ||
pratijñaiṣāvinistīrṇābaddhvāsetummahodadhau |
sambhramaśca na kartavyovartantyārāvaṇālaye || 12 ||
vibhīṣaṇavidheyaṃhilaṅkaiśvaryamidaṅkṛtam |
tadāśvasihivisrabdhaṃsvagṛheparivartase || 13 ||
ayañcābhyetisamhṛṣṭastvaddharśanasamutsukaḥ |
evamuktāsamutpatyasītāśaśinibhānanā || 14 ||
praharṣeṇāvaruddhāsāvyāhartuṃ na śaśāka ha |
tato'bravīddharivaraḥsītāmapratijalpatīm || 15 ||
kintvañcintayasedevikiṃ ca mānnābhibhāṣase |
evamuktāhanumatāsītādharmapathesthitā || 16 ||
abravītparamaprītābāṣpagadgadayāgirā |
priyametadupaśrutyabharturvijayasaṃśrayam || 17 ||
praharṣavaśamāpannānirvākyāsmikṣaṇāntaram |
na hipaśyāmisadṛśañcintayantīplavaṅgamā || 18 ||
mapratiyābyānakasyehadātumpratyabhinandanam |
nahipaśyāmitatasaumyapṛthivyāmapivānara || 19 ||
sadṛśaṃyatpriyākhyānetavadattvābhavetsukham |
hiraṇyaṃvāsuvarṇaṃvāratnānivividhānica || 20 ||
rājyaṃvātriṣulokeṣunaitadarhatibhāṣitam |
evamuktastuvaidehyāpratyuvācaplavaṅgamaḥ || 21 ||
pragṛhītāñjalirharṣāsatītāyāḥpramukhesthitaḥ |
bhartuḥpriyahiteyuktebharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 22 ||
snigdhamevaṃvidhaṃvākyantvamevārhasyanindite |
tavaitadvacanaṃsaumyesāravat snigdhameva ca || 23 ||
ratnaughādvividhāccāpidevarājyādviśiṣyate |
arthataścamayāprāptādevarajyādayoguṇāḥ || 24 ||
hataśatruṃvijayinaṃrāmampaśyāmisusthitam |
tasyatadvacanaṃśrutvāmaithilījanakātmajā || 25 ||
tataḥśubhataraṃvākyamuvācapavanātmajam |
atilakṣaṇasampannammādhuryaguṇabhūṣitam || 26 ||
buddhyāhyaṣṭāṅgayāyuktantvamevārhasibhāṣitum |
ślāghanīyo'nilasyatvaṃsutaḥparamadhārmikaḥ || 27 ||
balaṃśauryaṃśrutaṃsattvaṃvikramodākṣyamuttamam |
tejaḥkṣamādhṛtissthairyaṃvinītatvaṃ na saṃśayaḥ || 28 ||
etecānye ca bahavoguṇāstvayyevaśobhanāḥ |
athovācapunassītāmasambhrāntovinītavat || 29 ||
pragṛhītāñcalirharṣātsītāyāḥpramukhesthitaḥ |
imāstukhalurākṣasyoyaditvamanumanyase || 30 ||
hantumicchāmitāssarvāyābhistvantarjitāpurā |
kliśyantīṃ patidevāntvāmaśokavanikāṅgatām || 31 ||
ghorarūpasamācārāḥkrūrāḥkrūratarekṣaṇāḥ |
ihaśrutāmayādevi rākṣasyovikṛtānanāḥ || 32 ||
asakṛtparuṣairvākyairvadnatyorāvaṇājñayā |
vikṛtāvikṛtākārāḥkrūrāḥkrūrakacekṣaṇāḥ || 33 ||
icchāmivividhairāghatairhantumetāssudāruṇāḥ |
rākṣasyodāruṇakathāvarametatprayacchame || 34 ||
muṣṭibhiḥparṣiṇaghātaiścaviśālaiścaivabāhubhiḥ |
jaṅghājānuprahāraiścadantānāñcaivapīḍanaiḥ || 35 ||
bhakṣaṇaiḥkarṇanāsānāṅkeśānāṃluñcanaistathā |
bhṛśaṃśuṣkamukhaiścaivadāraṇairlaṅghanairhataiḥ || 36 ||
vibhinnaśaṅkugrīvāṃśapārśvakaiścakalevaraiḥ |
nipātyahantumicchāmitavavipriyakāriṇīḥ || 37 ||
evamprahārairbahubhiḥsampprahāryayaśasvini |
ghātayetīvrarūpābhiryābhistvantarjitāpurā || 38 ||
ityuktāsāhanumatākṛpaṇādīnavatsalā |
hanūmantamuvācedañcintayitvāvimṛśya ca || 39 ||
rājasaṃśrayavaśyānāṅkurvatīnāmparājñayā |
vidheyānāṃ ca dāsīnāṅkaḥkupyadvānarottama || 40 ||
bhāgyavaiṣamyadoṣeṇapurastāddhuṣkṛtena ca |
mayaitatprāpyasarvaṃsvakṛtaṃhyupabhujyate || 41 ||
maivaṃvadamahābāho daivehyeṣāparāgatiḥ |
prāptavyantudaśāyogānmayaitaditiniścitam || 42 ||
dāsīnāṃrāvaṇasyāhammarṣayāmīhadurbalā |
ājñaptārākṣaseneharākṣasyastarjayantimām || 43 ||
hatetasminnakurvantitarjanammārutātmaja |
ayaṃvyāghrasamīpetupurāṇodharmasaṃhitaḥ || 44 ||
ṛkṣeṇagītaḥśloko'stitannibodhaplavaṅgama |
na paraḥ pāpamādattepareṣāmpāpakarmaṇām || 45 ||
samayorakṣitavyastusaptaścāritrabhūṣaṇāḥ |
pāpānāṃvāśubhānāṃvāvadhārhāṇāmplavaṅgama || 46 ||
kāryaṅkaruṇyamāryeṇa na kaścinnāparādhyati |
lokahiṃsāvihārāṇāṃrakṣasāṅkāmarūpiṇām || 47 ||
kurvatāmapipāpāninaivakāryamaśobhanam |
evamuktastuhanumān sītayāvākyakovidaḥ || 48 ||
pratyuvācatatassītāṃrāmapatnīyaśaśvinīm |
yuktārāmasyabhavatīdharmapatnīyaśaśvinī || 49 ||
pratisandiśamāndevi gamiṣyeyatrarāghavaḥ |
evamuktāhanumatāvaidehijanakātmajā || 50 ||
sābravīddhraṣṭumicchāmibhartāraṃvānarottama |
tasyāstadvacanaṃśrutvāhanumānpavanātmajaḥ || 51 ||
harṣayanmaithilīṃvākyamuvācedammahāmatiḥ |
pūrṇacandrānanaṃrāmandrakṣyasyāryesalakṣmaṇam || 52 ||
sthiramitraṃhatāmitraṃśacīvatridaśeśvaram |
tāmevamuktvārājantīṃsītāṃsākṣādivaśriyam || 53 ||
ājagāmamahāvegohanūmānyatrarāghavaḥ |
sapadiharivarastatohanūmān prativacanañjanakeśvarātmajāyāḥ |
kathitamakathayadyathākrameṇatridaśavarapratimāyarāghavāya || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.