ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।
അഥ സപ്തദശസ്സര്ഗഃ ।
ഇത്യുക്ത്വാപരുഷംവാക്യംരാവണംരാവണാനുജഃ ।
ആജഗാമമുഹൂര്തേനയത്രരാമസ്സലക്ഷ്മണഃ ॥ 1 ॥
തമ്മേരുശിഖരാകാരന്ദീപ്താമിവശതഹ്രദാമ് ।
ഗഗനസ്ഥമ്മഹീസ്ഥാസ്തേദദൃശുസര്വവാനരാഃ ॥ 2 ॥
തേ ചാപ്യനുചരാസ്തസ്യ ചത്വാരോ ഭീമവിക്രമാഃ ।
തേഽപി വര്മായുധോപേതാ ഭൂഷണോത്തമഭൂഷിതാഃ ॥ 3 ॥
സ ച മേഘാചലപ്രഖ്യോ വജ്രായുധസമപ്രഭഃ ।
വരായുധധരോ വീരോ ദിവ്യാഭരണഭൂഷിതഃ ॥ 4 ॥
തമാത്മപഞ്ചമന്ദൃഷ്ടവാസുഗ്രീവോവാഹിനീപതിഃ ।
വാനരൈസ്സഹദുര്ധര്ഷചിന്തയാമാസബുദ്ധിമാന് ॥ 5 ॥
ചിന്തയിത്വാമുഹൂര്തന്തുവാനരാംസ്താനുവാചഹ ।
ഹനുമത്പ്രമുഖാന്സര്വാനിദംവചനമുത്തമമ് ॥ 6 ॥
ഏഷസര്വായുധോപേതശ്ചതുര്ഭിസ്സഹരാക്ഷസൈഃ ।
രാക്ഷസോഽഭ്യേതിപശ്യധ്വമസ്മാന്ഹന്തുന്നസംശയഃ ॥ 7 ॥
സുഗ്രീവസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ സര്വേ തേ വാനര ഉത്തമാഃ ।
സാലാന് ഉദ്യമ്യ ശൈലാമഃ ച ഇദം വചനം അബ്രുവന് ॥ 8 ॥
ശീഘ്രംവ്യാദിശനോരാജന്വധായൈഷാന്ദുരാത്മനാമ് ।
നിപതന്തുഹതാശ്ചൈതേധരണ്യാമല്പതേജസഃ ॥ 9 ॥
തേഷാസമ്ഭാഷമാണാനാമന്യോന്യംസവിഭീഷണഃ ।
ഉത്തരന്തീരമാസാദ്യഖസ്ഥഏവവ്യതിഷ്ഠത ॥ 10 ॥
ഉവാചമഹാപ്രാജ്ഞസ്സ്വരേണമഹതാമഹാന് ।
സുഗ്രീവന്താംശ്ചസമ്പ്രേക്ഷ്യസര്വാന്വാനരയൂഥപാന് ॥ 11 ॥
രാവണോ നാമ ദുര്വൃത്തോ രാക്ഷസോ രാക്ഷസ ഈശ്വരഃ ।
തസ്യ അഹം അനുജോ ഭ്രാതാ വിഭീഷണ ഇതി ശ്രുതഃ ॥ 12 ॥
തേനസീതാജനസ്ഥാനാദ്ധൃതാഹത്വാജടായുഷമ് ।
രുദ്ദാചവിവശാദീനാരാക്ഷസീഭിസ്സുരക്ഷിതാ ॥ 13 ॥
തമഹംഹേതുഭിര്വാക്യൈര്വിവിധൈശ്ചന്യദര്ശയമ് ।
സാധുനിര്യാത്യതാംസീതാരാമായേതിപുനഃപുനഃ ॥ 14 ॥
സ ച ന പ്രതിജഗ്രാഹ രാവണഃ കാല ചോദിതഃ ।
ഉച്യമാനോ ഹിതം വാക്യം വിപരീത ഇവ ഔഷധമ് ॥ 15 ॥
സോഽഹമ്പരുഷിതസ്തേനദാസവച്ചാവമാനിതഃ ।
ത്യക്ത്വാപുത്രാംശ്ചദാരാംശ്ചരാഘവംശരണങ്ഗതഃ ॥ 16 ॥
സര്വലോകശരണ്യായരാഘവായമഹാത്മനേ ।
നിവേദയതമാങ്ക്ഷിപ്രംവിഭീഷണമുപസ്ഥിതമ് ॥ 17 ॥
ഏതത്തുവചനംശ്രുത്വാസുഗ്രീവോലഘുവിക്രമഃ ।
ലക്ഷ്മണസ്യാഗ്രതോരാമംസമ്രബ്ധമിദമബ്രവീത് ॥ 18 ॥
പ്രവിഷ്ടഃ ശത്രു സൈന്യം ഹി പ്രാപ്തഃ ശത്രുരതര്കിതഃ ।
നിഹന്യാദന്ന്തരം ലബ്ധ്വാ ഉലൂകോ വായസാനിവ ॥ 19 ॥
മന്ത്രേവ്യൂഹേനയേചാരേയുക്തോഭവിതുമര്ഹസി ।
വാനരാണാഞ്ചഭദ്രന്തേപരേഷാഞ്ചപരന്തപ ॥ 20 ॥
അന്തര്ധാനഗതാഹ്യേതേരാക്ഷസാഃകാമരൂപിണഃ ।
ശൂരാശ്ചനികൃതിജ്ഞാശ്ചതേഷാഞ്ജാതുനവിശ്വസേത് ॥ 21 ॥
പ്രണിധീരാക്ഷസേന്ദ്രസ്യരാവണസ്യഭവേദയമ് ।
അനുപ്രവിശ്യസോഽസ്മാസുഭേദങ്കുര്യാന്നസംശയഃ ॥ 22 ॥
അഥവാസ്വയമേവൈഷഛിദ്രമാസാദ്യബുദ്ധിമാന് ।
അനുപ്രവിശ്യവിശ്വസ്തേകദാചിത്പ്രഹരേദപി ॥ 23 ॥
മിത്രാടവീബലഞ്ചൈവമൌലഭൃത്യബലന്തഥാ ।
സര്വമേതദ്ബലങ്ഗ്രാഹ്യംവര്ജയിത്വാദ്വിഷദ്ബലമ് ॥ 24 ॥
പ്രകൃത്യാരാക്ഷസേന്ദ്രസ്യഭ്രാതാഽമിത്രസ്യതേപ്രഭോഃ ।
ആഗതശ്ചരിപോസ്സാക്ഷാത്കഥമസ്മിന്ഹിവിശ്വസേത് ॥ 25 ॥
രാവണേനപ്രണിഹിതന്തമവേഹിവിഭീഷണമ് ।
തസ്യാഹന്നിഗ്രഹമ്മന്യേക്ഷമങ്ക്ഷമവതാംവര ॥ 26 ॥
രാക്ഷസോജിഹ്മയാബുദ്ധ്യാസന്ദിഷ്ടോഽയമുപാഗതഃ ।
പ്രഹര്തുമ്മായയാച്ഛന്നോവിശ്വസ്തേത്വയിരാഘവ ॥ 27 ॥
പ്രവിഷ്ടശ്ശത്രുസൈന്യംഹിപ്രാപ്തശ്ശത്രുരതര്കിതഃ ।
നിഹന്യാദന്തരംലബ്ധ്വാഉലൂകവായസാനിവ ॥ 28 ॥
വധ്യതാമേഷതീവ്രേണദണ്ഡേനസചിവൈസ്സഹ ।
രാവണസ്യനൃശംസസ്യഭ്രാതാഹ്യേഷവിഭീഷണഃ ॥ 29 ॥
ഏവമുക്ത്വാതുതംരാമംസമ്രബ്ധോവാഹിനീപതിഃ ।
വാക്യജ്ഞോവാക്യകുശലന്തതോമൌനമുപാഗമത് ॥ 30 ॥
സുഗ്രീവസ്യതുതദ്വാക്യംശ്രുത്വാരാമോമഹായശാഃ ।
സമീപസ്ഥാനുവാചേദംഹനുമത്പ്രമുഖാന്ഹരീന് ॥ 31 ॥
യദുക്തങ്കപിരാജേനരാവണാവരജമ്പ്രതി ।
വാക്യംഹേതുമദത്യര്ഥഞ്ചഭവദ്ഭിരപിതച്ഛ്രുതമ് ॥ 32 ॥
സുഹൃദാമര്ഥകൃച്ഛേഷുയുക്തമ്ബുദ്ധിമതാസദാ ।
സമര്ഥേനോപനിര്ദേഷ്ടുംശാശ്വതീമ്ഭൂതിമിച്ഛതാ ॥ 33 ॥
ഇത്യേവമ്പരിപൃഷ്ടാസ്തേസ്വംസ്വമ്മതമതന്ദ്രിതാഃ ।
സോപചാരന്തദാരാമമൂചുര്ഹിതചികീര്ഷവഃ ॥ 34 ॥
അജ്ഞാതന്നാസ്തിതേകിഞ്ചിത്ത്രിഷുലോകേഷുരാഘവഃ ।
ആത്മാനംസൂചയന്രാമഃ പൃച്ഛസ്യസ്മാന് സുഹൃത്തയാ ॥ 35 ॥
ത്വംഹിസത്യവ്രതശ്ശൂരോധാര്മികോദൃഢവിക്രമഃ ।
പരീക്ഷ്യകാരീസ്മൃതിമാന്നിസൃഷ്ടാത്മാസുഹൃത്സുച ॥ 36 ॥
തസ്മാദേകൈകശസ്താവദ്ബ്രുവന്തുസചിവാസ്തവ ।
ഹേതുതോമതിസമ്പന്നാസ്സമര്ഥാശ്ചപുനഃ പുനഃ ॥ 37 ॥
ഇത്യുക്തേരാഘവായാഽഥമതിമാനങ്ഗദോഽഗ്രതഃ ।
വിഭീഷണപരീക്ഷാര്ഥമുവാചവചനംഹരിഃ ॥ 38 ॥
ശത്രോസ്സകാശാത്സമ്പ്രാപ്തസ്സര്വഥാശങ് ക്യഏവഹി ।
വിശ്വാസയോഗ്യസ്സഹസാനകര്തവ്യോവിഭീഷണഃ ॥ 39 ॥
ഛാദയിത്വാഽത്മഭാവംഹിചരന്തിശഠബുദ്ധയഃ ।
പ്രഹരന്തിചരന്ധ്രേഷുസോഽനര്ഥസ്സുമഹാന്ഭവേത് ॥ 40 ॥
അര്ഥാനര്ഥൌവിനിശ്ചിത്യവ്യവസായമ്ഭജേതഹ ।
ഗുണതസ്സങ്ഗ്രഹങ്കുര്യാദ്ദോഷതസ്തുവിസര്ജയേത് ॥ 41 ॥
യദിദോഷോമഹാംസ്തസ്മിംസ്ത്യജ്വതാമവിശങ്കിതമ് ।
ഗുണാന്വാപിബഹൂന് ജ്ഞാത്വാസങ്ഗ്രഹഃക്രിയതാന്നൃപ ॥ 42 ॥
ശരഭസ്ത്വഥനിശ്ചിത്യസാര്ഥംവചനമബ്രവീത് ।
ക്ഷിപ്രമസ്മിന്നരവ്യാഘ്ര ചാരഃപ്രതിവിധീയതാമ് ॥ 43 ॥
പ്രണിധായഹിചാരേണയഥാവത്സൂക്ഷ്മബുദ്ധിനാ ।
പരീക്ഷ്യചതതഃകാര്യോയഥാന്യായമ്പരിഗ്രഹഃ ॥ 44 ॥
ജാമ്ബവാംസ്ത്വഥസമ്പ്രേക്ഷ്യശാസ്ത്രബുധ്യാവിചക്ഷണഃ ।
വാക്യംവിജ്ഞാപയാമാസഗുണവദ്ദോഷവര്ജിതമ് ॥ 45 ॥
ബദ്ധവൈരാച്ചപാപാച്ചരാക്ഷേസേന്ദ്രാദ്വിഭീഷണഃ ।
അദേശകാലേസമ്പ്രാപ്തസ്സര്വഥാശങ് ക്യതാമയമ് ॥ 46 ॥
തതോമൈന്ദസ്തുസമ്പ്രേക്ഷ്യനയാപനയകോവിദഃ ।
വാക്യംവചനസമ്പന്നോബഭാഷേഹേതുമത്തരമ് ॥ 47 ॥
വജനന്നാമതസ്യൈഷരാവണസ്യവിഭീഷണഃ ।
പൃച്ഛയതാമ്മധുരേണായംശനൈര്നരപതീശ്വര ॥ 48 ॥
ഭാവമസ്യതുവിജ്ഞായതത്ത്വതസ്ത്വങ്കരിഷ്യസി ।
യദിദുഷ്ടോനദുഷ്ടോവാബുദ്ധിപൂര്വന്നരര്ഷഭ ॥ 49 ॥
അഥസംസ്കാരസമ്പന്നോഹനുമാന് സചിവോത്തമഃ ।
ഉവാചവചനംശ്ലക്ഷ്ണമര്ഥവന്മധുരംലഘു ॥ 50 ॥
നഭവന്തമ്മതിശ്രേഷ്ഠംസമര്ഥംവദതാംവരമ് ।
അതിശായയിതുംശക്തോബൃഹസ്പതിരപിബ്രുവന് ॥ 51 ॥
നവാദാന്നപിസങ്ഘര്ഷാന്നാധിക്യാന്നചകാമതഃ ।
വക്ഷ്യാമിവചനംരാജന്യഥാര്ഥംരാമഗൌരവാത് ॥ 52 ॥
അര്ഥാനര്ഥനിമിത്തംഹിയദുക്തംസചിവൈസ്തവ ।
തത്രദോഷമ്പ്രപശ്യാമിക്രിയാനഹ്യുപപദ്യതേ ॥ 53 ॥
ഋതേനിയോഗാത്സാമര്ഥ്യമവബോദ്ധുന്നശക്യതേ ।
സഹസാവിനിയോഗോഹിദോഷവാന്പ്രതിഭാതിമേ ॥ 54 ॥
ചാരപ്രണിഹിതംയുക്തംയദുക്തംസചിവൈസ്തവ ।
അര്ഥസ്യാസമ്ഭവാത്തത്രകാരണന്നോപയുജ്യതേ ॥ 55 ॥
അദേശ കാലേ സമ്പ്രാപ്ത ഇതി അയം യദ് വിഭീഷണഃ ।
വിവക്ഷാ ച അത്ര മേ അസ്തി ഇയം താം നിബോധ യഥാ മതി ॥ 56 ॥
സഏഷദേശഃ കാലശ്ചഭവതീതിയഥാതഥാ ।
പുരുഷാത്പുരുഷമ്പ്രാപ്യതഥാദോഷഗുണാവപി ॥ 57 ॥
ത്മ്യംരാവണേദൃഷ്ടവാവിക്രമഞ്ചതഥാത്വയി ।
യുക്തമാഗമനംഹ്യത്രസദൃശന്തസ്യബുദ്ധിതഃ ॥ 58 ॥
അജ്ഞാതരൂപൈഃപുരുഷൈസ്സരാജന്പൃച്ഛ് യതാമിതി ।
യദുക്തമത്രമേപ്രേക്ഷാകാചിദസ്തിസമീക്ഷിതാ ॥ 59 ॥
പൃച്ഛയമാനോവിശങ്കേതസഹസാബുദ്ധിമാന്വചഃ ।
തത്രമിത്രമ്പ്രദുഷ്യേതമിഥ്യാപൃഷ്ടംസുഖാഗതമ് ॥ 60 ॥
അശക്യസ്സഹസാരാജന്ഭാവോബോദ്ധുമ്പരസ്യവൈ ।
അന്തസ്സ്വഭാവൈര്ഗീതൈസ്തൈര്നൈപുണ്യമ്പശ്യതാമ്ഭൃശമ് ॥ 61 ॥
നത്വസ്യബ്രുവതോജാതുലക്ഷ്യതേദുഷ്ടഭാവതാ ।
പ്രസന്നംവദനഞ്ചാപിതസ്മാന്മേനാസ്തിസംശയഃ ॥ 62 ॥
അശങ്കിതമതിസ്സ്വസ്ഥോനശഠഃപരിസര്പതി ।
നചാസ്യദുഷ്ടാവാക്ചാപിതസ്മാന്നാസ്തീഹസംശയഃ ॥ 63 ॥
ആകാരശ്ചാദ്യമാനോഽപിനശക്യോവിനിഗൂഹിതമ് ।
ബലാദ്ധിവിവൃണോത്യേവഭാവമന്തര്ഗതന്നൃണാമ് ॥ 64 ॥
ദേശകാലോപപന്നഞ്ചകാര്യങ്കാര്യവിദാംവരഃ ।
സ്വഫലങ്കുരുതേക്ഷിപ്രമ്പ്രയോഗേണാഭിസംഹിതമ് ॥ 65 ॥
ഉദ്യോഗന്തവസമ്പ്രേക്ഷ്യമിഥ്യാവൃത്തഞ്ചരാവണമ് ।
വാലിനഞ്ചഹതംശ്രുത്വാസുഗ്രീവഞ്ചാഭിഷേചിതമ് ॥ 66 ॥
രാജ്യമ്പ്രാര്ഥയമാനശ്ചബുദ്ധിപൂര്വമിഹാഗതഃ ।
ഏതാവത്തുപുരസ്കൃത്യയുജ്യതേതസ്യസങ്ഗ്രഹഃ ॥ 67 ॥
യഥാശക്തിമയോക്തന്തുരാക്ഷസസ്യാര്ജവമ്പ്രതി ।
പ്രമാണന്ത്വന്തുശേഷസ്യശൃത്വാബുദ്ധിമതാംവരഃ ॥ 68 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ സപ്തദശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ सप्तदशस्सर्गः ।
इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणंरावणानुजः ।
आजगाममुहूर्तेनयत्ररामस्सलक्ष्मणः ॥ 1 ॥
तम्मेरुशिखराकारन्दीप्तामिवशतह्रदाम् ।
गगनस्थम्महीस्थास्तेददृशुसर्ववानराः ॥ 2 ॥
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 3 ॥
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ 4 ॥
तमात्मपञ्चमन्दृष्टवासुग्रीवोवाहिनीपतिः ।
वानरैस्सहदुर्धर्षचिन्तयामासबुद्धिमान् ॥ 5 ॥
चिन्तयित्वामुहूर्तन्तुवानरांस्तानुवाचह ।
हनुमत्प्रमुखान्सर्वानिदंवचनमुत्तमम् ॥ 6 ॥
एषसर्वायुधोपेतश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।
राक्षसोऽभ्येतिपश्यध्वमस्मान्हन्तुन्नसंशयः ॥ 7 ॥
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।
सालान् उद्यम्य शैलामः च इदं वचनं अब्रुवन् ॥ 8 ॥
शीघ्रंव्यादिशनोराजन्वधायैषान्दुरात्मनाम् ।
निपतन्तुहताश्चैतेधरण्यामल्पतेजसः ॥ 9 ॥
तेषासम्भाषमाणानामन्योन्यंसविभीषणः ।
उत्तरन्तीरमासाद्यखस्थएवव्यतिष्ठत ॥ 10 ॥
उवाचमहाप्राज्ञस्स्वरेणमहतामहान् ।
सुग्रीवन्तांश्चसम्प्रेक्ष्यसर्वान्वानरयूथपान् ॥ 11 ॥
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।
तस्य अहं अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ 12 ॥
तेनसीताजनस्थानाद्धृताहत्वाजटायुषम् ।
रुद्दाचविवशादीनाराक्षसीभिस्सुरक्षिता ॥ 13 ॥
तमहंहेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्चन्यदर्शयम् ।
साधुनिर्यात्यतांसीतारामायेतिपुनःपुनः ॥ 14 ॥
स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।
उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इव औषधम् ॥ 15 ॥
सोऽहम्परुषितस्तेनदासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वापुत्रांश्चदारांश्चराघवंशरणङ्गतः ॥ 16 ॥
सर्वलोकशरण्यायराघवायमहात्मने ।
निवेदयतमाङ्क्षिप्रंविभीषणमुपस्थितम् ॥ 17 ॥
एतत्तुवचनंश्रुत्वासुग्रीवोलघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतोरामंसम्रब्धमिदमब्रवीत् ॥ 18 ॥
प्रविष्टः शत्रु सैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्न्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ 19 ॥
मन्त्रेव्यूहेनयेचारेयुक्तोभवितुमर्हसि ।
वानराणाञ्चभद्रन्तेपरेषाञ्चपरन्तप ॥ 20 ॥
अन्तर्धानगताह्येतेराक्षसाःकामरूपिणः ।
शूराश्चनिकृतिज्ञाश्चतेषाञ्जातुनविश्वसेत् ॥ 21 ॥
प्रणिधीराक्षसेन्द्रस्यरावणस्यभवेदयम् ।
अनुप्रविश्यसोऽस्मासुभेदङ्कुर्यान्नसंशयः ॥ 22 ॥
अथवास्वयमेवैषछिद्रमासाद्यबुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्यविश्वस्तेकदाचित्प्रहरेदपि ॥ 23 ॥
मित्राटवीबलञ्चैवमौलभृत्यबलन्तथा ।
सर्वमेतद्बलङ्ग्राह्यंवर्जयित्वाद्विषद्बलम् ॥ 24 ॥
प्रकृत्याराक्षसेन्द्रस्यभ्राताऽमित्रस्यतेप्रभोः ।
आगतश्चरिपोस्साक्षात्कथमस्मिन्हिविश्वसेत् ॥ 25 ॥
रावणेनप्रणिहितन्तमवेहिविभीषणम् ।
तस्याहन्निग्रहम्मन्येक्षमङ्क्षमवतांवर ॥ 26 ॥
राक्षसोजिह्मयाबुद्ध्यासन्दिष्टोऽयमुपागतः ।
प्रहर्तुम्माययाच्छन्नोविश्वस्तेत्वयिराघव ॥ 27 ॥
प्रविष्टश्शत्रुसैन्यंहिप्राप्तश्शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्तरंलब्ध्वाउलूकवायसानिव ॥ 28 ॥
वध्यतामेषतीव्रेणदण्डेनसचिवैस्सह ।
रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ॥ 29 ॥
एवमुक्त्वातुतंरामंसम्रब्धोवाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञोवाक्यकुशलन्ततोमौनमुपागमत् ॥ 30 ॥
सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंश्रुत्वारामोमहायशाः ।
समीपस्थानुवाचेदंहनुमत्प्रमुखान्हरीन् ॥ 31 ॥
यदुक्तङ्कपिराजेनरावणावरजम्प्रति ।
वाक्यंहेतुमदत्यर्थञ्चभवद्भिरपितच्छ्रुतम् ॥ 32 ॥
सुहृदामर्थकृच्छेषुयुक्तम्बुद्धिमतासदा ।
समर्थेनोपनिर्देष्टुंशाश्वतीम्भूतिमिच्छता ॥ 33 ॥
इत्येवम्परिपृष्टास्तेस्वंस्वम्मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारन्तदाराममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ 34 ॥
अज्ञातन्नास्तितेकिञ्चित्त्रिषुलोकेषुराघवः ।
आत्मानंसूचयन्रामः पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ 35 ॥
त्वंहिसत्यव्रतश्शूरोधार्मिकोदृढविक्रमः ।
परीक्ष्यकारीस्मृतिमान्निसृष्टात्मासुहृत्सुच ॥ 36 ॥
तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तुसचिवास्तव ।
हेतुतोमतिसम्पन्नास्समर्थाश्चपुनः पुनः ॥ 37 ॥
इत्युक्तेराघवायाऽथमतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाचवचनंहरिः ॥ 38 ॥
शत्रोस्सकाशात्सम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यएवहि ।
विश्वासयोग्यस्सहसानकर्तव्योविभीषणः ॥ 39 ॥
छादयित्वाऽत्मभावंहिचरन्तिशठबुद्धयः ।
प्रहरन्तिचरन्ध्रेषुसोऽनर्थस्सुमहान्भवेत् ॥ 40 ॥
अर्थानर्थौविनिश्चित्यव्यवसायम्भजेतह ।
गुणतस्सङ्ग्रहङ्कुर्याद्दोषतस्तुविसर्जयेत् ॥ 41 ॥
यदिदोषोमहांस्तस्मिंस्त्यज्वतामविशङ्कितम् ।
गुणान्वापिबहून् ज्ञात्वासङ्ग्रहःक्रियतान्नृप ॥ 42 ॥
शरभस्त्वथनिश्चित्यसार्थंवचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारःप्रतिविधीयताम् ॥ 43 ॥
प्रणिधायहिचारेणयथावत्सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्यचततःकार्योयथान्यायम्परिग्रहः ॥ 44 ॥
जाम्बवांस्त्वथसम्प्रेक्ष्यशास्त्रबुध्याविचक्षणः ।
वाक्यंविज्ञापयामासगुणवद्दोषवर्जितम् ॥ 45 ॥
बद्धवैराच्चपापाच्चराक्षेसेन्द्राद्विभीषणः ।
अदेशकालेसम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यतामयम् ॥ 46 ॥
ततोमैन्दस्तुसम्प्रेक्ष्यनयापनयकोविदः ।
वाक्यंवचनसम्पन्नोबभाषेहेतुमत्तरम् ॥ 47 ॥
वजनन्नामतस्यैषरावणस्यविभीषणः ।
पृच्छयताम्मधुरेणायंशनैर्नरपतीश्वर ॥ 48 ॥
भावमस्यतुविज्ञायतत्त्वतस्त्वङ्करिष्यसि ।
यदिदुष्टोनदुष्टोवाबुद्धिपूर्वन्नरर्षभ ॥ 49 ॥
अथसंस्कारसम्पन्नोहनुमान् सचिवोत्तमः ।
उवाचवचनंश्लक्ष्णमर्थवन्मधुरंलघु ॥ 50 ॥
नभवन्तम्मतिश्रेष्ठंसमर्थंवदतांवरम् ।
अतिशाययितुंशक्तोबृहस्पतिरपिब्रुवन् ॥ 51 ॥
नवादान्नपिसङ्घर्षान्नाधिक्यान्नचकामतः ।
वक्ष्यामिवचनंराजन्यथार्थंरामगौरवात् ॥ 52 ॥
अर्थानर्थनिमित्तंहियदुक्तंसचिवैस्तव ।
तत्रदोषम्प्रपश्यामिक्रियानह्युपपद्यते ॥ 53 ॥
ऋतेनियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुन्नशक्यते ।
सहसाविनियोगोहिदोषवान्प्रतिभातिमे ॥ 54 ॥
चारप्रणिहितंयुक्तंयदुक्तंसचिवैस्तव ।
अर्थस्यासम्भवात्तत्रकारणन्नोपयुज्यते ॥ 55 ॥
अदेश काले सम्प्राप्त इति अयं यद् विभीषणः ।
विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयं तां निबोध यथा मति ॥ 56 ॥
सएषदेशः कालश्चभवतीतियथातथा ।
पुरुषात्पुरुषम्प्राप्यतथादोषगुणावपि ॥ 57 ॥
त्म्यंरावणेदृष्टवाविक्रमञ्चतथात्वयि ।
युक्तमागमनंह्यत्रसदृशन्तस्यबुद्धितः ॥ 58 ॥
अज्ञातरूपैःपुरुषैस्सराजन्पृच्छ् यतामिति ।
यदुक्तमत्रमेप्रेक्षाकाचिदस्तिसमीक्षिता ॥ 59 ॥
पृच्छयमानोविशङ्केतसहसाबुद्धिमान्वचः ।
तत्रमित्रम्प्रदुष्येतमिथ्यापृष्टंसुखागतम् ॥ 60 ॥
अशक्यस्सहसाराजन्भावोबोद्धुम्परस्यवै ।
अन्तस्स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यम्पश्यताम्भृशम् ॥ 61 ॥
नत्वस्यब्रुवतोजातुलक्ष्यतेदुष्टभावता ।
प्रसन्नंवदनञ्चापितस्मान्मेनास्तिसंशयः ॥ 62 ॥
अशङ्कितमतिस्स्वस्थोनशठःपरिसर्पति ।
नचास्यदुष्टावाक्चापितस्मान्नास्तीहसंशयः ॥ 63 ॥
आकारश्चाद्यमानोऽपिनशक्योविनिगूहितम् ।
बलाद्धिविवृणोत्येवभावमन्तर्गतन्नृणाम् ॥ 64 ॥
देशकालोपपन्नञ्चकार्यङ्कार्यविदांवरः ।
स्वफलङ्कुरुतेक्षिप्रम्प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ 65 ॥
उद्योगन्तवसम्प्रेक्ष्यमिथ्यावृत्तञ्चरावणम् ।
वालिनञ्चहतंश्रुत्वासुग्रीवञ्चाभिषेचितम् ॥ 66 ॥
राज्यम्प्रार्थयमानश्चबुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत्तुपुरस्कृत्ययुज्यतेतस्यसङ्ग्रहः ॥ 67 ॥
यथाशक्तिमयोक्तन्तुराक्षसस्यार्जवम्प्रति ।
प्रमाणन्त्वन्तुशेषस्यशृत्वाबुद्धिमतांवरः ॥ 68 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.