શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ પઞ્ચષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
સ તથોક્તસ્તુનિર્ભર્ત્સ્યકુમ્ભકર્ણોમહોદરમ્ ।
અબ્રવીદ્રાક્ષસશ્રેષ્ઠમ્ભ્રાતરંરાવણન્તતઃ ॥ 1 ॥
સોઽહન્તવભયઙ્ઘોરંવધાત્તસ્યદુરાત્મનઃ ।
રામસ્યાદ્યપ્રમાર્જામિનિર્વૈરોહિસુખીભવ ॥ 2 ॥
ગર્જન્તિ ન વૃથાશૂરાનિર્જલાઇવતોયદાઃ ।
પશ્યસમ્પદ્યમાનન્તુગર્જિતંયુધિકર્મણા ॥ 3 ॥
ન મર્ષયન્તિચાત્માનંસમ્ભાવયતિનાત્મના ।
અદર્શયિત્વાશૂરાસ્તુકર્મકુર્વન્તિદુષ્કરમ્ ॥ 4 ॥
વિક્લબાનામબુદ્ધીનાંરાજ્ઞાપણ્ડિતમાનિનામ્ ।
શ્રૃણ્વતાસદિતમિદન્ત્વાદ્વિધાનામ્મહોદર ॥ 5 ॥
યુદ્ધેકાપુરુષૈર્નિત્યમ્ભવદ્ભિઃપ્રિયવાદિભિઃ ।
રાજાનમનુગચ્છદ્ભિઃસર્વઙ્કૃત્યમોદ્ધિસાદિતમ્ ॥ 6 ॥
રાજશેષાકૃતાલઙ્કાક્ષીણઃકોશોબલંહતમ્ ।
રાજાનમિમમાસાદ્યસુહૃચચિહ્નમમિત્રકમ્ ॥ 7 ॥
એષનિર્યામ્યહંયુદ્ધમુદ્યતશ્શત્રુનિર્જયે ।
દુર્નયમ્ભવતામદ્યસમીકર્તુમ્મિહાહવે ॥ 8 ॥
એવમુક્તવતોવાક્યઙ્કુમ્ભકર્ણસ્યધીમતઃ ।
પ્રત્યુવાચતતોવાક્યમ્પ્રહસન્રાક્ષસાધિપઃ ॥ 9 ॥
મહોદરોઽયંરામાત્તુપરિત્રસ્તો ન સંશયઃ ।
ન હિરોચયતેતાત યુદ્ધંયુદ્ધવિશારદ ॥ 10 ॥
કશ્ચિન્મેત્વત્સમોનાસ્તિસૌહૃદેનબલેન ચ ।
ગચ્છશત્રુવધાયત્વઙ્કુમ્ભકર્ણજયાય ચ ॥ 11 ॥
તસ્માત્તુશત્રુનાશાર્થમ્ભવાન્સમ્બોધિતોમયા ।
અયંહિકાલસ્સુહૃદાંરાક્ષસાનામરિન્દમ ॥ 12 ॥
તદ્ગચ્છ શૂલમાદાય પાશહસ્ત ઇવાન્તકઃ ।
વાનરાન્ રાજપુત્રૌ ચ ભક્ષયાદિત્યતેજસૌ ॥ 13 ॥
સમાલોક્યતુતેરૂપંવિદ્રવિષ્યન્તિવાનરાઃ ।
રામલક્ષ્મણયોશ્ચાપિહૃદયેપ્રસ્ફુટિષ્યતઃ ॥ 14 ॥
એવમુક્ત્વામહાતેજાઃકુમ્ભકર્ણમ્મહાબલમ્ ।
પુનર્જાતમિવાત્માનમ્મેનેરાક્ષસપુઙ્ગવઃ ॥ 15 ॥
કુમ્ભકર્ણબલાભિજ્ઞો જાનંસ્તસ્ય પરાક્રમમ્ ।
બભૂવ મુદિતો રાજા શશાઙ્ક ઇવ નિર્મલઃ ॥ 16 ॥
ઇત્યેવમુક્તઃસમ્હૃષ્ટોનિર્જગામમહાબલઃ ।
રાજ્ઞસ્તુવચનંશ્રુત્વાકુમ્ભકર્ણસ્સમુદ્યતઃ ॥ 17 ॥
આદદેનિશિતંશૂલંવેગાચ્છત્રુનિબર્હણમ્ ।
સર્વકાલાયસન્દીપ્તન્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણમ્ ॥ 18 ॥
ઇન્દ્રાશનિસમમ્ભીમંવજ્રપ્રતિમગૌરવમ્ ।
દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષપન્નગસૂદનમ્ ॥ 19 ॥
રક્તમાલ્યમ્મહાધામંસ્વતશ્ચોદ્ગતપાવકમ્ ।
આદાયનિશિતંશૂલંશત્રુશોણિતરઞ્જિતમ્ ॥ 20 ॥
કુમ્ભકર્ણોમહાતેજારાવણંવાક્યમબ્રવીત્ ।
ગમિષ્યામ્યહમેકાકીતિષ્ઠત્વિહબલમ્મમ ॥ 21 ॥
અદ્યતાન્ ક્ષુભિતાન્ ક્રુદ્ધોભક્ષયિષ્યામિવાનરાન્ ।
કુમ્ભકર્ણવચશ્શ્રુત્વારાવણોવાક્યમબ્રવીત્ ॥ 22 ॥
સૈન્યૈઃપરિવૃતોગચ્છશૂલમુદ્ગતપાણિભિઃ ।
વાનરાહિમહાત્માનશ્શીઘ્રાસ્સવ્યવસાયિનઃ ॥ 23 ॥
એકાકિનમ્પ્રમત્તંવાનયેયુદ્ધશનૈઃક્ષ્યમ્ ।
તસ્માત્પરમદુર્ધર્ષૈઃ સૈન્યૈઃપરિવૃતોવ્રજ ॥ 24 ॥
રક્ષસામહિતંસર્વંશત્રુપક્ષન્નિષૂદય ।
અથાસનાત્સમુત્પત્યસ્રજં મણિકૃતાન્તરામ્ ॥ 25 ॥
આબબન્ધમહાતેજાઃકુમ્ભકર્ણસ્યરાવણઃ ।
અઙ્ગદાન્યઙ્ગુલીવેષ્ટાન્વરાણ્યાભરણાનિ ચ ॥ 26 ॥
હારં ચ શ્શિસઙ્કાશમાબબન્દમહાત્મનઃ ।
દિવ્યાનિ ચ સુગન્ધીનિમાલ્યદામાનિરાવણઃ ॥ 27 ॥
શ્રોત્રિચાસઞ્જયામાસશ્રીમતીચાસ્યકુણ્ડલે ।
કાઞ્ચનાઙ્ગદકેયૂરોનિષ્કાભરણભૂષિતઃ ॥ 28 ॥
કુમ્ભકર્ણોબૃહત્કર્ણસ્સુહુતોઽગ્નિરિવાબભૌ ।
શ્રોણીસૂત્રેણમહતામેચકેનવ્યરાજત ॥ 29 ॥
અમૃતોત્પાદનેનદ્ધોભુજઙ્ગેનેવમન્દરઃ ।
સ કાઞ્ચનમ્ભારસહન્નિવાતંવિદ્યુત્પ્રભન્દીપ્તમિવાત્મભાસા ।
આબધ્યમાનઃકવચંરરાજસન્ધ્યાભ્રસમ્વીતરાજઃ ॥ 30 ॥
સર્વાભરણનદ્ધાઙ્ગઃ શૂલપાણિઃ સ રાક્ષસઃ ।
ત્રિવિક્રમકૃતોત્સાહો નારાયણ ઇવાબભૌ ॥ 31 ॥
ભ્રાતરંસમ્પરિષ્વજ્યકૃત્વાચાપિપ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રણમ્યશિરસાતસ્મૈસમ્પ્રતસ્થેમહાબલઃ ॥ 32 ॥
નિષ્પતન્તમ્મહાકાયમ્મહાનાદમ્મહાબલમ્ ।
તમાશીર્ભિઃપ્રશસ્તાભિઃપ્રેષયામાસરાવણઃ ॥ 33 ॥
શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈસ્સૈન્યૈશ્ચાપિવરાયુથૈઃ ।
તઙ્ગજૈશ્ચતુરઙ્ગૈશ્ચસ્યન્દનૈશ્ચામ્બુદસ્વનૈઃ ॥ 34 ॥
અનુજગ્મુર્મહાત્માનં રથિનો રથિનાં વરમ્ ।
સર્પૈરુષ્ટ્રૈઃખરૈરશ્વૈસ્સિમ્હદ્વિપમૃગદ્વિજૈઃ ।
અનુજગ્મુશ્ચતઙ્ઘોરઙ્કુમ્ભકર્ણમ્મહાબલમ્ ॥ 35 ॥
સ પુષ્પવર્ષૈરવકીર્યમાણોધૃતાતપત્રઃશિતશૂલપાણિઃ ।
મદોત્કટઃશોણિતગન્ધમત્તોવિનિર્યયૌદાવનદેવશત્રુઃ ॥ 36 ॥
પદાતયશ્ચબહવોમહાનાદામહાબલાઃ ।
અન્વયૂરાક્ષસાભીમાભીમાક્ષાશ્શસ્ત્રપાણયઃ ॥ 37 ॥
રક્તાક્ષાસ્સુમહાકાયાનીલાઞ્ચનચયોપમાઃ ।
શૂલાનુદ્યમ્યખડગાંશ્ચનિશિતાંશ્ચપરશ્વધાન્ ॥ 38 ॥
બહુવ્યામાંશ્ચપરિઘાન્ગદાશ્ચમુસલાનિ ચ ।
તાલસ્કન્ધાંશ્ચવિપુલાન્ક્ષેપણીયાન્દુરાસદાન્ ॥ 39 ॥
અથાન્યદ્વપુરાદાયદારુણંરોમહર્ષણમ્ ।
નિષ્પપાતમહાતેજાઃકુમ્ભકર્ણોમહાબલઃ ॥ 40 ॥
ધનુઃશતપરીણાહઃ સ ષટ્છત્રસમુચ્છ્રિતઃ ।
રૌદ્રઃશકટચક્રાક્ષોમહાપર્વતસન્નિભઃ ॥ 41 ॥
સન્નિપત્ય ચ રક્ષાંસિદગ્ધશૈલોપમામહાન્ ।
કુમ્ભકર્ણોમહાવક્ત્રઃપ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥
અદ્યવાનરમુખ્યાનાન્તાનિયૂથાનિભાગશ ।
નિર્દહિષ્યામિસઙ્ખ્રુદ્ધશ્શલાભાનિવપાવકઃ ॥ 43 ॥
નાપરાધ્યન્તિમેકામંવાનરાઃ વનચારિણઃ ।
જાતિરસ્મદ્વિધાનાંસાપુરોદ્યાનવિભૂષણમ્ ॥ 44 ॥
પુરરોધસ્યમૂલન્તુરાઘવસ્સહલક્ષ્મણઃ ।
હતેતસ્મિન્ હતંસર્વન્તંવધિષ્યામિસંયુગે ॥ 45 ॥
એવં તસ્ય બ્રુવાણસ્ય કુમ્ભકર્ણસ્ય રાક્ષસાઃ ।
નાદં ચક્રુર્મહાઘોરં કમ્પયન્ત ઇવાર્ણવમ્ ॥ 46 ॥
તસ્યનિષ્પતતસ્તૂર્ણઙ્કુમ્ભકર્ણસ્યધીમતઃ ।
બભૂવુર્ઘોરરૂપાણિનિમિત્તાનિસમન્તતઃ ॥ 47 ॥
ઉલ્કાશનિયુતામેઘાબભૂવુર્ગર્ધભારુણાઃ ।
સસાગરવનાચૈવવસુધાસમકમ્પત ॥ 48 ॥
ઘોરરૂપાશ્શિવાનેદુસ્સજ્વાલકબલૈર્મુખૈઃ ।
મણ્ડલાન્યપસવ્યાનિબબન્ધુશ્ચવિહઙ્ગમાઃ ॥ 49 ॥
નિષ્પપાત ચ ગૃધ્રોમાલેવાઽસ્યપથિગચ્છતઃ ।
પ્રાસ્ફુરન્નયનઞ્ચાસ્યસવ્યોબાહુશ્ચકમ્પત ॥ 50 ॥
નિષ્પપાતતદાચોલ્કાજ્વલન્તીભીમનિશ્શ્વના ।
આદિત્યોનિષ્પ્રભશ્ચાસીન્નપ્રવાતિ ચ ઽનિલઃ ॥ 51 ॥
અચિન્તયન્મહોત્પાતાનુદિતાન્રોમહર્ષણાન્ ।
નિર્યયૌકુમ્ભકર્ણસ્તુકૃતાન્તબલચોદિતઃ ॥ 52 ॥
ન લઙ્ઘયિત્વાપ્રાકારમ્પદ્ભ્યામ્પર્વતસન્નિભઃ ।
દદર્શાભ્રઘનપ્રખ્યંવાનરાનીકમદ્ભુતમ્ ॥ 53 ॥
તેદૃષ્ટવારાક્ષસશ્રેષ્ઠંવાનરાઃપર્વતોપમમ્ ।
વાયુનુન્નાઇવઘનાયયુસ્સર્વાદિશસ્તદા ॥ 54 ॥
તદ્વાનરાનીકમતિપ્રચણ્ડન્દિશોદ્રવદ્ભિન્નમવાભ્રજાલમ્ ।
સ કુમ્ભકર્ણસ્સમવેક્ષ્યહર્ષાન્નનાદભૂયોઘનવદ્ઘનાભઃ ॥ 55 ॥
તેતસ્યઘોરન્નિનદન્નિશમ્યયથાનિનાદન્દિવિવારિદસ્ય ।
પેતુર્ધરણ્યામ્બહવઃપ્લવઙ્ગાનિકૃત્તમૂલાઇવશાલવૃક્ષાઃ ॥ 56 ॥
વિપુલપરિઘવાન્ સ કુમ્ભકર્ણોરિપુનિધનાયવિનિસ્પૃતોત્મા ।
કપિષણભયમાદદત્સુભીમમ્પ્રભુરિવદણ્ડવાન્યુગાન્તે ॥ 57 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
sa tathoktastunirbhartsyakumbhakarṇomahodaram |
abravīdrākṣasaśreṣṭhambhrātaraṃrāvaṇantataḥ || 1 ||
so'hantavabhayaṅghoraṃvadhāttasyadurātmanaḥ |
rāmasyādyapramārjāminirvairohisukhībhava || 2 ||
garjanti na vṛthāśūrānirjalāivatoyadāḥ |
paśyasampadyamānantugarjitaṃyudhikarmaṇā || 3 ||
na marṣayanticātmānaṃsambhāvayatinātmanā |
adarśayitvāśūrāstukarmakurvantiduṣkaram || 4 ||
viklabānāmabuddhīnāṃrājñāpaṇḍitamāninām |
śrṛṇvatāsaditamidantvādvidhānāmmahodara || 5 ||
yuddhekāpuruṣairnityambhavadbhiḥpriyavādibhiḥ |
rājānamanugacchadbhiḥsarvaṅkṛtyamoddhisāditam || 6 ||
rājaśeṣākṛtālaṅkākṣīṇaḥkośobalaṃhatam |
rājānamimamāsādyasuhṛcacihnamamitrakam || 7 ||
eṣaniryāmyahaṃyuddhamudyataśśatrunirjaye |
durnayambhavatāmadyasamīkartummihāhave || 8 ||
evamuktavatovākyaṅkumbhakarṇasyadhīmataḥ |
pratyuvācatatovākyamprahasanrākṣasādhipaḥ || 9 ||
mahodaro'yaṃrāmāttuparitrasto na saṃśayaḥ |
na hirocayatetāta yuddhaṃyuddhaviśārada || 10 ||
kaścinmetvatsamonāstisauhṛdenabalena ca |
gacchaśatruvadhāyatvaṅkumbhakarṇajayāya ca || 11 ||
tasmāttuśatrunāśārthambhavānsambodhitomayā |
ayaṃhikālassuhṛdāṃrākṣasānāmarindama || 12 ||
tadgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ |
vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau || 13 ||
samālokyatuterūpaṃvidraviṣyantivānarāḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpihṛdayeprasphuṭiṣyataḥ || 14 ||
evamuktvāmahātejāḥkumbhakarṇammahābalam |
punarjātamivātmānammenerākṣasapuṅgavaḥ || 15 ||
kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam |
babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ || 16 ||
ityevamuktaḥsamhṛṣṭonirjagāmamahābalaḥ |
rājñastuvacanaṃśrutvākumbhakarṇassamudyataḥ || 17 ||
ādadeniśitaṃśūlaṃvegācchatrunibarhaṇam |
sarvakālāyasandīptantaptakāñcanabhūṣaṇam || 18 ||
indrāśanisamambhīmaṃvajrapratimagauravam |
devadānavagandharvayakṣapannagasūdanam || 19 ||
raktamālyammahādhāmaṃsvataścodgatapāvakam |
ādāyaniśitaṃśūlaṃśatruśoṇitarañjitam || 20 ||
kumbhakarṇomahātejārāvaṇaṃvākyamabravīt |
gamiṣyāmyahamekākītiṣṭhatvihabalammama || 21 ||
adyatān kṣubhitān kruddhobhakṣayiṣyāmivānarān |
kumbhakarṇavacaśśrutvārāvaṇovākyamabravīt || 22 ||
sainyaiḥparivṛtogacchaśūlamudgatapāṇibhiḥ |
vānarāhimahātmānaśśīghrāssavyavasāyinaḥ || 23 ||
ekākinampramattaṃvānayeyuddhaśanaiḥkṣyam |
tasmātparamadurdharṣaiḥ sainyaiḥparivṛtovraja || 24 ||
rakṣasāmahitaṃsarvaṃśatrupakṣanniṣūdaya |
athāsanātsamutpatyasrajaṃ maṇikṛtāntarām || 25 ||
ābabandhamahātejāḥkumbhakarṇasyarāvaṇaḥ |
aṅgadānyaṅgulīveṣṭānvarāṇyābharaṇāni ca || 26 ||
hāraṃ ca śśisaṅkāśamābabandamahātmanaḥ |
divyāni ca sugandhīnimālyadāmānirāvaṇaḥ || 27 ||
śrotricāsañjayāmāsaśrīmatīcāsyakuṇḍale |
kāñcanāṅgadakeyūroniṣkābharaṇabhūṣitaḥ || 28 ||
kumbhakarṇobṛhatkarṇassuhuto'gnirivābabhau |
śroṇīsūtreṇamahatāmecakenavyarājata || 29 ||
amṛtotpādanenaddhobhujaṅgenevamandaraḥ |
sa kāñcanambhārasahannivātaṃvidyutprabhandīptamivātmabhāsā |
ābadhyamānaḥkavacaṃrarājasandhyābhrasamvītarājaḥ || 30 ||
sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 31 ||
bhrātaraṃsampariṣvajyakṛtvācāpipradakṣiṇam |
praṇamyaśirasātasmaisampratasthemahābalaḥ || 32 ||
niṣpatantammahākāyammahānādammahābalam |
tamāśīrbhiḥpraśastābhiḥpreṣayāmāsarāvaṇaḥ || 33 ||
śaṅkhadundubhinirghoṣaissainyaiścāpivarāyuthaiḥ |
taṅgajaiścaturaṅgaiścasyandanaiścāmbudasvanaiḥ || 34 ||
anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam |
sarpairuṣṭraiḥkharairaśvaissimhadvipamṛgadvijaiḥ |
anujagmuścataṅghoraṅkumbhakarṇammahābalam || 35 ||
sa puṣpavarṣairavakīryamāṇodhṛtātapatraḥśitaśūlapāṇiḥ |
madotkaṭaḥśoṇitagandhamattoviniryayaudāvanadevaśatruḥ || 36 ||
padātayaścabahavomahānādāmahābalāḥ |
anvayūrākṣasābhīmābhīmākṣāśśastrapāṇayaḥ || 37 ||
raktākṣāssumahākāyānīlāñcanacayopamāḥ |
śūlānudyamyakhaḍagāṃścaniśitāṃścaparaśvadhān || 38 ||
bahuvyāmāṃścaparighāngadāścamusalāni ca |
tālaskandhāṃścavipulānkṣepaṇīyāndurāsadān || 39 ||
athānyadvapurādāyadāruṇaṃromaharṣaṇam |
niṣpapātamahātejāḥkumbhakarṇomahābalaḥ || 40 ||
dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatrasamucchritaḥ |
raudraḥśakaṭacakrākṣomahāparvatasannibhaḥ || 41 ||
sannipatya ca rakṣāṃsidagdhaśailopamāmahān |
kumbhakarṇomahāvaktraḥprahasannidamabravīt || 42 ||
adyavānaramukhyānāntāniyūthānibhāgaśa |
nirdahiṣyāmisaṅkhruddhaśśalābhānivapāvakaḥ || 43 ||
nāparādhyantimekāmaṃvānarāḥ vanacāriṇaḥ |
jātirasmadvidhānāṃsāpurodyānavibhūṣaṇam || 44 ||
purarodhasyamūlanturāghavassahalakṣmaṇaḥ |
hatetasmin hataṃsarvantaṃvadhiṣyāmisaṃyuge || 45 ||
evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |
nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 46 ||
tasyaniṣpatatastūrṇaṅkumbhakarṇasyadhīmataḥ |
babhūvurghorarūpāṇinimittānisamantataḥ || 47 ||
ulkāśaniyutāmeghābabhūvurgardhabhāruṇāḥ |
sasāgaravanācaivavasudhāsamakampata || 48 ||
ghorarūpāśśivānedussajvālakabalairmukhaiḥ |
maṇḍalānyapasavyānibabandhuścavihaṅgamāḥ || 49 ||
niṣpapāta ca gṛdhromālevā'syapathigacchataḥ |
prāsphurannayanañcāsyasavyobāhuścakampata || 50 ||
niṣpapātatadācolkājvalantībhīmaniśśvanā |
ādityoniṣprabhaścāsīnnapravāti ca 'nilaḥ || 51 ||
acintayanmahotpātānuditānromaharṣaṇān |
niryayaukumbhakarṇastukṛtāntabalacoditaḥ || 52 ||
na laṅghayitvāprākārampadbhyāmparvatasannibhaḥ |
dadarśābhraghanaprakhyaṃvānarānīkamadbhutam || 53 ||
tedṛṣṭavārākṣasaśreṣṭhaṃvānarāḥparvatopamam |
vāyununnāivaghanāyayussarvādiśastadā || 54 ||
tadvānarānīkamatipracaṇḍandiśodravadbhinnamavābhrajālam |
sa kumbhakarṇassamavekṣyaharṣānnanādabhūyoghanavadghanābhaḥ || 55 ||
tetasyaghoranninadanniśamyayathāninādandivivāridasya |
peturdharaṇyāmbahavaḥplavaṅgānikṛttamūlāivaśālavṛkṣāḥ || 56 ||
vipulaparighavān sa kumbhakarṇoripunidhanāyavinispṛtotmā |
kapiṣaṇabhayamādadatsubhīmamprabhurivadaṇḍavānyugānte || 57 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।
स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।
अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठम्भ्रातरंरावणन्ततः ॥ 1 ॥
सोऽहन्तवभयङ्घोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।
रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ॥ 2 ॥
गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।
पश्यसम्पद्यमानन्तुगर्जितंयुधिकर्मणा ॥ 3 ॥
न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।
अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ॥ 4 ॥
विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।
श्रृण्वतासदितमिदन्त्वाद्विधानाम्महोदर ॥ 5 ॥
युद्धेकापुरुषैर्नित्यम्भवद्भिःप्रियवादिभिः ।
राजानमनुगच्छद्भिःसर्वङ्कृत्यमोद्धिसादितम् ॥ 6 ॥
राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।
राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ॥ 7 ॥
एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।
दुर्नयम्भवतामद्यसमीकर्तुम्मिहाहवे ॥ 8 ॥
एवमुक्तवतोवाक्यङ्कुम्भकर्णस्यधीमतः ।
प्रत्युवाचततोवाक्यम्प्रहसन्राक्षसाधिपः ॥ 9 ॥
महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।
न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ॥ 10 ॥
कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।
गच्छशत्रुवधायत्वङ्कुम्भकर्णजयाय च ॥ 11 ॥
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थम्भवान्सम्बोधितोमया ।
अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ॥ 12 ॥
तद्गच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः ।
वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ ॥ 13 ॥
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ॥ 14 ॥
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णम्महाबलम् ।
पुनर्जातमिवात्मानम्मेनेराक्षसपुङ्गवः ॥ 15 ॥
कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम् ।
बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः ॥ 16 ॥
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।
राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यतः ॥ 17 ॥
आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।
सर्वकालायसन्दीप्तन्तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ 18 ॥
इन्द्राशनिसमम्भीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।
देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ॥ 19 ॥
रक्तमाल्यम्महाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।
आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ॥ 20 ॥
कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलम्मम ॥ 21 ॥
अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ॥ 22 ॥
सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ॥ 23 ॥
एकाकिनम्प्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
तस्मात्परमदुर्धर्षैः सैन्यैःपरिवृतोव्रज ॥ 24 ॥
रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षन्निषूदय ।
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ॥ 25 ॥
आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ॥ 26 ॥
हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ॥ 27 ॥
श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ॥ 28 ॥
कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ॥ 29 ॥
अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
स काञ्चनम्भारसहन्निवातंविद्युत्प्रभन्दीप्तमिवात्मभासा ।
आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ॥ 30 ॥
सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः ।
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ 31 ॥
भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।
प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ॥ 32 ॥
निष्पतन्तम्महाकायम्महानादम्महाबलम् ।
तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ॥ 33 ॥
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।
तङ्गजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ॥ 34 ॥
अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।
अनुजग्मुश्चतङ्घोरङ्कुम्भकर्णम्महाबलम् ॥ 35 ॥
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।
मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ॥ 36 ॥
पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।
अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ॥ 37 ॥
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।
शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ॥ 38 ॥
बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।
तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ॥ 39 ॥
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।
निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ॥ 40 ॥
धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।
रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ॥ 41 ॥
सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।
कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ 42 ॥
अद्यवानरमुख्यानान्तानियूथानिभागश ।
निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ॥ 43 ॥
नापराध्यन्तिमेकामंवानराः वनचारिणः ।
जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ॥ 44 ॥
पुररोधस्यमूलन्तुराघवस्सहलक्ष्मणः ।
हतेतस्मिन् हतंसर्वन्तंवधिष्यामिसंयुगे ॥ 45 ॥
एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः ।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ 46 ॥
तस्यनिष्पततस्तूर्णङ्कुम्भकर्णस्यधीमतः ।
बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ॥ 47 ॥
उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।
ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ॥ 48 ॥
घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।
मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ॥ 49 ॥
निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।
प्रास्फुरन्नयनञ्चास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ॥ 50 ॥
निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।
आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ॥ 51 ॥
अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।
निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ॥ 52 ॥
न लङ्घयित्वाप्राकारम्पद्भ्याम्पर्वतसन्निभः ।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ॥ 53 ॥
तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।
वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ॥ 54 ॥
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डन्दिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।
स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ॥ 55 ॥
तेतस्यघोरन्निनदन्निशम्ययथानिनादन्दिविवारिदस्य ।
पेतुर्धरण्याम्बहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ॥ 56 ॥
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।
कपिषणभयमाददत्सुभीमम्प्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ॥ 57 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |
sa tathoktastunirbhartsyakumbhakarṇomahodaram |
abravīdrākṣasaśreṣṭhambhrātaraṃrāvaṇantataḥ || 1 ||
so'hantavabhayaṅghoraṃvadhāttasyadurātmanaḥ |
rāmasyādyapramārjāminirvairohisukhībhava || 2 ||
garjanti na vṛthāśūrānirjalāivatoyadāḥ |
paśyasampadyamānantugarjitaṃyudhikarmaṇā || 3 ||
na marṣayanticātmānaṃsambhāvayatinātmanā |
adarśayitvāśūrāstukarmakurvantiduṣkaram || 4 ||
viklabānāmabuddhīnāṃrājñāpaṇḍitamāninām |
śrṛṇvatāsaditamidantvādvidhānāmmahodara || 5 ||
yuddhekāpuruṣairnityambhavadbhiḥpriyavādibhiḥ |
rājānamanugacchadbhiḥsarvaṅkṛtyamoddhisāditam || 6 ||
rājaśeṣākṛtālaṅkākṣīṇaḥkośobalaṃhatam |
rājānamimamāsādyasuhṛcacihnamamitrakam || 7 ||
eṣaniryāmyahaṃyuddhamudyataśśatrunirjaye |
durnayambhavatāmadyasamīkartummihāhave || 8 ||
evamuktavatovākyaṅkumbhakarṇasyadhīmataḥ |
pratyuvācatatovākyamprahasanrākṣasādhipaḥ || 9 ||
mahodaro'yaṃrāmāttuparitrasto na saṃśayaḥ |
na hirocayatetāta yuddhaṃyuddhaviśārada || 10 ||
kaścinmetvatsamonāstisauhṛdenabalena ca |
gacchaśatruvadhāyatvaṅkumbhakarṇajayāya ca || 11 ||
tasmāttuśatrunāśārthambhavānsambodhitomayā |
ayaṃhikālassuhṛdāṃrākṣasānāmarindama || 12 ||
tadgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ |
vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau || 13 ||
samālokyatuterūpaṃvidraviṣyantivānarāḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpihṛdayeprasphuṭiṣyataḥ || 14 ||
evamuktvāmahātejāḥkumbhakarṇammahābalam |
punarjātamivātmānammenerākṣasapuṅgavaḥ || 15 ||
kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam |
babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ || 16 ||
ityevamuktaḥsamhṛṣṭonirjagāmamahābalaḥ |
rājñastuvacanaṃśrutvākumbhakarṇassamudyataḥ || 17 ||
ādadeniśitaṃśūlaṃvegācchatrunibarhaṇam |
sarvakālāyasandīptantaptakāñcanabhūṣaṇam || 18 ||
indrāśanisamambhīmaṃvajrapratimagauravam |
devadānavagandharvayakṣapannagasūdanam || 19 ||
raktamālyammahādhāmaṃsvataścodgatapāvakam |
ādāyaniśitaṃśūlaṃśatruśoṇitarañjitam || 20 ||
kumbhakarṇomahātejārāvaṇaṃvākyamabravīt |
gamiṣyāmyahamekākītiṣṭhatvihabalammama || 21 ||
adyatān kṣubhitān kruddhobhakṣayiṣyāmivānarān |
kumbhakarṇavacaśśrutvārāvaṇovākyamabravīt || 22 ||
sainyaiḥparivṛtogacchaśūlamudgatapāṇibhiḥ |
vānarāhimahātmānaśśīghrāssavyavasāyinaḥ || 23 ||
ekākinampramattaṃvānayeyuddhaśanaiḥkṣyam |
tasmātparamadurdharṣaiḥ sainyaiḥparivṛtovraja || 24 ||
rakṣasāmahitaṃsarvaṃśatrupakṣanniṣūdaya |
athāsanātsamutpatyasrajaṃ maṇikṛtāntarām || 25 ||
ābabandhamahātejāḥkumbhakarṇasyarāvaṇaḥ |
aṅgadānyaṅgulīveṣṭānvarāṇyābharaṇāni ca || 26 ||
hāraṃ ca śśisaṅkāśamābabandamahātmanaḥ |
divyāni ca sugandhīnimālyadāmānirāvaṇaḥ || 27 ||
śrotricāsañjayāmāsaśrīmatīcāsyakuṇḍale |
kāñcanāṅgadakeyūroniṣkābharaṇabhūṣitaḥ || 28 ||
kumbhakarṇobṛhatkarṇassuhuto'gnirivābabhau |
śroṇīsūtreṇamahatāmecakenavyarājata || 29 ||
amṛtotpādanenaddhobhujaṅgenevamandaraḥ |
sa kāñcanambhārasahannivātaṃvidyutprabhandīptamivātmabhāsā |
ābadhyamānaḥkavacaṃrarājasandhyābhrasamvītarājaḥ || 30 ||
sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 31 ||
bhrātaraṃsampariṣvajyakṛtvācāpipradakṣiṇam |
praṇamyaśirasātasmaisampratasthemahābalaḥ || 32 ||
niṣpatantammahākāyammahānādammahābalam |
tamāśīrbhiḥpraśastābhiḥpreṣayāmāsarāvaṇaḥ || 33 ||
śaṅkhadundubhinirghoṣaissainyaiścāpivarāyuthaiḥ |
taṅgajaiścaturaṅgaiścasyandanaiścāmbudasvanaiḥ || 34 ||
anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam |
sarpairuṣṭraiḥkharairaśvaissimhadvipamṛgadvijaiḥ |
anujagmuścataṅghoraṅkumbhakarṇammahābalam || 35 ||
sa puṣpavarṣairavakīryamāṇodhṛtātapatraḥśitaśūlapāṇiḥ |
madotkaṭaḥśoṇitagandhamattoviniryayaudāvanadevaśatruḥ || 36 ||
padātayaścabahavomahānādāmahābalāḥ |
anvayūrākṣasābhīmābhīmākṣāśśastrapāṇayaḥ || 37 ||
raktākṣāssumahākāyānīlāñcanacayopamāḥ |
śūlānudyamyakhaḍagāṃścaniśitāṃścaparaśvadhān || 38 ||
bahuvyāmāṃścaparighāngadāścamusalāni ca |
tālaskandhāṃścavipulānkṣepaṇīyāndurāsadān || 39 ||
athānyadvapurādāyadāruṇaṃromaharṣaṇam |
niṣpapātamahātejāḥkumbhakarṇomahābalaḥ || 40 ||
dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatrasamucchritaḥ |
raudraḥśakaṭacakrākṣomahāparvatasannibhaḥ || 41 ||
sannipatya ca rakṣāṃsidagdhaśailopamāmahān |
kumbhakarṇomahāvaktraḥprahasannidamabravīt || 42 ||
adyavānaramukhyānāntāniyūthānibhāgaśa |
nirdahiṣyāmisaṅkhruddhaśśalābhānivapāvakaḥ || 43 ||
nāparādhyantimekāmaṃvānarāḥ vanacāriṇaḥ |
jātirasmadvidhānāṃsāpurodyānavibhūṣaṇam || 44 ||
purarodhasyamūlanturāghavassahalakṣmaṇaḥ |
hatetasmin hataṃsarvantaṃvadhiṣyāmisaṃyuge || 45 ||
evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |
nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 46 ||
tasyaniṣpatatastūrṇaṅkumbhakarṇasyadhīmataḥ |
babhūvurghorarūpāṇinimittānisamantataḥ || 47 ||
ulkāśaniyutāmeghābabhūvurgardhabhāruṇāḥ |
sasāgaravanācaivavasudhāsamakampata || 48 ||
ghorarūpāśśivānedussajvālakabalairmukhaiḥ |
maṇḍalānyapasavyānibabandhuścavihaṅgamāḥ || 49 ||
niṣpapāta ca gṛdhromālevā'syapathigacchataḥ |
prāsphurannayanañcāsyasavyobāhuścakampata || 50 ||
niṣpapātatadācolkājvalantībhīmaniśśvanā |
ādityoniṣprabhaścāsīnnapravāti ca 'nilaḥ || 51 ||
acintayanmahotpātānuditānromaharṣaṇān |
niryayaukumbhakarṇastukṛtāntabalacoditaḥ || 52 ||
na laṅghayitvāprākārampadbhyāmparvatasannibhaḥ |
dadarśābhraghanaprakhyaṃvānarānīkamadbhutam || 53 ||
tedṛṣṭavārākṣasaśreṣṭhaṃvānarāḥparvatopamam |
vāyununnāivaghanāyayussarvādiśastadā || 54 ||
tadvānarānīkamatipracaṇḍandiśodravadbhinnamavābhrajālam |
sa kumbhakarṇassamavekṣyaharṣānnanādabhūyoghanavadghanābhaḥ || 55 ||
tetasyaghoranninadanniśamyayathāninādandivivāridasya |
peturdharaṇyāmbahavaḥplavaṅgānikṛttamūlāivaśālavṛkṣāḥ || 56 ||
vipulaparighavān sa kumbhakarṇoripunidhanāyavinispṛtotmā |
kapiṣaṇabhayamādadatsubhīmamprabhurivadaṇḍavānyugānte || 57 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.