Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 65 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Bengali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Bengali

এই সর্গে কুম্ভকর্ণ রাবণকে রামের ভয় দূর করার প্রতিশ্রুতি দেন এবং যুদ্ধে যাওয়ার জন্য প্রস্তুত হন। রাবণ তাঁকে অলংকার ও মালা পরিয়ে আশীর্বাদ করে প্রেরণ করেন। কুম্ভকর্ণ শূল হাতে সৈন্যদলে পরিবৃত হয়ে বেরিয়ে পড়েন এবং পথে অশুভ নিমিত্তসমূহ প্রকাশ পায়। তিনি বানরসেনা দেখে গর্জন করেন এবং শত্রুবিনাশে নিজেকে নিয়োজিত করেন।

AI-generated · not yet verified

The Bengali meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Sanskrit (simple prose explanation) meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

The Sanskrit (simple prose explanation) meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।

Shloka 1

स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।
अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठम्भ्रातरंरावणन्ततः ॥ 1 ॥

sa tathoktastunirbhartsyakumbhakarṇomahodaram |
abravīdrākṣasaśreṣṭhambhrātaraṃrāvaṇantataḥ || 1 ||

এইভাবে ভর্ৎসিত হয়ে কুম্ভকর্ণ সেই মহোদরকে বললেন, তারপর রাক্ষসশ্রেষ্ঠ ভ্রাতা রাবণকে বললেন। ^AI

सः कुम्भकर्णः तथा उक्तः सन् महोदरं तुनिर्भर्त्स्य ततः राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणम् अब्रवीत् ॥ ^AI

Shloka 2

सोऽहन्तवभयङ्घोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।
रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ॥ 2 ॥

so'hantavabhayaṅghoraṃvadhāttasyadurātmanaḥ |
rāmasyādyapramārjāminirvairohisukhībhava || 2 ||

আমি সেই দুরাত্মা রামের বধ থেকে উৎপন্ন এই ঘোর ভয় দূর করব; আজ তাকে বিনাশ করে তুমি শত্রুহীন ও সুখী হও। ^AI

हे महोदर, अहं तस्य दुरात्मनः रामस्य घोरं भयं तद्वधात् अद्य अपनेष्यामि; निर्वैरः सन् सुखी भव ॥ ^AI

Shloka 3

गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।
पश्यसम्पद्यमानन्तुगर्जितंयुधिकर्मणा ॥ 3 ॥

garjanti na vṛthāśūrānirjalāivatoyadāḥ |
paśyasampadyamānantugarjitaṃyudhikarmaṇā || 3 ||

জলহীন মেঘের মতো বৃথা গর্জনকারী বীরেরা গর্জন করে না; যুদ্ধকর্মে যে গর্জন সফল হয়, তা দেখো। ^AI

वृथा शूराः निर्जलाः मेघाः इव न गर्जन्ति; युद्धे कर्मणा सम्पद्यमानं गर्जितं पश्य ॥ ^AI

Shloka 4

न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।
अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ॥ 4 ॥

na marṣayanticātmānaṃsambhāvayatinātmanā |
adarśayitvāśūrāstukarmakurvantiduṣkaram || 4 ||

বীরেরা নিজেকে সহ্য করেন না, নিজের দ্বারা নিজেকে সম্ভাবিত করেন না; কিন্তু নিজেকে প্রকাশ না করেই দুঃসাধ্য কর্ম সম্পাদন করেন। ^AI

शूराः आत्मानं न मर्षयन्ति, आत्मना न सम्भावयन्ति; ते अदर्शयित्वा एव दुष्करं कर्म कुर्वन्ति ॥ ^AI

Shloka 5

विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।
श्रृण्वतासदितमिदन्त्वाद्विधानाम्महोदर ॥ 5 ॥

viklabānāmabuddhīnāṃrājñāpaṇḍitamāninām |
śrṛṇvatāsaditamidantvādvidhānāmmahodara || 5 ||

হে মহোদর, ক্লীব, অবিবেকী, নিজেকে পণ্ডিত মনে করা রাজাদের মিথ্যা কথাবার্তা তুমি শোনো। ^AI

हे महोदर, विक्लबानाम् अबुद्धीनां पण्डितमानिनां राज्ञां सदितं त्वादृशां शृण्वताम् इदं श्रूयताम् ॥ ^AI

Shloka 6

युद्धेकापुरुषैर्नित्यम्भवद्भिःप्रियवादिभिः ।
राजानमनुगच्छद्भिःसर्वङ्कृत्यमोद्धिसादितम् ॥ 6 ॥

yuddhekāpuruṣairnityambhavadbhiḥpriyavādibhiḥ |
rājānamanugacchadbhiḥsarvaṅkṛtyamoddhisāditam || 6 ||

যে কাপুরুষেরা সর্বদা প্রিয়বাদী হয়ে যুদ্ধে রাজার অনুগমন করে, তাদের দ্বারা সমস্ত কার্য নষ্ট হয়। ^AI

हे महोदर, युद्धे कापुरुषैः नित्यं प्रियवादिभिः भवद्भिः राजानम् अनुगच्छद्भिः सर्वं कृत्यम् उपहतम् उद्धे सादितम् ॥ ^AI

Shloka 7

राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।
राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ॥ 7 ॥

rājaśeṣākṛtālaṅkākṣīṇaḥkośobalaṃhatam |
rājānamimamāsādyasuhṛcacihnamamitrakam || 7 ||

রাজশেষে অলংকার ক্ষীণ হয়েছে, কোষ শূন্য হয়েছে, বল নষ্ট হয়েছে; এই রাজাকে পেয়ে শত্রুর চিহ্নযুক্ত মিত্রও ক্ষীণ হয়েছে। ^AI

राजशेषाकृतालङ्का क्षीणा, कोशः क्षीणः, बलं हतम्; अमित्रकं सुहृच्चिह्नम् इमं राजानम् आसाद्य एतत् सर्वम् अभवत् ॥ ^AI

Shloka 8

एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।
दुर्नयम्भवतामद्यसमीकर्तुम्मिहाहवे ॥ 8 ॥

eṣaniryāmyahaṃyuddhamudyataśśatrunirjaye |
durnayambhavatāmadyasamīkartummihāhave || 8 ||

আমি শত্রুজয়ে উদ্যত হয়ে যুদ্ধে যাত্রা করব; আজ এই সংগ্রামে তোমাদের দুর্নয় সমান করে দেব। ^AI

एषः अहं शत्रुनिर्जये उद्यतः सन् युद्धं निर्यामि; अद्य आहवे भवतां दुर्नयं समीकर्तुं मिहे ॥ ^AI

Shloka 9

एवमुक्तवतोवाक्यङ्कुम्भकर्णस्यधीमतः ।
प्रत्युवाचततोवाक्यम्प्रहसन्राक्षसाधिपः ॥ 9 ॥

evamuktavatovākyaṅkumbhakarṇasyadhīmataḥ |
pratyuvācatatovākyamprahasanrākṣasādhipaḥ || 9 ||

এইভাবে বুদ্ধিমান কুম্ভকর্ণের সেই কথাগুলি শুনে তখন রাক্ষসাধিপতি হাসতে হাসতে এই কথা বললেন। ^AI

एवम् उक्तवतः धीमतः कुम्भकर्णस्य वाक्यं श्रुत्वा ततः राक्षसाधिपः प्रहसन् वाक्यम् प्रत्युवाच। ^AI

Shloka 10

महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।
न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ॥ 10 ॥

mahodaro'yaṃrāmāttuparitrasto na saṃśayaḥ |
na hirocayatetāta yuddhaṃyuddhaviśārada || 10 ||

হে যুদ্ধবিশারদ, এই মহোদর নিশ্চয়ই রামের ভয়ে ভীত, এতে সন্দেহ নেই; হে বৎস, সে যুদ্ধ চায় না। ^AI

हे तात, हे युद्धविशारद, अयं महोदरः रामात् परित्रस्तः न संशयः। सः युद्धं न रोचयते। ^AI

Shloka 11

कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।
गच्छशत्रुवधायत्वङ्कुम्भकर्णजयाय च ॥ 11 ॥

kaścinmetvatsamonāstisauhṛdenabalena ca |
gacchaśatruvadhāyatvaṅkumbhakarṇajayāya ca || 11 ||

সৌহার্দ্যে ও বলে আমার সমান কেউ নেই; তুমি শত্রুবধের জন্য এবং কুম্ভকর্ণের জয়ের জন্য যাও। ^AI

मे त्वत्समः सौहृदेन बलेन च कश्चित् नास्ति। त्वं शत्रुवधाय कुम्भकर्णजयाय च गच्छ। ^AI

Shloka 12

तस्मात्तुशत्रुनाशार्थम्भवान्सम्बोधितोमया ।
अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ॥ 12 ॥

tasmāttuśatrunāśārthambhavānsambodhitomayā |
ayaṃhikālassuhṛdāṃrākṣasānāmarindama || 12 ||

অতএব হে অরিন্দম, শত্রুনাশের জন্য আমি তোমাকে এই আহ্বান জানালাম; কারণ এখনই সুহৃদ রাক্ষসদের জন্য উপযুক্ত সময়। ^AI

हे अरिन्दम, तस्मात् शत्रुनाशार्थं भवान् मया सम्बोधितः। अयं हि सुहृदां राक्षसानां कालः। ^AI

Shloka 13

तद्गच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः ।
वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ ॥ 13 ॥

tadgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ |
vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau || 13 ||

অতএব তুমি শূল হাতে নিয়ে পাশহস্ত অন্তকের মতো গমন করো এবং সেই দুই দীপ্তিমান রাজপুত্র ও বানরদের ভক্ষণ করো। ^AI

तत् गच्छ, शूलम् आदाय पाशहस्तः अन्तकः इव, आदित्यतेजसौ वानरान् राजपुत्रौ च भक्षय। ^AI

Shloka 14

समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ॥ 14 ॥

samālokyatuterūpaṃvidraviṣyantivānarāḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpihṛdayeprasphuṭiṣyataḥ || 14 ||

তোমার রূপ দেখে বানররা পলায়ন করবে, আর রাম ও লক্ষ্মণের হৃদয়ও বিদীর্ণ হবে। ^AI

ते रूपं समालोक्य वानराः विद्रविष्यन्ति। रामलक्ष्मणयोः हृदये अपि प्रस्फुटिष्यतः। ^AI

Shloka 15

एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णम्महाबलम् ।
पुनर्जातमिवात्मानम्मेनेराक्षसपुङ्गवः ॥ 15 ॥

evamuktvāmahātejāḥkumbhakarṇammahābalam |
punarjātamivātmānammenerākṣasapuṅgavaḥ || 15 ||

এইভাবে মহাবলশালী কুম্ভকর্ণকে বলার পর মহাতেজস্বী সেই রাক্ষসশ্রেষ্ঠ নিজেকে পুনর্জাত বলে মনে করলেন। ^AI

एवम् उक्त्वा महातेजाः राक्षसपुङ्गवः महाबलं कुम्भकर्णं पुनः जातम् इव आत्मानम् मेने। ^AI

Shloka 16

कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम् ।
बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः ॥ 16 ॥

kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam |
babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ || 16 ||

কুম্ভকর্ণের বলের পরিচয় ও তার পরাক্রম জানতেন বলে রাজা আনন্দিত হলেন, চন্দ্রের মতো নির্মল হয়ে উঠলেন। ^AI

कुम्भकर्णबलाभिज्ञः तस्य पराक्रमं जानन् राजा मुदितः बभूव, निर्मलः शशाङ्कः इव। ^AI

Shloka 17

इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।
राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यतः ॥ 17 ॥

ityevamuktaḥsamhṛṣṭonirjagāmamahābalaḥ |
rājñastuvacanaṃśrutvākumbhakarṇassamudyataḥ || 17 ||

এইভাবে বলা হলে সেই মহাবলশালী কুম্ভকর্ণ হৃষ্ট হয়ে বেরিয়ে পড়ল; রাজার বাক্য শুনে কুম্ভকর্ণ প্রস্তুত হয়ে উঠল। ^AI

एवम् उक्तः सः महाबलः कुम्भकर्णः हृष्टः सन् निर्जगाम। राज्ञः वचनं श्रुत्वा सः समुद्यतः सन् बहिर्गतः। ^AI

Shloka 18

आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।
सर्वकालायसन्दीप्तन्तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ 18 ॥

ādadeniśitaṃśūlaṃvegācchatrunibarhaṇam |
sarvakālāyasandīptantaptakāñcanabhūṣaṇam || 18 ||

সে বেগে শত্রুনাশক, সর্বদা লৌহময় ও দীপ্তিমান, তপ্ত কাঞ্চনে ভূষিত এক ধারালো শূল গ্রহণ করল। ^AI

सः शत्रूनां निबर्हणं निशितं शूलं वेगात् आददे। तत् शूलं सर्वकालम् आयसेन दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणं च आसीत्। ^AI

Shloka 19

इन्द्राशनिसमम्भीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।
देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ॥ 19 ॥

indrāśanisamambhīmaṃvajrapratimagauravam |
devadānavagandharvayakṣapannagasūdanam || 19 ||

যা ইন্দ্রের বজ্রের সমান ভয়ংকর, বজ্রের মতো ভারী, এবং দেব, দানব, গন্ধর্ব, যক্ষ ও নাগদের সংহারকারী। ^AI

तत् शूलम् इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवं देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगानां सूदनं च आसीत्। ^AI

Shloka 20

रक्तमाल्यम्महाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।
आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ॥ 20 ॥

raktamālyammahādhāmaṃsvataścodgatapāvakam |
ādāyaniśitaṃśūlaṃśatruśoṇitarañjitam || 20 ||

রক্তমাল্য-শোভিত, মহাদ্যুতি সম্পন্ন, নিজ থেকেই অগ্নি উৎক্ষিপ্ত করে এবং শত্রুর রক্তে রঞ্জিত সেই ধারালো শূল গ্রহণ করে। ^AI

सः रक्तमाल्यं महाधामं स्वतः उद्गतपावकं शत्रुशोणितरञ्जितं निशितं शूलम् आदाय। ^AI

Shloka 21

कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलम्मम ॥ 21 ॥

kumbhakarṇomahātejārāvaṇaṃvākyamabravīt |
gamiṣyāmyahamekākītiṣṭhatvihabalammama || 21 ||

মহাতেজস্বী কুম্ভকর্ণ রাবণকে বলল, 'আমি একাই যাব; আমার এই সৈন্য এখানেই থাকুক।' ^AI

महातेजाः कुम्भकर्णः रावणं वाक्यम् अब्रवीत् — अहम् एकाकी गमिष्यामि, मम बलम् इह तिष्ठतु। ^AI

Shloka 22

अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ॥ 22 ॥

adyatān kṣubhitān kruddhobhakṣayiṣyāmivānarān |
kumbhakarṇavacaśśrutvārāvaṇovākyamabravīt || 22 ||

'আজ আমি ক্রুদ্ধ হয়ে এই কম্পিত বানরদের ভক্ষণ করব।' কুম্ভকর্ণের কথা শুনে রাবণ বাক্য বলল। ^AI

अद्य क्रुद्धः अहं तान् क्षुभितान् वानरान् भक्षयिष्यामि इव। कुम्भकर्णस्य वचः श्रुत्वा रावणः वाक्यम् अब्रवीत्। ^AI

Shloka 23

सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ॥ 23 ॥

sainyaiḥparivṛtogacchaśūlamudgatapāṇibhiḥ |
vānarāhimahātmānaśśīghrāssavyavasāyinaḥ || 23 ||

'উত্থিত হাতে শূলধারী সৈন্যদলে পরিবৃত হয়ে যাও; বানর ও সর্পের মতো মহাত্মারা দ্রুত ও সৎসাহসী।' ^AI

उद्गतपाणिभिः शूलमुद्गरैः सैन्यैः परिवृतः गच्छ। वानराः अहयः महात्मानः शीघ्राः सव्यवसायिनः सन्ति। ^AI

Shloka 24

एकाकिनम्प्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
तस्मात्परमदुर्धर्षैः सैन्यैःपरिवृतोव्रज ॥ 24 ॥

ekākinampramattaṃvānayeyuddhaśanaiḥkṣyam |
tasmātparamadurdharṣaiḥ sainyaiḥparivṛtovraja || 24 ||

'একাকী ও অপ্রমত্ত হয়ে যুদ্ধে তাকে ধীরে ধীরে ক্ষয় করবে; তাই অত্যন্ত দুর্ধর্ষ সৈন্যদলে পরিবৃত হয়ে যাও।' ^AI

प्रमत्तम् एकाकिनं त्वां युद्धे शनैः क्षयं नयेयुः। तस्मात् परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतः व्रज। ^AI

Shloka 25

रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षन्निषूदय ।
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ॥ 25 ॥

rakṣasāmahitaṃsarvaṃśatrupakṣanniṣūdaya |
athāsanātsamutpatyasrajaṃ maṇikṛtāntarām || 25 ||

রাক্ষসদের সমস্ত মঙ্গলসাধনকারী শত্রুপক্ষের সৈন্যদের বিনাশ করো। তারপর সেই মহাতেজস্বী রাবণ আসন থেকে উঠে মণি-নির্মিত মধ্যবর্তী স্থানযুক্ত সেই মালা বাঁধলেন। ^AI

Shloka 26

आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ॥ 26 ॥

ābabandhamahātejāḥkumbhakarṇasyarāvaṇaḥ |
aṅgadānyaṅgulīveṣṭānvarāṇyābharaṇāni ca || 26 ||

মহাতেজস্বী রাবণ কুম্ভকর্ণের জন্য অঙ্গদ, অঙ্গুলীবেষ্টন (আংটি) এবং শ্রেষ্ঠ আভরণসকল বাঁধলেন। ^AI

Shloka 27

हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ॥ 27 ॥

hāraṃ ca śśisaṅkāśamābabandamahātmanaḥ |
divyāni ca sugandhīnimālyadāmānirāvaṇaḥ || 27 ||

মহাত্মা কুম্ভকর্ণের জন্য চন্দ্রের মতো শুভ্র হারের এবং দিব্য সুগন্ধি মালার ফুলের মালা রাবণ বাঁধলেন। ^AI

Shloka 28

श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ॥ 28 ॥

śrotricāsañjayāmāsaśrīmatīcāsyakuṇḍale |
kāñcanāṅgadakeyūroniṣkābharaṇabhūṣitaḥ || 28 ||

তাঁর কর্ণে শ্রীমতী কুণ্ডলদ্বয় পরিয়ে দিলেন। স্বর্ণনির্মিত অঙ্গদ, কেয়ূর ও নিষ্ক আভরণে ভূষিত হয়ে তিনি শোভা পেলেন। ^AI

Shloka 29

कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ॥ 29 ॥

kumbhakarṇobṛhatkarṇassuhuto'gnirivābabhau |
śroṇīsūtreṇamahatāmecakenavyarājata || 29 ||

বৃহৎ কর্ণযুক্ত কুম্ভকর্ণ সুহুত অগ্নির মতো দীপ্তিমান হলেন। বৃহৎ মেচকবর্ণ শোণীসূত্রে তিনি বিরাজ করলেন। ^AI

Shloka 30

अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
स काञ्चनम्भारसहन्निवातंविद्युत्प्रभन्दीप्तमिवात्मभासा ।
आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ॥ 30 ॥

amṛtotpādanenaddhobhujaṅgenevamandaraḥ |
sa kāñcanambhārasahannivātaṃvidyutprabhandīptamivātmabhāsā |
ābadhyamānaḥkavacaṃrarājasandhyābhrasamvītarājaḥ || 30 ||

অমৃত উৎপাদনের সময় মন্থনদণ্ডে বাঁধা ভুজঙ্গের মতো (সর্পরাজের মতো) তিনি শোভা পেলেন। ভারসহনশীল স্বর্ণময় পর্বতের মতো, বায়ুভরে বিদ্যুতের মতো দীপ্তিমান, নিজের দীপ্তিতে আলোকিত হয়ে, কৱচ বাঁধা হলে সন্ধ্যাকালীন মেঘে আবৃত চন্দ্রের মতো তিনি বিরাজ করলেন। ^AI

Shloka 31

सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः ।
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ 31 ॥

sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 31 ||

সমস্ত আভরণে অঙ্গ বাঁধা, শূলহস্ত সেই রাক্ষস ত্রিবিক্রমের উৎসাহযুক্ত নারায়ণের মতো শোভা পেলেন। ^AI

Shloka 32

भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।
प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ॥ 32 ॥

bhrātaraṃsampariṣvajyakṛtvācāpipradakṣiṇam |
praṇamyaśirasātasmaisampratasthemahābalaḥ || 32 ||

মহাবলশালী তিনি ভ্রাতাকে আলিঙ্গন করে, ধনুক প্রদক্ষিণ করে, মস্তকে প্রণাম করে তাঁর কাছে থেকে যাত্রা করলেন। ^AI

Shloka 33

निष्पतन्तम्महाकायम्महानादम्महाबलम् ।
तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ॥ 33 ॥

niṣpatantammahākāyammahānādammahābalam |
tamāśīrbhiḥpraśastābhiḥpreṣayāmāsarāvaṇaḥ || 33 ||

মহাবলশালী, বিশালদেহ ও মহানাদকারী সেই (কুম্ভকর্ণকে) যাত্রা করতে দেখে রাবণ মঙ্গলময় আশীর্বাদ দিয়ে তাঁকে প্রেরণ করলেন। ^AI

Shloka 34

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।
तङ्गजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ॥ 34 ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣaissainyaiścāpivarāyuthaiḥ |
taṅgajaiścaturaṅgaiścasyandanaiścāmbudasvanaiḥ || 34 ||

শঙ্খ ও দুন্দুভির নিঘোষে, শ্রেষ্ঠ অশ্বসমূহের সৈন্যদল, হাতি, চতুরঙ্গ সেনা এবং মেঘের মতো গর্জনকারী রথসকলের সঙ্গে। ^AI

Shloka 35

अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।
अनुजग्मुश्चतङ्घोरङ्कुम्भकर्णम्महाबलम् ॥ 35 ॥

anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam |
sarpairuṣṭraiḥkharairaśvaissimhadvipamṛgadvijaiḥ |
anujagmuścataṅghoraṅkumbhakarṇammahābalam || 35 ||

রথীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ রথীরা সেই মহাত্মাকে অনুসরণ করল। সর্প, উষ্ট্র, গর্ধভ, অশ্ব, সিংহ, হস্তী ও মৃগপক্ষীসহ তারা সেই ভয়ংকর, মহাবলশালী কুম্ভকর্ণকে অনুসরণ করল। ^AI

Shloka 36

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।
मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ॥ 36 ॥

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇodhṛtātapatraḥśitaśūlapāṇiḥ |
madotkaṭaḥśoṇitagandhamattoviniryayaudāvanadevaśatruḥ || 36 ||

পুষ্পবৃষ্টিতে আচ্ছন্ন, ছত্র ধারণকারী, তীক্ষ্ণ শূল হস্তে, মদোৎকট, রক্তের গন্ধে মত্ত সেই রাক্ষসশত্রু (কুম্ভকর্ণ) বহির্গত হলেন। ^AI

Shloka 37

पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।
अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ॥ 37 ॥

padātayaścabahavomahānādāmahābalāḥ |
anvayūrākṣasābhīmābhīmākṣāśśastrapāṇayaḥ || 37 ||

অনেক পদাতিক সৈন্য, মহানাদকারী, মহাবলশালী, ভয়ংকর রাক্ষস, ভয়ংকর চক্ষুবিশিষ্ট ও হস্তে অস্ত্রধারী হয়ে (তাঁকে) অনুসরণ করল। ^AI

Shloka 38

रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।
शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ॥ 38 ॥

raktākṣāssumahākāyānīlāñcanacayopamāḥ |
śūlānudyamyakhaḍagāṃścaniśitāṃścaparaśvadhān || 38 ||

রক্তবর্ণ চক্ষুবিশিষ্ট, অত্যন্ত বিশালদেহ, নীলাঞ্জনের স্তূপের মতো (কৃষ্ণবর্ণ) তারা শূল, খড়্গ এবং তীক্ষ্ণ পরশু উঁচু করে ধরল। ^AI

Shloka 39

बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।
तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ॥ 39 ॥

bahuvyāmāṃścaparighāngadāścamusalāni ca |
tālaskandhāṃścavipulānkṣepaṇīyāndurāsadān || 39 ||

বহু ব্যাম দীর্ঘ পরিঘ, গদা ও মুষল, এবং বিশাল তালবৃক্ষের কাণ্ডসদৃশ, নিক্ষেপযোগ্য, দুর্ধর্ষ (অস্ত্রসমূহও তারা ধরল)। ^AI

Shloka 40

अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।
निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ॥ 40 ॥

athānyadvapurādāyadāruṇaṃromaharṣaṇam |
niṣpapātamahātejāḥkumbhakarṇomahābalaḥ || 40 ||

এরপর মহাতেজস্বী, মহাবলশালী কুম্ভকর্ণ ভয়ংকর ও রোমহর্ষণকারী আর এক মূর্তি ধারণ করে নির্গত হলেন। ^AI

Shloka 41

धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।
रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ॥ 41 ॥

dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatrasamucchritaḥ |
raudraḥśakaṭacakrākṣomahāparvatasannibhaḥ || 41 ||

তার ধনুকের পরিধি ছিল একশত হাত, তার উচ্চতা ছিল ছয়টি ছাতার সমান; তিনি ছিলেন ভয়ংকর, শকটচক্রের মতো চোখযুক্ত এবং মহাপর্বতের ন্যায় বিশাল। ^AI

Shloka 42

सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।
कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ 42 ॥

sannipatya ca rakṣāṃsidagdhaśailopamāmahān |
kumbhakarṇomahāvaktraḥprahasannidamabravīt || 42 ||

মহাবিশাল মুখবিশিষ্ট কুম্ভকর্ণ দগ্ধ শৈলের ন্যায় বিশাল রাক্ষসদের নিকটে এসে হাসতে হাসতে এই কথা বললেন। ^AI

Shloka 43

अद्यवानरमुख्यानान्तानियूथानिभागश ।
निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ॥ 43 ॥

adyavānaramukhyānāntāniyūthānibhāgaśa |
nirdahiṣyāmisaṅkhruddhaśśalābhānivapāvakaḥ || 43 ||

আজ আমি ক্রুদ্ধ হয়ে প্রজ্বলিত অগ্নির মতো বানরশ্রেষ্ঠদের সেই সেই দলগুলোকে ভস্ম করে দেব। ^AI

Shloka 44

नापराध्यन्तिमेकामंवानराः वनचारिणः ।
जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ॥ 44 ॥

nāparādhyantimekāmaṃvānarāḥ vanacāriṇaḥ |
jātirasmadvidhānāṃsāpurodyānavibhūṣaṇam || 44 ||

এই বনচর বানররা আমার প্রতি কোনো অপরাধ করেনি; আমাদের মতো লোকদের জাতি হল নগরোদ্যানের শোভা। ^AI

Shloka 45

पुररोधस्यमूलन्तुराघवस्सहलक्ष्मणः ।
हतेतस्मिन् हतंसर्वन्तंवधिष्यामिसंयुगे ॥ 45 ॥

purarodhasyamūlanturāghavassahalakṣmaṇaḥ |
hatetasmin hataṃsarvantaṃvadhiṣyāmisaṃyuge || 45 ||

নগর অবরোধের মূল হলেন সেই রাঘব লক্ষ্মণসহ; তিনি নিহত হলে সমস্ত কিছুই নিহত হবে, যুদ্ধে আমি তাদের সকলকে বধ করব। ^AI

Shloka 46

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः ।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ 46 ॥

evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |
nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 46 ||

এভাবে কুম্ভকর্ণের কথা বলার সময় রাক্ষসরা মহাভয়ংকর নাদ করল, যেন সমুদ্রকে কম্পিত করছে। ^AI

Shloka 47

तस्यनिष्पततस्तूर्णङ्कुम्भकर्णस्यधीमतः ।
बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ॥ 47 ॥

tasyaniṣpatatastūrṇaṅkumbhakarṇasyadhīmataḥ |
babhūvurghorarūpāṇinimittānisamantataḥ || 47 ||

বুদ্ধিমান কুম্ভকর্ণের দ্রুত নির্গমনের সময় চারদিকে ভয়ংকর রূপের অশুভ নিমিত্তসমূহ প্রকাশ পেল। ^AI

Shloka 48

उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।
ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ॥ 48 ॥

ulkāśaniyutāmeghābabhūvurgardhabhāruṇāḥ |
sasāgaravanācaivavasudhāsamakampata || 48 ||

উল্কা ও বজ্রসহ মেঘসমূহ গর্দভের মতো আরক্ত বর্ণ ধারণ করল; সমুদ্র ও বনসহ পৃথিবী কম্পিত হল। ^AI

Shloka 49

घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।
मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ॥ 49 ॥

ghorarūpāśśivānedussajvālakabalairmukhaiḥ |
maṇḍalānyapasavyānibabandhuścavihaṅgamāḥ || 49 ||

ভয়ংকর রূপধারী শিবারা জ্বলন্ত অগ্নির মতো মুখ নিয়ে চিৎকার করল; আর পাখিরা অপসব্যদিকে (বিপরীত দিকে) মণ্ডল রচনা করল। ^AI

Shloka 50

निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।
प्रास्फुरन्नयनञ्चास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ॥ 50 ॥

niṣpapāta ca gṛdhromālevā'syapathigacchataḥ |
prāsphurannayanañcāsyasavyobāhuścakampata || 50 ||

তিনি পথে চলার সময় একটি শকুন তাঁর পথের উপর দিয়ে উড়ে গেল; তাঁর চোখ স্পন্দিত হল এবং তাঁর বাঁ হাত কাঁপতে লাগল। ^AI

Shloka 51

निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।
आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ॥ 51 ॥

niṣpapātatadācolkājvalantībhīmaniśśvanā |
ādityoniṣprabhaścāsīnnapravāti ca 'nilaḥ || 51 ||

তখন ভয়ংকর নিঃশ্বাসযুক্ত একটি জ্বলন্ত উল্কা পতিত হল; সূর্য নিষ্প্রভ হয়ে গেল এবং বায়ু প্রবাহিত হল না। ^AI

Shloka 52

अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।
निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ॥ 52 ॥

acintayanmahotpātānuditānromaharṣaṇān |
niryayaukumbhakarṇastukṛtāntabalacoditaḥ || 52 ||

মহাপ্রলয়ের শক্তি দ্বারা চালিত কুম্ভকর্ণ সেই উদিত, রোমহর্ষণকারী মহৎ অশুভ লক্ষণগুলি চিন্তা না করেই বেরিয়ে পড়ল। ^AI

Shloka 53

न लङ्घयित्वाप्राकारम्पद्भ्याम्पर्वतसन्निभः ।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ॥ 53 ॥

na laṅghayitvāprākārampadbhyāmparvatasannibhaḥ |
dadarśābhraghanaprakhyaṃvānarānīkamadbhutam || 53 ||

পর্বতসদৃশ সেই রাক্ষস প্রাচীর লঙ্ঘন না করেই পদব্রজে গিয়ে মেঘের মতো ঘন, বিস্ময়কর বানরসেনা দেখতে পেল। ^AI

Shloka 54

तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।
वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ॥ 54 ॥

tedṛṣṭavārākṣasaśreṣṭhaṃvānarāḥparvatopamam |
vāyununnāivaghanāyayussarvādiśastadā || 54 ||

তখন বানরেরা পর্বততুল্য সেই রাক্ষসশ্রেষ্ঠকে দেখে বায়ুচালিত মেঘের মতো সমস্ত দিক থেকে ছুটে গেল। ^AI

Shloka 55

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डन्दिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।
स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ॥ 55 ॥

tadvānarānīkamatipracaṇḍandiśodravadbhinnamavābhrajālam |
sa kumbhakarṇassamavekṣyaharṣānnanādabhūyoghanavadghanābhaḥ || 55 ||

মেঘের মতো গাত্রবর্ণযুক্ত সেই কুম্ভকর্ণ অত্যন্ত প্রচণ্ড, মেঘমালা বিদীর্ণ করে দিক্দিগন্তে ছুটে চলা সেই বানরসেনাকে দেখে হর্ষে মেঘের মতো পুনরায় গর্জন করল। ^AI

Shloka 56

तेतस्यघोरन्निनदन्निशम्ययथानिनादन्दिविवारिदस्य ।
पेतुर्धरण्याम्बहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ॥ 56 ॥

tetasyaghoranninadanniśamyayathāninādandivivāridasya |
peturdharaṇyāmbahavaḥplavaṅgānikṛttamūlāivaśālavṛkṣāḥ || 56 ||

আকাশে মেঘের যে গর্জন হয়, সেইরূপ তাঁর সেই ভয়ংকর গর্জন শুনে বহু বানর শালবৃক্ষের মতো মূল থেকে উৎপাটিত হয়ে ভূমিতে পড়ে গেল। ^AI

Shloka 57

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।
कपिषणभयमाददत्सुभीमम्प्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ॥ 57 ॥

vipulaparighavān sa kumbhakarṇoripunidhanāyavinispṛtotmā |
kapiṣaṇabhayamādadatsubhīmamprabhurivadaṇḍavānyugānte || 57 ||

সেই বিশাল পরিঘধারী কুম্ভকর্ণ শত্রুর বিনাশের জন্য নিজেকে নিয়োজিত করে, যুগান্তকালে দণ্ডধারী প্রভুর মতো ভয়ংকরভাবে বানরসেনার ভয় সৃষ্টি করতে লাগল। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।

स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।

अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठम्भ्रातरंरावणन्ततः ॥ 1 ॥

सोऽहन्तवभयङ्घोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।

रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ॥ 2 ॥

गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।

पश्यसम्पद्यमानन्तुगर्जितंयुधिकर्मणा ॥ 3 ॥

न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।

अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ॥ 4 ॥

विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।

श्रृण्वतासदितमिदन्त्वाद्विधानाम्महोदर ॥ 5 ॥

युद्धेकापुरुषैर्नित्यम्भवद्भिःप्रियवादिभिः ।

राजानमनुगच्छद्भिःसर्वङ्कृत्यमोद्धिसादितम् ॥ 6 ॥

राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।

राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ॥ 7 ॥

एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।

दुर्नयम्भवतामद्यसमीकर्तुम्मिहाहवे ॥ 8 ॥

एवमुक्तवतोवाक्यङ्कुम्भकर्णस्यधीमतः ।

प्रत्युवाचततोवाक्यम्प्रहसन्राक्षसाधिपः ॥ 9 ॥

महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।

न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ॥ 10 ॥

कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।

गच्छशत्रुवधायत्वङ्कुम्भकर्णजयाय च ॥ 11 ॥

तस्मात्तुशत्रुनाशार्थम्भवान्सम्बोधितोमया ।

अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ॥ 12 ॥

तद्गच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः ।

वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ ॥ 13 ॥

समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।

रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ॥ 14 ॥

एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णम्महाबलम् ।

पुनर्जातमिवात्मानम्मेनेराक्षसपुङ्गवः ॥ 15 ॥

कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम् ।

बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः ॥ 16 ॥

इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।

राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यतः ॥ 17 ॥

आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।

सर्वकालायसन्दीप्तन्तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ 18 ॥

इन्द्राशनिसमम्भीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।

देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ॥ 19 ॥

रक्तमाल्यम्महाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।

आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ॥ 20 ॥

कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।

गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलम्मम ॥ 21 ॥

अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।

कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ॥ 22 ॥

सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।

वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ॥ 23 ॥

एकाकिनम्प्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।

तस्मात्परमदुर्धर्षैः सैन्यैःपरिवृतोव्रज ॥ 24 ॥

रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षन्निषूदय ।

अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ॥ 25 ॥

आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।

अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ॥ 26 ॥

हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।

दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ॥ 27 ॥

श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।

काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ॥ 28 ॥

कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।

श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ॥ 29 ॥

अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।

स काञ्चनम्भारसहन्निवातंविद्युत्प्रभन्दीप्तमिवात्मभासा ।

आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ॥ 30 ॥

सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः ।

त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ 31 ॥

भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।

प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ॥ 32 ॥

निष्पतन्तम्महाकायम्महानादम्महाबलम् ।

तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ॥ 33 ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।

तङ्गजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ॥ 34 ॥

अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।

सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।

अनुजग्मुश्चतङ्घोरङ्कुम्भकर्णम्महाबलम् ॥ 35 ॥

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।

मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ॥ 36 ॥

पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।

अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ॥ 37 ॥

रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।

शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ॥ 38 ॥

बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।

तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ॥ 39 ॥

अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।

निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ॥ 40 ॥

धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।

रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ॥ 41 ॥

सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।

कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ 42 ॥

अद्यवानरमुख्यानान्तानियूथानिभागश ।

निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ॥ 43 ॥

नापराध्यन्तिमेकामंवानराः वनचारिणः ।

जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ॥ 44 ॥

पुररोधस्यमूलन्तुराघवस्सहलक्ष्मणः ।

हतेतस्मिन् हतंसर्वन्तंवधिष्यामिसंयुगे ॥ 45 ॥

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः ।

नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ 46 ॥

तस्यनिष्पततस्तूर्णङ्कुम्भकर्णस्यधीमतः ।

बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ॥ 47 ॥

उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।

ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ॥ 48 ॥

घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।

मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ॥ 49 ॥

निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।

प्रास्फुरन्नयनञ्चास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ॥ 50 ॥

निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।

आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ॥ 51 ॥

अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।

निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ॥ 52 ॥

न लङ्घयित्वाप्राकारम्पद्भ्याम्पर्वतसन्निभः ।

ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ॥ 53 ॥

तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।

वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ॥ 54 ॥

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डन्दिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।

स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ॥ 55 ॥

तेतस्यघोरन्निनदन्निशम्ययथानिनादन्दिविवारिदस्य ।

पेतुर्धरण्याम्बहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ॥ 56 ॥

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।

कपिषणभयमाददत्सुभीमम्प्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ॥ 57 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.65 युद्धकाण्ड - पञ्चषष्टितम सर्गः