ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਪੁਰੀਂਲਙ੍ਕਾਂਰਾਮਬਾਣਭਯਾਰ੍ਧਿਤਃ ।
ਭਗ੍ਨਦਰ੍ਪਸ੍ਤਦਾਰਾਜਾਬਭੂਵਵ੍ਯਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 1 ॥
ਮਾਤਙ੍ਗ ਇਵ ਸਿਮ੍ਹੇਨ ਗਰੁਡੇਨੇਵ ਪਨ੍ਨਗਃ ।
ਅਭਿਭੂਤੋऽਭਵਦ੍ਰਾਜਾ ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ 2 ॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਣ੍ਡਪ੍ਰਤੀਕਾਨਾਂਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸਦृਸ਼ਵਰ੍ਚਸਾਮ੍ ।
ਸ੍ਮਰਨ੍ਰਾਘਵਬਾਣਾਨਾਂਵਿਵ੍ਯਥੇਰਾਕ੍षਸੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 3 ॥
ਨਕਾਞ੍ਚਨਮਯਨ੍ਦਿਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਪਰਮਾਸਨਮ੍ ।
ਵਿਪ੍ਰੇਕ੍षਮਾਣੋਰਕ੍षਾਂਸਿਰਾਵਣੋਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 4 ॥
ਸਰ੍ਵਨ੍ਤਤ੍ਖਲੁਮੇਮੋਘਂਯਤ੍ਤਪ੍ਤਮ੍ਪਰਮਨ੍ਤਪਃ ।
ਯਤ੍ਸਮਾਨੋਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣਮਾਨੁषੇਣਾਸ੍ਮਿਰ੍ਜਿਤਃ ॥ 5 ॥
ਇਦਨ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਘੋਰਂਵਾਕ੍ਯਮ੍ਮਾਮਭ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਮਾਨੁषੇਭ੍ਯੋਵਿਜਾਨੀਹਿਭਯਨ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿਤਤ੍ਤਥਾ ॥ 6 ॥
ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰ੍ਯਕ੍षਰਾਕ੍षਸਪਨ੍ਨਗੈਃ ।
ਅਵਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ਮਯਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ਮਾਨੁषੇਭ੍ਯੋਨਯਾਚਿਤਮ੍ ॥ 7 ॥
ਵਿਦਿਤਂ ਮਾਨੁषਂ ਮਨ੍ਯੇ ਰਾਮਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਮ੍ ।
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਕੁਲਜਾਤੇਨ ਅਨਰ੍ਣ੍ਯੇਨ ਯਤ੍ ਪੁਰਾ ॥ 8 ॥
ਉਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇਹਿਮਦ੍ਵਂਸ਼ੇਪੁਰੁषੋਰਾਕ੍षਸਾਧਨੁ ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਂਸਪੁਤ੍ਰਂਸਾਮਾਤ੍ਯਂਸਬਲਂਸਾਸ਼੍ਵਸਾਰਥਿਮ੍ ॥ 9 ॥
ਨਿਹਨਿष੍ਯਤਿਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇਤ੍ਵਾਙ੍ਕੁਲਾਧਮ ਦੁਰ੍ਮਤੇ ।
ਸ਼ਪ੍ਤੋऽਹਂਵੇਦਵਤ੍ਯਾਚਯਦਾਸਾਧਰ੍षਿਤਾਪੁਰਾ ॥ 10 ॥
ਸੇਯਂਸੀਤਾਮਹਾਭਾਗਾਜਾਤਾਜਨਕਨਨ੍ਦਿਨੀ ।
ਉਮਾਨਨ੍ਦੀਸ਼੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਪਿਰਮ੍ਭਾਵਰੁਣਕਨ੍ਯਕਾ ॥ 11 ॥
ਯਥੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਨ੍ਨਮਿਥ੍ਯਾऋषਿਭਾषਿਤਂ ਏਤਦੇਵਾਭ੍ਯੁਪਾਗਮ੍ਯਯਤ੍ਨਙ੍ਕਰ੍ਤੁਮਹਾਰ੍ਹਥ ॥ 12 ॥
ਰਾਕ੍षਸਾਸ਼੍ਚਾਪਿਤਿष੍ਠਨ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਗੋਪੁਰਮੂਰ੍ਥਸੁ ।
ਸਚਾਪ੍ਰਤਿਮਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯੋਦੇਵਦਾਨਵਦਰ੍ਪਹਾ ॥ 13 ॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਪਾਭਿਭੂਤਸ੍ਤੁਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣੋਵਿਬੋਧ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਸਪਰਾਜਿਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ਪ੍ਰਹਸ੍ਤਞ੍ਚਨਿषੂਦਿਤਮ੍ ॥ 14 ॥
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਰਕ੍षੋਬਲਮ੍ਭੀਮਮਾਦਿਦੇਸ਼ਮਹਾਬਲਃ ।
ਦ੍ਵਾਰੇषੁਯਤ੍ਨਃਕ੍ਰਿਯਤਾਮ੍ਪ੍ਰਾਕਾਰਸ਼੍ਚਾਧਿਰੁਹ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 15 ॥
ਨਿਦ੍ਰਾਵਸ਼ਸਮਾਵਿष੍ਟਃਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣੋਵਿਬੋਦ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਸੁਖਂਸ੍ਵਪਿਤਿਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਃਕਾਲੋਪਹਤਚੇਤਨਃ ॥ 16 ॥
ਨਵषਟ੍ ਸਪ੍ਤਚਾष੍ਟੌਚਮਾਸਾਨ੍ ਸ੍ਵਪਿਤਿਰਾਕ੍षਸਃ ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੋऽਯਮਿਤਸ੍ਤੁਨਵਮੇऽਹਨਿ ॥ 17 ॥
ਤਨ੍ਤੁਬੋਧਯਤਕ੍षਿਪ੍ਰਙ੍ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਮ੍ਮਹਾਬਲਮ੍ ।
ਸਤੁਸਙ੍ ਖ੍ਯੇਮਹਾਬਾਹੁਃਕਕੁਦਸ੍ਸਰ੍ਵਰਕ੍षਸਾਮ੍ ॥ 18 ॥
ਵਾਨਰਾਨ੍ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੌਚਕ੍षਿਪ੍ਰਮੇਵਹਨਿष੍ਯਤਿ ਏषਃਕੇਤੁਃਪਰਂਸਙ੍ ਖ੍ਯੇਮੁਖ੍ਯੋਵੈਸਰ੍ਵਰਕ੍षਸਾਮ੍ ॥ 19 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਃਸਦਾਸ਼ੇਤੇਮੂਢੋਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸੁਖੇਰਤਃ ।
ਰਾਮੇਣਹਿਨਿਰਸ੍ਤਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਦਾਰੁਣੇ ॥ 20 ॥
ਭਵਿष੍ਯਤਿਨਮੇਸ਼ੋਕਃਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣੇਵਿਬੋਧਿਤੇ ।
ਕਿਙ੍ਕਰਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਨ੍ਤੇਨਸ਼ਕ੍ਰਤੁਲ੍ਯਬਲੇਨਹਿ ॥ 21 ॥
ਈਦृਸ਼ੇਵ੍ਯਸਨੇਘੋਰੇਯੋਨਸਾਹ੍ਯਾਯਕਲ੍ਪਤੇ ।
ਤੇਤੁਤਦ੍ਵਚਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 22 ॥
ਜਗ੍ਮੁਃਪਰਮਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।
ਤਾਮ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਮਹਾਦ੍ਵਾਰਂਸਰ੍ਵਤੋਯੋਜਨਾਯਤਾਮ੍ ॥ 23 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਗੁਹਾਂਰਮ੍ਯਾਂਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧਪ੍ਰਵਾਹਿਨੀਮ੍ ।
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਸ੍ਯਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਦਵਧੂਤਾਮਹਾਬਲਾਃ ॥ 24 ॥
ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਮਾਨਾਃਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣਯਤ੍ਨਾਤ੍ਪ੍ਰਵਿਵਿਸ਼ੁਰ੍ਗੁਹਾਮ੍ ।
ਤਾਮ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਗੁਹਾਂਰਮ੍ਯਾਂਸ਼ੁਭਾਙ੍ਕਾਞ੍ਚਨਕੁਟ੍ਟਿਮਾਮ੍ ॥ 25 ॥
ਦਦृਸ਼ੁਰ੍ਨੈਰृਤਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂਸ਼ਯਾਨਮ੍ਭੀਮਵਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਤੇਤੁਤਂਵਿਕृਤਂਸੁਪ੍ਤਂਵਿਕੀਰ੍ਣਮਿਵਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 26 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਮ੍ਮਹਾਨਿਦ੍ਰਂਸਹਿਤਾਃਪ੍ਰਤ੍ਯਬੋਧਯਨ੍ ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਤਨੁਂਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਮਿਵਪਨ੍ਨਗਮ੍ ।
ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਂ ਨ੍ਵਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸੈਃਸ਼ਯਾਨਂ ਭੀਮਵਿਦਰ੍ਸ਼ਮਮ੍ ॥ 27 ॥
ਭੀਮਨਾਸਾਪੁਟਨ੍ਤਨ੍ਤੁਪਾਤਾਲੋਵਿਪੁਲਾਨਨਮ੍ ।
ਸ਼ਯਨੇਨ੍ਯਸ੍ਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਮ੍ਮੇਦੋਰੁਧਿਰਗਨ੍ਧਿਨਮ੍ ॥ 28 ॥
ਕਾਞ੍ਚਨਾਙ੍ਗਦਨਦ੍ਧਾਙ੍ਗਙ੍ਕਿਰੀਟਿਨਮਰਿਨ੍ਦਮਮ੍ ।
ਦਦृਸ਼ੁਰ੍ਨੈਰृਤਵ੍ਯਾਘ੍ਰਙ੍ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਮਰਿਨ੍ਦਮਮ੍ ॥ 29 ॥
ਤਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਙ੍ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਾਗ੍ਰਤਸ੍ਤਦਾਚਾਗ੍ਰਤਃ ॥ 30 ॥
ਮਾਂਸਾਨਾਮ੍ਮੇਰੁਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂਰਾਸ਼ਿਮ੍ਪਰਮਤਰ੍ਪਣਮ੍ ।
ਮृਗਾਣਾਮ੍ਮਹਿषਾਣਾਞ੍ਚਵਰਾਹਾਣਾਞ੍ਚਸਞ੍ਚਯਾਨ੍ ॥ 31 ॥
ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਨੈਰृਤਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਾਰਾਸ਼ਿਮਨ੍ਨਸ੍ਯਚਾਦ੍ਭੁਤਮ੍ ।
ਤਤਸ਼੍ਸ਼ੋਣਿਤਕੁਮ੍ਭਾਂਸ਼੍ਚਮਦ੍ਯਾਨਿਵਿਵਿਧਾਨਿਚ ॥ 32 ॥
ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਸ੍ਯਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਸ਼ਤ੍ਰਵਃ ।
ਲਿਲਿਪੁਸ਼੍ਚਪਰਾਰ੍ਧ੍ਯੇਨਚਨ੍ਦਨੇਨਪਰਨ੍ਤਪਮ੍ ॥ 33 ॥
ਦਿਵ੍ਯੈਰਾਸ਼੍ਵਾਸਯਾਮਾਮਾਸੁਰ੍ਮਾਲ੍ਯੈਰ੍ਗਨ੍ਧੈਸ੍ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਃ ।
ਧੂਪਂਸੁਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚਸਸृਜੁਸ੍ਤੁष੍ਟਵੁਸ਼੍ਚਪਰਨ੍ਤਤਮ੍ ॥ 34 ॥
ਜਲਦਾਇਵਚਾਨੇਦੁਰ੍ਯਾਤੁਧਾਨਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਸ਼ਙ੍ਖਾਨ੍ਨਾਪੂਰਯਾਮਾਸੁਸ਼੍ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਸਦृਸ਼ਪ੍ਰਭਾਨ੍ ॥ 35 ॥
ਤੁਮੁਲਂਯੁਗਪਚ੍ਛਾਪਿਵਿਨੇਦੁਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਮਰ੍षਿਤਾਃ ।
ਨੇਦੁਰਾਸ੍ਫੋਟਯਾਮਾਸੁਸ਼੍ਚਿਕ੍षਿਪੁਸ੍ਤੇਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ ॥ 36 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਵਿਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤੇਵਿਪੁਲਂ ਸ੍ਵਨਮ੍ ।
ਸਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰੀਪਣਵਪ੍ਰਣਾਦ ।
ਮਾਸ੍ਫੋਟਿਤਕ੍ष੍ਵੇਲਿਤਸਿਮ੍ਹਨਾਦਮ੍ ।
ਦਿਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਕਿਰਨ੍ਤਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਿਹਮ੍ਗਾਃ ਸਹਸਾ ਨਿਪੇਤੁਃ ॥ 37 ॥
ਯਦਾਭृਸ਼ਨ੍ਤੈਰ੍ਨਿਨਦੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਕੁਮ੍ਬਕਰ੍ਣੋਬੁਬੁਧੇਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਃ ।
ਤਤੋਮੁਸੁਣ੍ਠੀਰ੍ਮੁਸਲਾਨਿਸਰ੍ਵੇਰਕ੍षੋਗਣਾਸ੍ਤੇਜਗृਹੁਰ੍ਗਦਾਸ਼੍ਚ ॥ 38 ॥
ਤਂਸ਼ੈਲਸ਼ृਙ੍ਗੈਰ੍ਮੁਸਲੈਰ੍ਗਦਾਭਿਰ੍ਵृਕ੍षੈਸ੍ਤਰੈਰ੍ਮੁਦ੍ਗਰਮੁष੍ਟਿਭਿਸ਼੍ਚ ।
ਸੁਖਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਮ੍ਭੁਵਿਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਂਰਕ੍षਾਂਸ੍ਯੁਦਗ੍ਰਾਣਿਤਦਾਨਿਜਘ੍ਨੁਃ ॥ 39 ॥
ਤਸ੍ਯਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਾਤੇਨਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਸ੍ਯਰਕ੍षਸਃ ।
ਰਾਕ੍षਸਾਬਲਵਨ੍ਤੋऽਪਿਸ੍ਥਾਤੁਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਪੁਰਃ ॥ 40 ॥
ਤਤਃਪਰਿਹਿਤਾਗਾਢਂਰਾਕ੍षਸਾਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ।
ਮृਦਙ੍ਗਪਣਵਾਨ੍ ਭੇਰੀਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਖਕੁਮ੍ਭਗਣਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ 41 ॥
ਦਸ਼ਰਾਕ੍षਸਸਾਹਸ੍ਰਂਯੁਗਪਤ੍ਪਰ੍ਯਵਾਰਯਨ੍ ।
ਨੀਲਾਞ੍ਜਨਚਯਾਕਾਰਨ੍ਤੇਤੁਤਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਬੋਧਯਨ੍ ॥ 42 ॥
ਅਭਿਘ੍ਨਨ੍ਤੋਨਦਨ੍ਤਸ਼੍ਚਨੈਵਸਂਵਿਵਿਦੇਤੁਸਃ ।
ਯਦਾਚੈਨਨ੍ਨਸ਼ੇਕੁਸ੍ਤੇਪ੍ਰਤਿਬੋਧਯਿਤੁਨ੍ਤਦਾ ॥ 43 ॥
ਤਤੋਗੁਰੁਤਰਂਯਤ੍ਨਨ੍ਦਾਰੁਣਂਸਮੁਪਾਕ੍ਰਮਨ੍ ।
ਆਸ਼੍ਵਾਨੁष੍ਟ੍ਰਾਨ੍ ਖਰਨ੍ਨਾਗਾਨ੍ ਜਘ੍ਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡਕਸ਼ਾਙ੍ਕੁਸ਼ੈਃ ॥ 44 ॥
ਭੇਰੀਸ਼ਙ੍ਖਮृਦਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੈਰਵਾਦਯਨ੍ ।
ਨਿਜਘ੍ਨੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਗਾਤ੍ਰਾਣਿਮਹਾਕਾष੍ਠਕਙ੍ਕਰੈਃ ॥ 45 ॥
ਮੁਦ੍ਗਰੈਰ੍ਮੁਸਲੈਸ਼੍ਚਾਪਿਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਸਮੁਦ੍ਯਤੈਃ ।
ਤੇਨਨਾਦੇਵਮਹਤਾਲਙ੍ਕਾਸਮਭਿਪੂਰਿਤਾ ॥ 46 ॥
ਸਪਰ੍ਵਤਵਨਾਸਰ੍ਵਾਸੋऽਪਿਨੈਵਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ ।
ਤਤਸ੍ਸਹਸ੍ਰਮ੍ਭੇਰੀਣਾਂਯੁਗਸਤ੍ਸਮਹਨ੍ਯਤ ॥ 47 ॥
ਮृष੍ਟਕਾਞ੍ਚਨਕੋਣਾਨਾਮਾਸਕ੍ਤਾਨਾਂਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਏਵਮਪ੍ਯਨ੍ਤਿਦ੍ਰਿਸ੍ਤੁਯਦਾਨੈਵਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤ ॥ 48 ॥
ਸ਼ਾਪਸ੍ਯਵਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤਤਃਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ ।
ਮਹਾਕ੍ਰੋਧਸਮਾਵਿष੍ਟਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇਭੀਮਪਰਾਕ੍ਰਮਾਃ ॥ 49 ॥
ਤਦ੍ਰਕ੍षੋਬੋਧਯਿष੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰਨ੍ਯੇਪਰਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।
ਅਨ੍ਯੇਭੇਰੀਸ੍ਸਮਾਜਘ੍ਨੁਰਨ੍ਯੇਚਕ੍ਰੁਰ੍ਮਹਾਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 50 ॥
ਕੇਸ਼ਾਨਨ੍ਯੇਪ੍ਰਲੁਲੁਪੁਃਕਰ੍ਣਾਵਨ੍ਯੇਦਸ਼ਨ੍ਤਿਚ ।
ਉਦਕੁਮ੍ਬਸ਼ਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯੇਸਮਸਿਞ੍ਚਨ੍ਤਕਰ੍ਣਯੋਃ ॥ 51 ॥
ਨਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਃਪਸ੍ਪਨ੍ਦੇਮਹਾਨਿਦ੍ਰਾਵਸ਼ਙ੍ਗਤਃ ।
ਅਨ੍ਯੇਚਬਲਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯਕੂਟਮੁਦ੍ਗਰਪਾਣਯਃ ॥ 52 ॥
ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿਵਕ੍षਸਿਗਾਤ੍ਰੇषੁਪਾਤਨ੍ ਕੂਟਮੁਦ੍ਗਰਾਨ੍ ।
ਰਜ੍ਜੁਬਨ੍ਧਨਬਦ੍ਧਾਭਿਸ਼੍ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਭਿਸ਼੍ਚਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 53 ॥
ਵਧ੍ਯਮਾਨੋਮਹਾਕਾਯੋਨਪ੍ਰਾਬੁਧ੍ਯਤਰਾਕ੍षਸਃ ।
ਵਾਰਣਾਨਾਂਸਹਸ੍ਰਞ੍ਚਸ਼ਰੀਰੇऽਸ੍ਯਪ੍ਰਧਾਵਿਤਮ੍ ॥ 54 ॥
ਕੁਮ੍ਬਕਰ੍ਣਸ੍ਤਦਾਬੁਦ੍ ਧ੍ਵਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍ਪਰਮਬੁਧ੍ਯਤ ।
ਸਪਾਤ੍ਯਮਾਨੈਰ੍ਗਿਰਿਸ਼ृਙ੍ਗਵृਕ੍षੈਰਚਿਨ੍ਤਯਂਸ੍ਤਾਨ੍ਵਿਪੁਲਾਨ੍ ਪ੍ਰਹਾਰਾਨ੍ ।
ਨਿਦ੍ਰਾਕ੍ष੍ਯਾਤ੍ ਕ੍षੁਦ੍ਭਯਪੀਡਿਤਸ਼੍ਚਵਿਜृਮ੍ਭਮਾਣਸ੍ਸਹਸੋਤ੍ਪਪਾਪ ॥ 55 ॥
ਸਨਾਗਭੋਗਾਚਲਸ਼ृਙ੍ਗਕਲ੍ਪੌਵਿਕ੍षਿਪ੍ਯਬਾਹੂਗਿਰਸ਼ृਙ੍ਗਸਾਰੌ ।
ਨਿਵृਤ੍ਯਵਕ੍ਤ੍ਰਂਵਡਵਾਮੁਖਾਭਨ੍ਨਿਸ਼ਾਚਰੋऽਸੌਵਿਕृਤਞ੍ਜਜृਮ੍ਭੇ ॥ 56 ॥
ਤਸ੍ਯ ਜਾਜृਮ੍ਭਮਾਣਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਾਲਸਮ੍ਨਿਭਮ੍ ।
ਦਦ੍Rਉਸ਼ੇ ਮੇਰੁਸ਼ृਙ੍ਗਾਗ੍ਰੇ ਦਿਵਾਕਰ ਇਵੋਦਿਤਃ ॥ 57 ॥
ਸਜृਮ੍ਭਮਾਣੋऽਤਿਬਲਃਪ੍ਰਦ੍ਧੋਨਿਸ਼ਾਚਰਃ ।
ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਸਞ੍ਜਜ੍ਞੇਪਰ੍ਵਤਾਦਿਵਮਾਰੁਤਃ ॥ 58 ॥
ਰੂਪਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਸ੍ਤਸ੍ਯਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਸ੍ਯਤਦ੍ਬਭੌ ।
ਤਪਾਨ੍ਤੇਸਬਲਾਕਸ੍ਯਮੇਘਸ੍ਯੇਵਵਿਵਰ੍षਤਃ ॥ 59 ॥
ਤਸ੍ਯਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਸਦृਸ਼ੇਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸਦृਸ਼ਵਰ੍ਚਸੀ ।
ਦਦृਸ਼ਾਤੇਮਹਾਨੇਤ੍ਰੇਦੀਪ੍ਤਾਵਿਵਮਹਾਗ੍ਰਹੌ ॥ 60 ॥
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਭਕ੍ष੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ।
ਵਰਾਹਾਨ੍ਮਹਿषਾਂਸ਼੍ਚੈਵਬਭਕ੍षਸਮਹਾਬਲਃ ॥ 61 ॥
ਆਦਦੁਨ੍ਭੁਕ੍षਿਤੋਮਾਂਸਂਸ਼ੋਣਿਤਨ੍ਤृषਿਤਃਪਿਬਨ੍ ।
ਮੇਦਃਕੁਮ੍ਭਾਂਸ਼੍ਚਮਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਪਪੌਸ਼ਕ੍ਰਰਿਪੁਸ੍ਤਦਾ ॥ 62 ॥
ਤਤਸ੍ਤृਪ੍ਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਮੁਤ੍ਪੇਰੁਰ੍ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ ।
ਸ਼ਿਰੋਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯੈਨਂ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰ੍ਯਵਾਰਯਨ੍ ॥ 63 ॥
ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤੁਕਲੁषੀਕृਤਲੋਚਨਃ ।
ਚਾਰਯਨ੍ ਸਰ੍ਵਤੋਦृष੍ਟਿਨ੍ਤਾਨ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਨ੍ ॥ 64 ॥
ਸਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਾਮਾਸਨੈਰृਤਾਨ੍ ਨੈਰृਤਰ੍षਭਃ ।
ਬੋਧਨਾਦ੍ਵਿਸ੍ਮਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿਰਾਕ੍षਸਾਨਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 65 ॥
ਕਿਮਰ੍ਥਮਹਮਾਦृਤ੍ਯਭਵਦ੍ਭਿਃਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤਃ ।
ਕਚ੍ਛਿਤ੍ਸੁਕੁਸ਼ਲਂਰਾਜ੍ਞੋਭਯਂਵਾਨੇषਨਕਿਮ੍ ॥ 66 ॥
ਅਥਵਾਧ੍ਰੁਵਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਭਯਮ੍ਪਰਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਯਦਰ੍ਥਮੇਵਤ੍ਵਰਿਤੈਰ੍ਭਵਦ੍ਭਿਃਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤਃ ॥ 67 ॥
ਅਦ੍ਯਰਾਕ੍षਸਰਾਜਸ੍ਯਭਯਮੁਤ੍ਪਾਟਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਦਾਰਯਿष੍ਯੇਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਂਵਾਸ਼ਾਤਯਿष੍ਯੇਤਥਾਨਲਮ੍ ॥ 68 ॥
ਨਹ੍ਯਲ੍ਪਕਾਰਣੇਸੁਪ੍ਤਮ੍ਬੋਧਯਿष੍ਯਤਿਮਾਙ੍ਗੁਰੁਃ ।
ਤਦਾਖ੍ਯਾਤਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨਮਤ੍ਪ੍ਰਬੋਧਨਕਾਰਣਮ੍ ॥ 69 ॥
ਏਵਮ੍ਬ੍ਰੁਵਾਣਂਸਮ੍ਰਬ੍ਧਙ੍ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਮਰਿਨ੍ਦਮਮ੍ ।
ਯੂਪਾਕ੍षਃਸਚਿਵੋਰਾਜ੍ਞਃਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰਭਾषਤ ॥ 70 ॥
ਨਨੋਦੇਵਕृਤਙ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭਯਮਸ੍ਤਿਕਦਾਚਨ ।
ਮਾਨੁषਾਨ੍ਨੋਭਯਂਰਾਜਂਸ੍ਤੁਮੁਲਂਸਮ੍ਪ੍ਰਬਾਧਤੇ ॥ 71 ॥
ਨਦੈਤ੍ਯਦਾਨਵੇਭ੍ਯੋਵਾਭਯਮਸ੍ਤਿਹਿਤਾਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਯਾਦृਸ਼ਮ੍ਮਾਨੁषਂਰਾਜਨ੍ ਭਯਮਸ੍ਮਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 72 ॥
ਵਾਨਰੈਃਪਰ੍ਵਤਾਕਾਰੈਰ੍ਲਙ੍ਕੇਯਮ੍ਪਰਿਵਾਰਿਤਾ ।
ਸੀਤਾਹਰਣਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਦ੍ਰਾਮਾਨ੍ਨਸ੍ਤੁਮੁਲਮ੍ਭਯਮ੍ ॥ 73 ॥
ਏਕੇਨਵਾਨਰੇਣੇਯਮ੍ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਦਗ੍ਧਾਮਹਾਪੁਰੀ ।
ਕੁਮਾਰੋਨਿਹਤਸ਼੍ਚਾਕ੍षਸ੍ਸਾਨੁਯਾਤ੍ਰਃਸਕੁਞ੍ਜਰਃ ॥ 74 ॥
ਸ੍ਵਯਂਰਕ੍षੋਧਿਪਸ਼੍ਚਾਪਿਪੌਲਸ੍ਤ੍ਯੋਦੇਵਕਣ੍ਟਕਃ ।
ਮृਤੇਤਿਸਂਯੁਗੇਮੁਕ੍ਤੋਰਾਮੇਣਾਦਿਤ੍ਯਤੇਜਸਾ ॥ 75 ॥
ਯਨ੍ਨ ਦੇਵੈਃ ਕृਤੋ ਰਾਜਾ ਨਾਪਿ ਦੈਤ੍ਯੈਰ੍ਨ ਦਾਨਵੈਃ ।
ਕृਤਃ ਸ ਇਹ ਰਾਮੇਣ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ ॥ 76 ॥
ਸਯੂਪਾਕ੍ष੍ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਯੁਧਿਪਰਾਭਵਮ੍ ।
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣੋਵਿਵृਤ੍ਤਾਕ੍षੋਯੂਪਾਕ੍षਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 77 ॥
ਸਰ੍ਵਮਦ੍ਯੈਵਯੂਪਾਕ੍षਹਰਿਸੈਨ੍ਯਂਸਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ।
ਰਾਘਵਞ੍ਚਰਣੇਜਿਤ੍ਵਾਤਤੋਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾਮਿਰਾਵਣਮ੍ ॥ 78 ॥
ਰਾਕ੍षਸਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਿष੍ਯਾਮਿਹਰੀਣਾਮ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੈਃ ।
ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿਸ੍ਵਯਮ੍ਪਾਸ੍ਯਾਮਿਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ॥ 79 ॥
ਤਤ੍ਤਸ੍ਯਵਾਕ੍ਯਮ੍ਬ੍ਰੁਵਤੋਨਿਸ਼ਮ੍ਯਸਗਰ੍ਵਿਤਂਰੋषਵਿਵृਦ੍ਧਦੋषਮ੍ ।
ਮਹੋਦਰੋਨੈਰृਤਯੋਧਮੁਖ੍ਯਃਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਮ੍ਬਭਾषੇ ॥ 80 ॥
ਰਾਵਣਸ੍ਯਵਚਃਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਗੁਣਦੋषੌਵਿਮृਸ਼੍ਯਚ ।
ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਿਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ਯੁਧਿਵਿਜੇष੍ਯਸਿ ॥ 81 ॥
ਮਹੋਦਰਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਕ੍षਸੈਃਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣੋਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇਮਹਾਬਲਃ ॥ 82 ॥
ਸੁਪ੍ਤਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯਭੀਮਾਕ੍षਮ੍ਭੀਮਰੂਪਪਰਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।
ਰਾਕ੍षਸਾਸ੍ਤ੍ਵਰਿਤਾਜੁਗ੍ਮਰ੍ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਨ੍ਵਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥ 83 ॥
ਤਤੋਗਤ੍ਵਾਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵਮਾਸੀਨਮ੍ਪਰਮਾਸਨੇ ।
ਊਚੁਰ੍ਬਦ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪੁਟਾਸ੍ਸਰ੍ਵਏਵਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ ॥ 84 ॥
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋऽਯਙ੍ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਭ੍ਰਾਤਾਤੇਰਾਕ੍षਸੇਸ਼੍ਵਰ ।
ਕਥਨ੍ਤਤ੍ਰੈਵਨਿਰ੍ਯਾਤੁਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸੇਤਮਿਹਾਗਤਮ੍ ॥ 85 ॥
ਰਾਵਣਸ੍ਤ੍ਵਬ੍ਰਵੀਦ੍ਧृष੍ਟੋਰਾਕ੍षਸਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਮੇਨਮਿਹੇਚ੍ਛਾਮਿਯਥਾਨ੍ਯਾਯਞ੍ਚਪੂਜ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 86 ॥
ਤਥੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤੁਤੇਸਰ੍ਵੇਪੁਨਰਾਗਮ੍ਯਰਾਕ੍षਸਾਃ ।
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਮਿਦਂਵਾਕ੍ਯਮੂਚੂਰਾਵਣਚੋਦਿਤਾਃ ॥ 87 ॥
ਦ੍ਰष੍ਟੁਨ੍ਤ੍ਵਾਙ੍ਕਾਙ੍ਕ੍षਤੇਰਾਜਾਸਰ੍ਵਰਾਕ੍षਸਪੁਙ੍ਗਵਃ ।
ਗਮਨੇਕ੍ਰਿਯਤਾਮ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭ੍ਰਾਤਰਂਸਮ੍ਪ੍ਰਹਰ੍षਯਃ ॥ 88 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਸ੍ਤੁਦੁਰ੍ਧਰ੍षੋਭ੍ਰਾਤੁਰਾਜ੍ਞਾਯਸ਼ਾਸਨਮ੍ ।
ਤਥੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਯਨਾਦੁਤ੍ਪਪਾਤਹ ॥ 89 ॥
ਪ੍ਰਕ੍षਾਲ੍ਯ ਵਦਨਂ ਹ੍Rष੍ਟਃ ਸ੍ਨਾਤਃ ਪਰਮਭੂषਿਤਃ ।
ਪਿਪਾਸੁਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾਮਾਸ ਪਾਨਂ ਬਲਸਮੀਰਣਮ੍ ॥ 90 ॥
ਤਤਸ੍ਤੇਤ੍ਵਰਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰਰਾਕ੍षਸਾਰਾਵਣਾਜ੍ਞਯਾ ।
ਮਦ੍ਯਕੁਮ੍ਭਾਂਸ਼੍ਚਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੇਵੋਪਹਾਰਯਨ੍ ॥ 91 ॥
ਪੀਤ੍ਵਾਘਟਸਹਸ੍ਰੇਦ੍ਵੇਗਮਨਾਯੋਪਚਕ੍ਰਮੇ ।
ਈषਤ੍ਸਮੁਤ੍ਕਟੋਮਤ੍ਤਸ੍ਤੇਜੋਬਲਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ॥ 92 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣੋਬਭੌਹृष੍ਟਃਕਾਲਾਨ੍ਤਕਯਮੋਪਮਃ ।
ਭ੍ਰਾਤੁਸ੍ਸਭਵਨਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਰਕ੍षੋਬਲਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ॥ 93 ॥
ਕੁਮ੍ਭਕਰ੍ਣਃ ਪਦਨ੍ਯਾਸੈਰਕਮ੍ਪਯਤ ਮੇਦਿਨੀਮ੍ ।
ਸ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗਂ ਵਪੁषਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ ।
ਸਹਸ੍ਰਰਸ੍ਮਿਰ੍ਧਰਣੀਮਿਵਾਂਸ਼ੁਭਿਃ ।
ਜਗਾਮ ਤਤ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਮਾਲਯਾ ਵृਤਃ ।
ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਰ੍ਗੇਹਮਿਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ॥ 94 ॥
ਤਂਰਾਜਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥਮਮਿਤ੍ਰਘਾਤਿਨਂਵਨੌਕਸਸ੍ਤੇਸਹਸਾਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।
ਦृष੍ਟਵਾऽਪ੍ਰਮੇਯਙ੍ਗਿਰਿਸ਼ृਙ੍ਗਕਲ੍ਪਂਵਿਤਤ੍ਰਸੁਸ੍ਤੇਹਰਿਯੂਥਪਾਲਾਃ ॥ 95 ॥
ਕੇਚਿਚ੍ਛਰਣ੍ਯਂਸ਼ਰਣਂਸ੍ਮਰਾਮਂਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿਕੇਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਥਿਤਾਃਪਤਨ੍ਤਿ ।
ਕੇਚਿਦ੍ਧਸ਼ਸ੍ਮਵ੍ਯਥਿਤਾਃਪਤਨ੍ਤਿਕੇਚਿਦ੍ਭਯਾਰ੍ਤਾਭੁਵਿਸ਼ੇਰਤੇਸ੍ਮ ॥ 96 ॥
ਤਮਦ੍ਰਿਸ਼ृਙ੍ਗਪ੍ਰਤਿਮਙ੍ਕਿਰੀਟਿਨਂਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤਮਾਦਿਤ੍ਯਮਿਵਾऽਤ੍ਮਤੇਜਸਾ ।
ਵਨੌਕਸਃਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਵਿਵृਦ੍ਧਮਦ੍ਭੁਤਂ 3 ਭਯਾਰ੍ਧਿਤਾਦੁਦ੍ਰੁਵਿਰੇਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 97 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡੇ षष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrāmabāṇabhayārdhitaḥ |
bhagnadarpastadārājābabhūvavyathitendriyaḥ || 1 ||
mātaṅga iva simhena garuḍeneva pannagaḥ |
abhibhūto'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 2 ||
brahmadaṇḍapratīkānāṃvidyutsadṛśavarcasām |
smaranrāghavabāṇānāṃvivyatherākṣaseśvaraḥ || 3 ||
nakāñcanamayandivyamāśrityaparamāsanam |
viprekṣamāṇorakṣāṃsirāvaṇovākyamabravīt || 4 ||
sarvantatkhalumemoghaṃyattaptamparamantapaḥ |
yatsamānomahendreṇamānuṣeṇāsmirjitaḥ || 5 ||
idantadbrahmaṇoghoraṃvākyammāmabhyupasthitam |
mānuṣebhyovijānīhibhayantvamititattathā || 6 ||
devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |
avadhyatvammayāprāptammānuṣebhyonayācitam || 7 ||
viditaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |
ikṣvākukulajātena anarṇyena yat purā || 8 ||
utpatsyatehimadvaṃśepuruṣorākṣasādhanu |
yastvāṃsaputraṃsāmātyaṃsabalaṃsāśvasārathim || 9 ||
nihaniṣyatisaṅgrāmetvāṅkulādhama durmate |
śapto'haṃvedavatyācayadāsādharṣitāpurā || 10 ||
seyaṃsītāmahābhāgājātājanakanandinī |
umānandīśvaraścāpirambhāvaruṇakanyakā || 11 ||
yathoktāstanmayāprāptannamithyāṛṣibhāṣitaṃ etadevābhyupāgamyayatnaṅkartumahārhatha || 12 ||
rākṣasāścāpitiṣṭhantucaryāgopuramūrthasu |
sacāpratimagāmbhīryodevadānavadarpahā || 13 ||
brahmaśāpābhibhūtastukumbhakarṇovibodhyatām |
saparājitamātmānamprahastañcaniṣūditam || 14 ||
jñātvārakṣobalambhīmamādideśamahābalaḥ |
dvāreṣuyatnaḥkriyatāmprākāraścādhiruhyatām || 15 ||
nidrāvaśasamāviṣṭaḥkumbhakarṇovibodyatām |
sukhaṃsvapitiniścintaḥkālopahatacetanaḥ || 16 ||
navaṣaṭ saptacāṣṭaucamāsān svapitirākṣasaḥ |
mantrayitvāprasupto'yamitastunavame'hani || 17 ||
tantubodhayatakṣipraṅkumbhakarṇammahābalam |
satusaṅ khyemahābāhuḥkakudassarvarakṣasām || 18 ||
vānarān rājaputraucakṣipramevahaniṣyati eṣaḥketuḥparaṃsaṅ khyemukhyovaisarvarakṣasām || 19 ||
kumbhakarṇaḥsadāśetemūḍhogrāmyasukherataḥ |
rāmeṇahinirastasyasaṅgrāme'smin sudāruṇe || 20 ||
bhaviṣyatinameśokaḥkumbhakarṇevibodhite |
kiṅkariṣyāmyahantenaśakratulyabalenahi || 21 ||
īdṛśevyasaneghoreyonasāhyāyakalpate |
tetutadvacanaṃśrutvārākṣasendrasyarākṣasāḥ || 22 ||
jagmuḥparamasambhrāntāḥkumbhakarṇaniveśanam |
tāmpraviśyamahādvāraṃsarvatoyojanāyatām || 23 ||
kumbhakarṇaguhāṃramyāṃsarvagandhapravāhinīm |
kumbhakarṇasyaniḥśvāsādavadhūtāmahābalāḥ || 24 ||
pratiṣṭhamānāḥkṛcchreṇayatnātpraviviśurguhām |
tāmpraviśyaguhāṃramyāṃśubhāṅkāñcanakuṭṭimām || 25 ||
dadṛśurnairṛtavyāghraṃśayānambhīmavidarśanam |
tetutaṃvikṛtaṃsuptaṃvikīrṇamivaparvatam || 26 ||
kumbhakarṇammahānidraṃsahitāḥpratyabodhayan |
ūrdhvaromāñcitatanuṃśvasantamivapannagam |
bhrāmayantaṃ nviśśvasaiḥśayānaṃ bhīmavidarśamam || 27 ||
bhīmanāsāpuṭantantupātālovipulānanam |
śayanenyastasarvāṅgammedorudhiragandhinam || 28 ||
kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṅkirīṭinamarindamam |
dadṛśurnairṛtavyāghraṅkumbhakarṇamarindamam || 29 ||
tataścakrurmahātmānaṅkumbhakarṇāgratastadācāgrataḥ || 30 ||
māṃsānāmmerusaṅkāśaṃrāśimparamatarpaṇam |
mṛgāṇāmmahiṣāṇāñcavarāhāṇāñcasañcayān || 31 ||
cakrurnairṛtaśārdūlārāśimannasyacādbhutam |
tataśśoṇitakumbhāṃścamadyānivividhānica || 32 ||
purastātkumbhakarṇasyacakrustridaśaśatravaḥ |
lilipuścaparārdhyenacandanenaparantapam || 33 ||
divyairāśvāsayāmāmāsurmālyairgandhaissugandhibhiḥ |
dhūpaṃsugandhāṃścasasṛjustuṣṭavuścaparantatam || 34 ||
jaladāivacāneduryātudhānāstatastataḥ |
śaṅkhānnāpūrayāmāsuśśaśāṅkasadṛśaprabhān || 35 ||
tumulaṃyugapacchāpivineduścāpyamarṣitāḥ |
nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipusteniśācarāḥ || 36 ||
kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakrustevipulaṃ svanam |
saśaṅkhabherīpaṇavapraṇāda |
māsphoṭitakṣvelitasimhanādam |
diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ |
śrutvā vihamgāḥ sahasā nipetuḥ || 37 ||
yadābhṛśantairninadairmahātmānakumbakarṇobubudheprasuptaḥ |
tatomusuṇṭhīrmusalānisarverakṣogaṇāstejagṛhurgadāśca || 38 ||
taṃśailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistarairmudgaramuṣṭibhiśca |
sukhaprasuptambhuvikumbhakarṇaṃrakṣāṃsyudagrāṇitadānijaghnuḥ || 39 ||
tasyaniḥśvāsavātenakumbhakarṇasyarakṣasaḥ |
rākṣasābalavanto'pisthātunāśaknuvanpuraḥ || 40 ||
tataḥparihitāgāḍhaṃrākṣasābhīmavikramāḥ |
mṛdaṅgapaṇavān bherīśśaṅkhakumbhagaṇāṃstathā || 41 ||
daśarākṣasasāhasraṃyugapatparyavārayan |
nīlāñjanacayākārantetutampratyabodhayan || 42 ||
abhighnantonadantaścanaivasaṃvividetusaḥ |
yadācainannaśekustepratibodhayituntadā || 43 ||
tatogurutaraṃyatnandāruṇaṃsamupākraman |
āśvānuṣṭrān kharannāgān jaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ || 44 ||
bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃścasarvaprāṇairavādayan |
nijaghnuścāsyagātrāṇimahākāṣṭhakaṅkaraiḥ || 45 ||
mudgarairmusalaiścāpisarvaprāṇasamudyataiḥ |
tenanādevamahatālaṅkāsamabhipūritā || 46 ||
saparvatavanāsarvāso'pinaivaprabudhyate |
tatassahasrambherīṇāṃyugasatsamahanyata || 47 ||
mṛṣṭakāñcanakoṇānāmāsaktānāṃsamantataḥ |
evamapyantidristuyadānaivaprabudhyata || 48 ||
śāpasyavaśamāpannastataḥkruddhāniśācarāḥ |
mahākrodhasamāviṣṭāssarvebhīmaparākramāḥ || 49 ||
tadrakṣobodhayiṣyantaścakruranyeparākramam |
anyebherīssamājaghnuranyecakrurmahāsvanam || 50 ||
keśānanyepralulupuḥkarṇāvanyedaśantica |
udakumbaśatānyanyesamasiñcantakarṇayoḥ || 51 ||
nakumbhakarṇaḥpaspandemahānidrāvaśaṅgataḥ |
anyecabalinastasyakūṭamudgarapāṇayaḥ || 52 ||
mūrdhnivakṣasigātreṣupātan kūṭamudgarān |
rajjubandhanabaddhābhiśśataghnībhiścasarvaśaḥ || 53 ||
vadhyamānomahākāyonaprābudhyatarākṣasaḥ |
vāraṇānāṃsahasrañcaśarīre'syapradhāvitam || 54 ||
kumbakarṇastadābud dhvāsparśamparamabudhyata |
sapātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstānvipulān prahārān |
nidrākṣyāt kṣudbhayapīḍitaścavijṛmbhamāṇassahasotpapāpa || 55 ||
sanāgabhogācalaśṛṅgakalpauvikṣipyabāhūgiraśṛṅgasārau |
nivṛtyavaktraṃvaḍavāmukhābhanniśācaro'sauvikṛtañjajṛmbhe || 56 ||
tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasamnibham |
dadRuśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 57 ||
sajṛmbhamāṇo'tibalaḥpraddhoniśācaraḥ |
niḥśvāsaścāsyasañjajñeparvatādivamārutaḥ || 58 ||
rūpamuttiṣṭhatastasyakumbhakarṇasyatadbabhau |
tapāntesabalākasyameghasyevavivarṣataḥ || 59 ||
tasyadīptāgnisadṛśevidyutsadṛśavarcasī |
dadṛśātemahānetredīptāvivamahāgrahau || 60 ||
tatastvadarśayan sarvānbhakṣyāṃścavividhān bahūn |
varāhānmahiṣāṃścaivababhakṣasamahābalaḥ || 61 ||
ādadunbhukṣitomāṃsaṃśoṇitantṛṣitaḥpiban |
medaḥkumbhāṃścamadyāṃścapapauśakraripustadā || 62 ||
tatastṛpta iti jñātvā samutperurniśācarāḥ |
śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 63 ||
nidrāviśadanetrastukaluṣīkṛtalocanaḥ |
cārayan sarvatodṛṣṭintān dadarśaniśācarān || 64 ||
sasarvān sāntvayāmāsanairṛtān nairṛtarṣabhaḥ |
bodhanādvismitaścāpirākṣasānidamabravīt || 65 ||
kimarthamahamādṛtyabhavadbhiḥpratibodhitaḥ |
kacchitsukuśalaṃrājñobhayaṃvāneṣanakim || 66 ||
athavādhruvamanyebhyobhayamparamupasthitam |
yadarthamevatvaritairbhavadbhiḥpratibodhitaḥ || 67 ||
adyarākṣasarājasyabhayamutpāṭayāmyaham |
dārayiṣyemahendraṃvāśātayiṣyetathānalam || 68 ||
nahyalpakāraṇesuptambodhayiṣyatimāṅguruḥ |
tadākhyātārthatattvenamatprabodhanakāraṇam || 69 ||
evambruvāṇaṃsamrabdhaṅkumbhakarṇamarindamam |
yūpākṣaḥsacivorājñaḥkṛtāñjalirabhāṣata || 70 ||
nanodevakṛtaṅkiñcidbhayamastikadācana |
mānuṣānnobhayaṃrājaṃstumulaṃsamprabādhate || 71 ||
nadaityadānavebhyovābhayamastihitādṛśam |
yādṛśammānuṣaṃrājan bhayamasmānupasthitam || 72 ||
vānaraiḥparvatākārairlaṅkeyamparivāritā |
sītāharaṇasantaptādrāmānnastumulambhayam || 73 ||
ekenavānareṇeyampūrvandagdhāmahāpurī |
kumāronihataścākṣassānuyātraḥsakuñjaraḥ || 74 ||
svayaṃrakṣodhipaścāpipaulastyodevakaṇṭakaḥ |
mṛtetisaṃyugemuktorāmeṇādityatejasā || 75 ||
yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |
kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 76 ||
sayūpākṣvacaśśrutvābhrāturyudhiparābhavam |
kumbhakarṇovivṛttākṣoyūpākṣamidamabravīt || 77 ||
sarvamadyaivayūpākṣaharisainyaṃsalakṣmaṇam |
rāghavañcaraṇejitvātatodrakṣyāmirāvaṇam || 78 ||
rākṣasāṃstarpayiṣyāmiharīṇāmmāṃsaśoṇitaiḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpisvayampāsyāmiśoṇitam || 79 ||
tattasyavākyambruvatoniśamyasagarvitaṃroṣavivṛddhadoṣam |
mahodaronairṛtayodhamukhyaḥkṛtāñjalirvākyamidambabhāṣe || 80 ||
rāvaṇasyavacaḥśrutvāguṇadoṣauvimṛśyaca |
paścādapimahābāho śatrūnyudhivijeṣyasi || 81 ||
mahodaravacaśśrutvārākṣasaiḥparivāritaḥ |
kumbhakarṇomahātejāssampratasthemahābalaḥ || 82 ||
suptamutthāpyabhīmākṣambhīmarūpaparākramam |
rākṣasāstvaritājugmardaśagrīnviveśanam || 83 ||
tatogatvādaśagrīvamāsīnamparamāsane |
ūcurbaddhāñjalipuṭāssarvaevaniśācarāḥ || 84 ||
prabuddho'yaṅkumbhakarṇabhrātāterākṣaseśvara |
kathantatraivaniryātudrakṣyasetamihāgatam || 85 ||
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭorākṣasāṃstānupasthitān |
draṣṭumenamihecchāmiyathānyāyañcapūjyatām || 86 ||
tathetyuktvātutesarvepunarāgamyarākṣasāḥ |
kumbhakarṇamidaṃvākyamūcūrāvaṇacoditāḥ || 87 ||
draṣṭuntvāṅkāṅkṣaterājāsarvarākṣasapuṅgavaḥ |
gamanekriyatāmbuddhirbhrātaraṃsampraharṣayaḥ || 88 ||
kumbhakarṇastudurdharṣobhrāturājñāyaśāsanam |
tathetyuktvāmahāvīryaśśayanādutpapātaha || 89 ||
prakṣālya vadanaṃ hRṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |
pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 90 ||
tatastetvaritāstatrarākṣasārāvaṇājñayā |
madyakumbhāṃścavividhān kṣipramevopahārayan || 91 ||
pītvāghaṭasahasredvegamanāyopacakrame |
īṣatsamutkaṭomattastejobalasamanvitaḥ || 92 ||
kumbhakarṇobabhauhṛṣṭaḥkālāntakayamopamaḥ |
bhrātussabhavanaṅgacchanrakṣobalasamanvitaḥ || 93 ||
kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm |
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan |
sahasrarasmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |
jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ |
śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 94 ||
taṃrājamārgasthamamitraghātinaṃvanaukasastesahasābahissthitāḥ |
dṛṣṭavā'prameyaṅgiriśṛṅgakalpaṃvitatrasustehariyūthapālāḥ || 95 ||
keciccharaṇyaṃśaraṇaṃsmarāmaṃvrajantikecid vyathitāḥpatanti |
keciddhaśasmavyathitāḥpatantikecidbhayārtābhuviśeratesma || 96 ||
tamadriśṛṅgapratimaṅkirīṭinaṃspṛśantamādityamivā'tmatejasā |
vanaukasaḥprekṣyavivṛddhamadbhutaṃ 3 bhayārdhitādudruviretatastataḥ || 97 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ षष्टितमस्सर्गः ।
सप्रविश्यपुरींलङ्कांरामबाणभयार्धितः ।
भग्नदर्पस्तदाराजाबभूवव्यथितेन्द्रियः ॥ 1 ॥
मातङ्ग इव सिम्हेन गरुडेनेव पन्नगः ।
अभिभूतोऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ॥ 2 ॥
ब्रह्मदण्डप्रतीकानांविद्युत्सदृशवर्चसाम् ।
स्मरन्राघवबाणानांविव्यथेराक्षसेश्वरः ॥ 3 ॥
नकाञ्चनमयन्दिव्यमाश्रित्यपरमासनम् ।
विप्रेक्षमाणोरक्षांसिरावणोवाक्यमब्रवीत् ॥ 4 ॥
सर्वन्तत्खलुमेमोघंयत्तप्तम्परमन्तपः ।
यत्समानोमहेन्द्रेणमानुषेणास्मिर्जितः ॥ 5 ॥
इदन्तद्ब्रह्मणोघोरंवाक्यम्मामभ्युपस्थितम् ।
मानुषेभ्योविजानीहिभयन्त्वमितितत्तथा ॥ 6 ॥
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।
अवध्यत्वम्मयाप्राप्तम्मानुषेभ्योनयाचितम् ॥ 7 ॥
विदितं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
इक्ष्वाकुकुलजातेन अनर्ण्येन यत् पुरा ॥ 8 ॥
उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।
यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ॥ 9 ॥
निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वाङ्कुलाधम दुर्मते ।
शप्तोऽहंवेदवत्याचयदासाधर्षितापुरा ॥ 10 ॥
सेयंसीतामहाभागाजाताजनकनन्दिनी ।
उमानन्दीश्वरश्चापिरम्भावरुणकन्यका ॥ 11 ॥
यथोक्तास्तन्मयाप्राप्तन्नमिथ्याऋषिभाषितं एतदेवाभ्युपागम्ययत्नङ्कर्तुमहार्हथ ॥ 12 ॥
राक्षसाश्चापितिष्ठन्तुचर्यागोपुरमूर्थसु ।
सचाप्रतिमगाम्भीर्योदेवदानवदर्पहा ॥ 13 ॥
ब्रह्मशापाभिभूतस्तुकुम्भकर्णोविबोध्यताम् ।
सपराजितमात्मानम्प्रहस्तञ्चनिषूदितम् ॥ 14 ॥
ज्ञात्वारक्षोबलम्भीममादिदेशमहाबलः ।
द्वारेषुयत्नःक्रियताम्प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ॥ 15 ॥
निद्रावशसमाविष्टःकुम्भकर्णोविबोद्यताम् ।
सुखंस्वपितिनिश्चिन्तःकालोपहतचेतनः ॥ 16 ॥
नवषट् सप्तचाष्टौचमासान् स्वपितिराक्षसः ।
मन्त्रयित्वाप्रसुप्तोऽयमितस्तुनवमेऽहनि ॥ 17 ॥
तन्तुबोधयतक्षिप्रङ्कुम्भकर्णम्महाबलम् ।
सतुसङ् ख्येमहाबाहुःककुदस्सर्वरक्षसाम् ॥ 18 ॥
वानरान् राजपुत्रौचक्षिप्रमेवहनिष्यति एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ॥ 19 ॥
कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।
रामेणहिनिरस्तस्यसङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ॥ 20 ॥
भविष्यतिनमेशोकःकुम्भकर्णेविबोधिते ।
किङ्करिष्याम्यहन्तेनशक्रतुल्यबलेनहि ॥ 21 ॥
ईदृशेव्यसनेघोरेयोनसाह्यायकल्पते ।
तेतुतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ॥ 22 ॥
जग्मुःपरमसम्भ्रान्ताःकुम्भकर्णनिवेशनम् ।
ताम्प्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ॥ 23 ॥
कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।
कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ॥ 24 ॥
प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
ताम्प्रविश्यगुहांरम्यांशुभाङ्काञ्चनकुट्टिमाम् ॥ 25 ॥
ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंशयानम्भीमविदर्शनम् ।
तेतुतंविकृतंसुप्तंविकीर्णमिवपर्वतम् ॥ 26 ॥
कुम्भकर्णम्महानिद्रंसहिताःप्रत्यबोधयन् ।
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।
भ्रामयन्तं न्विश्श्वसैःशयानं भीमविदर्शमम् ॥ 27 ॥
भीमनासापुटन्तन्तुपातालोविपुलाननम् ।
शयनेन्यस्तसर्वाङ्गम्मेदोरुधिरगन्धिनम् ॥ 28 ॥
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गङ्किरीटिनमरिन्दमम् ।
ददृशुर्नैरृतव्याघ्रङ्कुम्भकर्णमरिन्दमम् ॥ 29 ॥
ततश्चक्रुर्महात्मानङ्कुम्भकर्णाग्रतस्तदाचाग्रतः ॥ 30 ॥
मांसानाम्मेरुसङ्काशंराशिम्परमतर्पणम् ।
मृगाणाम्महिषाणाञ्चवराहाणाञ्चसञ्चयान् ॥ 31 ॥
चक्रुर्नैरृतशार्दूलाराशिमन्नस्यचाद्भुतम् ।
ततश्शोणितकुम्भांश्चमद्यानिविविधानिच ॥ 32 ॥
पुरस्तात्कुम्भकर्णस्यचक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।
लिलिपुश्चपरार्ध्येनचन्दनेनपरन्तपम् ॥ 33 ॥
दिव्यैराश्वासयामामासुर्माल्यैर्गन्धैस्सुगन्धिभिः ।
धूपंसुगन्धांश्चससृजुस्तुष्टवुश्चपरन्ततम् ॥ 34 ॥
जलदाइवचानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
शङ्खान्नापूरयामासुश्शशाङ्कसदृशप्रभान् ॥ 35 ॥
तुमुलंयुगपच्छापिविनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्तेनिशाचराः ॥ 36 ॥
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्तेविपुलं स्वनम् ।
सशङ्खभेरीपणवप्रणाद ।
मास्फोटितक्ष्वेलितसिम्हनादम् ।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः ।
श्रुत्वा विहम्गाः सहसा निपेतुः ॥ 37 ॥
यदाभृशन्तैर्निनदैर्महात्मानकुम्बकर्णोबुबुधेप्रसुप्तः ।
ततोमुसुण्ठीर्मुसलानिसर्वेरक्षोगणास्तेजगृहुर्गदाश्च ॥ 38 ॥
तंशैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।
सुखप्रसुप्तम्भुविकुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणितदानिजघ्नुः ॥ 39 ॥
तस्यनिःश्वासवातेनकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।
राक्षसाबलवन्तोऽपिस्थातुनाशक्नुवन्पुरः ॥ 40 ॥
ततःपरिहितागाढंराक्षसाभीमविक्रमाः ।
मृदङ्गपणवान् भेरीश्शङ्खकुम्भगणांस्तथा ॥ 41 ॥
दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् ।
नीलाञ्जनचयाकारन्तेतुतम्प्रत्यबोधयन् ॥ 42 ॥
अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।
यदाचैनन्नशेकुस्तेप्रतिबोधयितुन्तदा ॥ 43 ॥
ततोगुरुतरंयत्नन्दारुणंसमुपाक्रमन् ।
आश्वानुष्ट्रान् खरन्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ 44 ॥
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्चसर्वप्राणैरवादयन् ।
निजघ्नुश्चास्यगात्राणिमहाकाष्ठकङ्करैः ॥ 45 ॥
मुद्गरैर्मुसलैश्चापिसर्वप्राणसमुद्यतैः ।
तेननादेवमहतालङ्कासमभिपूरिता ॥ 46 ॥
सपर्वतवनासर्वासोऽपिनैवप्रबुध्यते ।
ततस्सहस्रम्भेरीणांयुगसत्समहन्यत ॥ 47 ॥
मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानांसमन्ततः ।
एवमप्यन्तिद्रिस्तुयदानैवप्रबुध्यत ॥ 48 ॥
शापस्यवशमापन्नस्ततःक्रुद्धानिशाचराः ।
महाक्रोधसमाविष्टास्सर्वेभीमपराक्रमाः ॥ 49 ॥
तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्येपराक्रमम् ।
अन्येभेरीस्समाजघ्नुरन्येचक्रुर्महास्वनम् ॥ 50 ॥
केशानन्येप्रलुलुपुःकर्णावन्येदशन्तिच ।
उदकुम्बशतान्यन्येसमसिञ्चन्तकर्णयोः ॥ 51 ॥
नकुम्भकर्णःपस्पन्देमहानिद्रावशङ्गतः ।
अन्येचबलिनस्तस्यकूटमुद्गरपाणयः ॥ 52 ॥
मूर्ध्निवक्षसिगात्रेषुपातन् कूटमुद्गरान् ।
रज्जुबन्धनबद्धाभिश्शतघ्नीभिश्चसर्वशः ॥ 53 ॥
वध्यमानोमहाकायोनप्राबुध्यतराक्षसः ।
वारणानांसहस्रञ्चशरीरेऽस्यप्रधावितम् ॥ 54 ॥
कुम्बकर्णस्तदाबुद् ध्वास्पर्शम्परमबुध्यत ।
सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् ।
निद्राक्ष्यात् क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणस्सहसोत्पपाप ॥ 55 ॥
सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्यबाहूगिरशृङ्गसारौ ।
निवृत्यवक्त्रंवडवामुखाभन्निशाचरोऽसौविकृतञ्जजृम्भे ॥ 56 ॥
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसम्निभम् ।
दद्Rउशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ 57 ॥
सजृम्भमाणोऽतिबलःप्रद्धोनिशाचरः ।
निःश्वासश्चास्यसञ्जज्ञेपर्वतादिवमारुतः ॥ 58 ॥
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्यकुम्भकर्णस्यतद्बभौ ।
तपान्तेसबलाकस्यमेघस्येवविवर्षतः ॥ 59 ॥
तस्यदीप्ताग्निसदृशेविद्युत्सदृशवर्चसी ।
ददृशातेमहानेत्रेदीप्ताविवमहाग्रहौ ॥ 60 ॥
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान्भक्ष्यांश्चविविधान् बहून् ।
वराहान्महिषांश्चैवबभक्षसमहाबलः ॥ 61 ॥
आददुन्भुक्षितोमांसंशोणितन्तृषितःपिबन् ।
मेदःकुम्भांश्चमद्यांश्चपपौशक्ररिपुस्तदा ॥ 62 ॥
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेरुर्निशाचराः ।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ 63 ॥
निद्राविशदनेत्रस्तुकलुषीकृतलोचनः ।
चारयन् सर्वतोदृष्टिन्तान् ददर्शनिशाचरान् ॥ 64 ॥
ससर्वान् सान्त्वयामासनैरृतान् नैरृतर्षभः ।
बोधनाद्विस्मितश्चापिराक्षसानिदमब्रवीत् ॥ 65 ॥
किमर्थमहमादृत्यभवद्भिःप्रतिबोधितः ।
कच्छित्सुकुशलंराज्ञोभयंवानेषनकिम् ॥ 66 ॥
अथवाध्रुवमन्येभ्योभयम्परमुपस्थितम् ।
यदर्थमेवत्वरितैर्भवद्भिःप्रतिबोधितः ॥ 67 ॥
अद्यराक्षसराजस्यभयमुत्पाटयाम्यहम् ।
दारयिष्येमहेन्द्रंवाशातयिष्येतथानलम् ॥ 68 ॥
नह्यल्पकारणेसुप्तम्बोधयिष्यतिमाङ्गुरुः ।
तदाख्यातार्थतत्त्वेनमत्प्रबोधनकारणम् ॥ 69 ॥
एवम्ब्रुवाणंसम्रब्धङ्कुम्भकर्णमरिन्दमम् ।
यूपाक्षःसचिवोराज्ञःकृताञ्जलिरभाषत ॥ 70 ॥
ननोदेवकृतङ्किञ्चिद्भयमस्तिकदाचन ।
मानुषान्नोभयंराजंस्तुमुलंसम्प्रबाधते ॥ 71 ॥
नदैत्यदानवेभ्योवाभयमस्तिहितादृशम् ।
यादृशम्मानुषंराजन् भयमस्मानुपस्थितम् ॥ 72 ॥
वानरैःपर्वताकारैर्लङ्केयम्परिवारिता ।
सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलम्भयम् ॥ 73 ॥
एकेनवानरेणेयम्पूर्वन्दग्धामहापुरी ।
कुमारोनिहतश्चाक्षस्सानुयात्रःसकुञ्जरः ॥ 74 ॥
स्वयंरक्षोधिपश्चापिपौलस्त्योदेवकण्टकः ।
मृतेतिसंयुगेमुक्तोरामेणादित्यतेजसा ॥ 75 ॥
यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ 76 ॥
सयूपाक्ष्वचश्श्रुत्वाभ्रातुर्युधिपराभवम् ।
कुम्भकर्णोविवृत्ताक्षोयूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ 77 ॥
सर्वमद्यैवयूपाक्षहरिसैन्यंसलक्ष्मणम् ।
राघवञ्चरणेजित्वाततोद्रक्ष्यामिरावणम् ॥ 78 ॥
राक्षसांस्तर्पयिष्यामिहरीणाम्मांसशोणितैः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापिस्वयम्पास्यामिशोणितम् ॥ 79 ॥
तत्तस्यवाक्यम्ब्रुवतोनिशम्यसगर्वितंरोषविवृद्धदोषम् ।
महोदरोनैरृतयोधमुख्यःकृताञ्जलिर्वाक्यमिदम्बभाषे ॥ 80 ॥
रावणस्यवचःश्रुत्वागुणदोषौविमृश्यच ।
पश्चादपिमहाबाहो शत्रून्युधिविजेष्यसि ॥ 81 ॥
महोदरवचश्श्रुत्वाराक्षसैःपरिवारितः ।
कुम्भकर्णोमहातेजास्सम्प्रतस्थेमहाबलः ॥ 82 ॥
सुप्तमुत्थाप्यभीमाक्षम्भीमरूपपराक्रमम् ।
राक्षसास्त्वरिताजुग्मर्दशग्रीन्विवेशनम् ॥ 83 ॥
ततोगत्वादशग्रीवमासीनम्परमासने ।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वएवनिशाचराः ॥ 84 ॥
प्रबुद्धोऽयङ्कुम्भकर्णभ्रातातेराक्षसेश्वर ।
कथन्तत्रैवनिर्यातुद्रक्ष्यसेतमिहागतम् ॥ 85 ॥
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टोराक्षसांस्तानुपस्थितान् ।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामियथान्यायञ्चपूज्यताम् ॥ 86 ॥
तथेत्युक्त्वातुतेसर्वेपुनरागम्यराक्षसाः ।
कुम्भकर्णमिदंवाक्यमूचूरावणचोदिताः ॥ 87 ॥
द्रष्टुन्त्वाङ्काङ्क्षतेराजासर्वराक्षसपुङ्गवः ।
गमनेक्रियताम्बुद्धिर्भ्रातरंसम्प्रहर्षयः ॥ 88 ॥
कुम्भकर्णस्तुदुर्धर्षोभ्रातुराज्ञायशासनम् ।
तथेत्युक्त्वामहावीर्यश्शयनादुत्पपातह ॥ 89 ॥
प्रक्षाल्य वदनं ह्Rष्टः स्नातः परमभूषितः ।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ 90 ॥
ततस्तेत्वरितास्तत्रराक्षसारावणाज्ञया ।
मद्यकुम्भांश्चविविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ 91 ॥
पीत्वाघटसहस्रेद्वेगमनायोपचक्रमे ।
ईषत्समुत्कटोमत्तस्तेजोबलसमन्वितः ॥ 92 ॥
कुम्भकर्णोबभौहृष्टःकालान्तकयमोपमः ।
भ्रातुस्सभवनङ्गच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ॥ 93 ॥
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ।
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् ।
सहस्ररस्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः ।
शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ 94 ॥
तंराजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्तेसहसाबहिस्स्थिताः ।
दृष्टवाऽप्रमेयङ्गिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्तेहरियूथपालाः ॥ 95 ॥
केचिच्छरण्यंशरणंस्मरामंव्रजन्तिकेचिद् व्यथिताःपतन्ति ।
केचिद्धशस्मव्यथिताःपतन्तिकेचिद्भयार्ताभुविशेरतेस्म ॥ 96 ॥
तमद्रिशृङ्गप्रतिमङ्किरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवाऽत्मतेजसा ।
वनौकसःप्रेक्ष्यविवृद्धमद्भुतं 3 भयार्धितादुद्रुविरेततस्ततः ॥ 97 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ṣaṣṭitamassargaḥ |
sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrāmabāṇabhayārdhitaḥ |
bhagnadarpastadārājābabhūvavyathitendriyaḥ || 1 ||
mātaṅga iva simhena garuḍeneva pannagaḥ |
abhibhūto'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 2 ||
brahmadaṇḍapratīkānāṃvidyutsadṛśavarcasām |
smaranrāghavabāṇānāṃvivyatherākṣaseśvaraḥ || 3 ||
nakāñcanamayandivyamāśrityaparamāsanam |
viprekṣamāṇorakṣāṃsirāvaṇovākyamabravīt || 4 ||
sarvantatkhalumemoghaṃyattaptamparamantapaḥ |
yatsamānomahendreṇamānuṣeṇāsmirjitaḥ || 5 ||
idantadbrahmaṇoghoraṃvākyammāmabhyupasthitam |
mānuṣebhyovijānīhibhayantvamititattathā || 6 ||
devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |
avadhyatvammayāprāptammānuṣebhyonayācitam || 7 ||
viditaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |
ikṣvākukulajātena anarṇyena yat purā || 8 ||
utpatsyatehimadvaṃśepuruṣorākṣasādhanu |
yastvāṃsaputraṃsāmātyaṃsabalaṃsāśvasārathim || 9 ||
nihaniṣyatisaṅgrāmetvāṅkulādhama durmate |
śapto'haṃvedavatyācayadāsādharṣitāpurā || 10 ||
seyaṃsītāmahābhāgājātājanakanandinī |
umānandīśvaraścāpirambhāvaruṇakanyakā || 11 ||
yathoktāstanmayāprāptannamithyāṛṣibhāṣitaṃ etadevābhyupāgamyayatnaṅkartumahārhatha || 12 ||
rākṣasāścāpitiṣṭhantucaryāgopuramūrthasu |
sacāpratimagāmbhīryodevadānavadarpahā || 13 ||
brahmaśāpābhibhūtastukumbhakarṇovibodhyatām |
saparājitamātmānamprahastañcaniṣūditam || 14 ||
jñātvārakṣobalambhīmamādideśamahābalaḥ |
dvāreṣuyatnaḥkriyatāmprākāraścādhiruhyatām || 15 ||
nidrāvaśasamāviṣṭaḥkumbhakarṇovibodyatām |
sukhaṃsvapitiniścintaḥkālopahatacetanaḥ || 16 ||
navaṣaṭ saptacāṣṭaucamāsān svapitirākṣasaḥ |
mantrayitvāprasupto'yamitastunavame'hani || 17 ||
tantubodhayatakṣipraṅkumbhakarṇammahābalam |
satusaṅ khyemahābāhuḥkakudassarvarakṣasām || 18 ||
vānarān rājaputraucakṣipramevahaniṣyati eṣaḥketuḥparaṃsaṅ khyemukhyovaisarvarakṣasām || 19 ||
kumbhakarṇaḥsadāśetemūḍhogrāmyasukherataḥ |
rāmeṇahinirastasyasaṅgrāme'smin sudāruṇe || 20 ||
bhaviṣyatinameśokaḥkumbhakarṇevibodhite |
kiṅkariṣyāmyahantenaśakratulyabalenahi || 21 ||
īdṛśevyasaneghoreyonasāhyāyakalpate |
tetutadvacanaṃśrutvārākṣasendrasyarākṣasāḥ || 22 ||
jagmuḥparamasambhrāntāḥkumbhakarṇaniveśanam |
tāmpraviśyamahādvāraṃsarvatoyojanāyatām || 23 ||
kumbhakarṇaguhāṃramyāṃsarvagandhapravāhinīm |
kumbhakarṇasyaniḥśvāsādavadhūtāmahābalāḥ || 24 ||
pratiṣṭhamānāḥkṛcchreṇayatnātpraviviśurguhām |
tāmpraviśyaguhāṃramyāṃśubhāṅkāñcanakuṭṭimām || 25 ||
dadṛśurnairṛtavyāghraṃśayānambhīmavidarśanam |
tetutaṃvikṛtaṃsuptaṃvikīrṇamivaparvatam || 26 ||
kumbhakarṇammahānidraṃsahitāḥpratyabodhayan |
ūrdhvaromāñcitatanuṃśvasantamivapannagam |
bhrāmayantaṃ nviśśvasaiḥśayānaṃ bhīmavidarśamam || 27 ||
bhīmanāsāpuṭantantupātālovipulānanam |
śayanenyastasarvāṅgammedorudhiragandhinam || 28 ||
kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṅkirīṭinamarindamam |
dadṛśurnairṛtavyāghraṅkumbhakarṇamarindamam || 29 ||
tataścakrurmahātmānaṅkumbhakarṇāgratastadācāgrataḥ || 30 ||
māṃsānāmmerusaṅkāśaṃrāśimparamatarpaṇam |
mṛgāṇāmmahiṣāṇāñcavarāhāṇāñcasañcayān || 31 ||
cakrurnairṛtaśārdūlārāśimannasyacādbhutam |
tataśśoṇitakumbhāṃścamadyānivividhānica || 32 ||
purastātkumbhakarṇasyacakrustridaśaśatravaḥ |
lilipuścaparārdhyenacandanenaparantapam || 33 ||
divyairāśvāsayāmāmāsurmālyairgandhaissugandhibhiḥ |
dhūpaṃsugandhāṃścasasṛjustuṣṭavuścaparantatam || 34 ||
jaladāivacāneduryātudhānāstatastataḥ |
śaṅkhānnāpūrayāmāsuśśaśāṅkasadṛśaprabhān || 35 ||
tumulaṃyugapacchāpivineduścāpyamarṣitāḥ |
nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipusteniśācarāḥ || 36 ||
kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakrustevipulaṃ svanam |
saśaṅkhabherīpaṇavapraṇāda |
māsphoṭitakṣvelitasimhanādam |
diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ |
śrutvā vihamgāḥ sahasā nipetuḥ || 37 ||
yadābhṛśantairninadairmahātmānakumbakarṇobubudheprasuptaḥ |
tatomusuṇṭhīrmusalānisarverakṣogaṇāstejagṛhurgadāśca || 38 ||
taṃśailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistarairmudgaramuṣṭibhiśca |
sukhaprasuptambhuvikumbhakarṇaṃrakṣāṃsyudagrāṇitadānijaghnuḥ || 39 ||
tasyaniḥśvāsavātenakumbhakarṇasyarakṣasaḥ |
rākṣasābalavanto'pisthātunāśaknuvanpuraḥ || 40 ||
tataḥparihitāgāḍhaṃrākṣasābhīmavikramāḥ |
mṛdaṅgapaṇavān bherīśśaṅkhakumbhagaṇāṃstathā || 41 ||
daśarākṣasasāhasraṃyugapatparyavārayan |
nīlāñjanacayākārantetutampratyabodhayan || 42 ||
abhighnantonadantaścanaivasaṃvividetusaḥ |
yadācainannaśekustepratibodhayituntadā || 43 ||
tatogurutaraṃyatnandāruṇaṃsamupākraman |
āśvānuṣṭrān kharannāgān jaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ || 44 ||
bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃścasarvaprāṇairavādayan |
nijaghnuścāsyagātrāṇimahākāṣṭhakaṅkaraiḥ || 45 ||
mudgarairmusalaiścāpisarvaprāṇasamudyataiḥ |
tenanādevamahatālaṅkāsamabhipūritā || 46 ||
saparvatavanāsarvāso'pinaivaprabudhyate |
tatassahasrambherīṇāṃyugasatsamahanyata || 47 ||
mṛṣṭakāñcanakoṇānāmāsaktānāṃsamantataḥ |
evamapyantidristuyadānaivaprabudhyata || 48 ||
śāpasyavaśamāpannastataḥkruddhāniśācarāḥ |
mahākrodhasamāviṣṭāssarvebhīmaparākramāḥ || 49 ||
tadrakṣobodhayiṣyantaścakruranyeparākramam |
anyebherīssamājaghnuranyecakrurmahāsvanam || 50 ||
keśānanyepralulupuḥkarṇāvanyedaśantica |
udakumbaśatānyanyesamasiñcantakarṇayoḥ || 51 ||
nakumbhakarṇaḥpaspandemahānidrāvaśaṅgataḥ |
anyecabalinastasyakūṭamudgarapāṇayaḥ || 52 ||
mūrdhnivakṣasigātreṣupātan kūṭamudgarān |
rajjubandhanabaddhābhiśśataghnībhiścasarvaśaḥ || 53 ||
vadhyamānomahākāyonaprābudhyatarākṣasaḥ |
vāraṇānāṃsahasrañcaśarīre'syapradhāvitam || 54 ||
kumbakarṇastadābud dhvāsparśamparamabudhyata |
sapātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstānvipulān prahārān |
nidrākṣyāt kṣudbhayapīḍitaścavijṛmbhamāṇassahasotpapāpa || 55 ||
sanāgabhogācalaśṛṅgakalpauvikṣipyabāhūgiraśṛṅgasārau |
nivṛtyavaktraṃvaḍavāmukhābhanniśācaro'sauvikṛtañjajṛmbhe || 56 ||
tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasamnibham |
dadRuśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 57 ||
sajṛmbhamāṇo'tibalaḥpraddhoniśācaraḥ |
niḥśvāsaścāsyasañjajñeparvatādivamārutaḥ || 58 ||
rūpamuttiṣṭhatastasyakumbhakarṇasyatadbabhau |
tapāntesabalākasyameghasyevavivarṣataḥ || 59 ||
tasyadīptāgnisadṛśevidyutsadṛśavarcasī |
dadṛśātemahānetredīptāvivamahāgrahau || 60 ||
tatastvadarśayan sarvānbhakṣyāṃścavividhān bahūn |
varāhānmahiṣāṃścaivababhakṣasamahābalaḥ || 61 ||
ādadunbhukṣitomāṃsaṃśoṇitantṛṣitaḥpiban |
medaḥkumbhāṃścamadyāṃścapapauśakraripustadā || 62 ||
tatastṛpta iti jñātvā samutperurniśācarāḥ |
śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 63 ||
nidrāviśadanetrastukaluṣīkṛtalocanaḥ |
cārayan sarvatodṛṣṭintān dadarśaniśācarān || 64 ||
sasarvān sāntvayāmāsanairṛtān nairṛtarṣabhaḥ |
bodhanādvismitaścāpirākṣasānidamabravīt || 65 ||
kimarthamahamādṛtyabhavadbhiḥpratibodhitaḥ |
kacchitsukuśalaṃrājñobhayaṃvāneṣanakim || 66 ||
athavādhruvamanyebhyobhayamparamupasthitam |
yadarthamevatvaritairbhavadbhiḥpratibodhitaḥ || 67 ||
adyarākṣasarājasyabhayamutpāṭayāmyaham |
dārayiṣyemahendraṃvāśātayiṣyetathānalam || 68 ||
nahyalpakāraṇesuptambodhayiṣyatimāṅguruḥ |
tadākhyātārthatattvenamatprabodhanakāraṇam || 69 ||
evambruvāṇaṃsamrabdhaṅkumbhakarṇamarindamam |
yūpākṣaḥsacivorājñaḥkṛtāñjalirabhāṣata || 70 ||
nanodevakṛtaṅkiñcidbhayamastikadācana |
mānuṣānnobhayaṃrājaṃstumulaṃsamprabādhate || 71 ||
nadaityadānavebhyovābhayamastihitādṛśam |
yādṛśammānuṣaṃrājan bhayamasmānupasthitam || 72 ||
vānaraiḥparvatākārairlaṅkeyamparivāritā |
sītāharaṇasantaptādrāmānnastumulambhayam || 73 ||
ekenavānareṇeyampūrvandagdhāmahāpurī |
kumāronihataścākṣassānuyātraḥsakuñjaraḥ || 74 ||
svayaṃrakṣodhipaścāpipaulastyodevakaṇṭakaḥ |
mṛtetisaṃyugemuktorāmeṇādityatejasā || 75 ||
yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |
kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 76 ||
sayūpākṣvacaśśrutvābhrāturyudhiparābhavam |
kumbhakarṇovivṛttākṣoyūpākṣamidamabravīt || 77 ||
sarvamadyaivayūpākṣaharisainyaṃsalakṣmaṇam |
rāghavañcaraṇejitvātatodrakṣyāmirāvaṇam || 78 ||
rākṣasāṃstarpayiṣyāmiharīṇāmmāṃsaśoṇitaiḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpisvayampāsyāmiśoṇitam || 79 ||
tattasyavākyambruvatoniśamyasagarvitaṃroṣavivṛddhadoṣam |
mahodaronairṛtayodhamukhyaḥkṛtāñjalirvākyamidambabhāṣe || 80 ||
rāvaṇasyavacaḥśrutvāguṇadoṣauvimṛśyaca |
paścādapimahābāho śatrūnyudhivijeṣyasi || 81 ||
mahodaravacaśśrutvārākṣasaiḥparivāritaḥ |
kumbhakarṇomahātejāssampratasthemahābalaḥ || 82 ||
suptamutthāpyabhīmākṣambhīmarūpaparākramam |
rākṣasāstvaritājugmardaśagrīnviveśanam || 83 ||
tatogatvādaśagrīvamāsīnamparamāsane |
ūcurbaddhāñjalipuṭāssarvaevaniśācarāḥ || 84 ||
prabuddho'yaṅkumbhakarṇabhrātāterākṣaseśvara |
kathantatraivaniryātudrakṣyasetamihāgatam || 85 ||
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭorākṣasāṃstānupasthitān |
draṣṭumenamihecchāmiyathānyāyañcapūjyatām || 86 ||
tathetyuktvātutesarvepunarāgamyarākṣasāḥ |
kumbhakarṇamidaṃvākyamūcūrāvaṇacoditāḥ || 87 ||
draṣṭuntvāṅkāṅkṣaterājāsarvarākṣasapuṅgavaḥ |
gamanekriyatāmbuddhirbhrātaraṃsampraharṣayaḥ || 88 ||
kumbhakarṇastudurdharṣobhrāturājñāyaśāsanam |
tathetyuktvāmahāvīryaśśayanādutpapātaha || 89 ||
prakṣālya vadanaṃ hRṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |
pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 90 ||
tatastetvaritāstatrarākṣasārāvaṇājñayā |
madyakumbhāṃścavividhān kṣipramevopahārayan || 91 ||
pītvāghaṭasahasredvegamanāyopacakrame |
īṣatsamutkaṭomattastejobalasamanvitaḥ || 92 ||
kumbhakarṇobabhauhṛṣṭaḥkālāntakayamopamaḥ |
bhrātussabhavanaṅgacchanrakṣobalasamanvitaḥ || 93 ||
kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm |
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan |
sahasrarasmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |
jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ |
śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 94 ||
taṃrājamārgasthamamitraghātinaṃvanaukasastesahasābahissthitāḥ |
dṛṣṭavā'prameyaṅgiriśṛṅgakalpaṃvitatrasustehariyūthapālāḥ || 95 ||
keciccharaṇyaṃśaraṇaṃsmarāmaṃvrajantikecid vyathitāḥpatanti |
keciddhaśasmavyathitāḥpatantikecidbhayārtābhuviśeratesma || 96 ||
tamadriśṛṅgapratimaṅkirīṭinaṃspṛśantamādityamivā'tmatejasā |
vanaukasaḥprekṣyavivṛddhamadbhutaṃ 3 bhayārdhitādudruviretatastataḥ || 97 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.