ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଶୁଭଂଵାକ୍ଯଂରାଘଵେଣାନୁଭାଷିତମ୍ ।
ତତଶ୍ଶୁଭତରଂଵାକ୍ଯଂଵ୍ଯାଜହାରମହେଶ୍ଵରଃ ॥ 1 ॥
ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ମହାବାହୋ ମହାଵକ୍ଷ ପରନ୍ତପ ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯାକୃତମିଦଙ୍କର୍ମତ୍ଵଯାଧର୍ମଭୃତାଂଵର ॥ 2 ॥
ଦିଷ୍ଟ୍ଯାସର୍ଵସ୍ଯଲୋକସ୍ଯପ୍ରଵୃଦ୍ଧନ୍ଦାରୁଣନ୍ତମଃ ।
ଅପାଵୃତ୍ତନ୍ତ୍ଵଯାସଙ୍ଖ୍ଯେରାମରାଵଣଜମ୍ଭଯମ୍ ॥ 3 ॥
ଆଶ୍ଵାସ୍ଯଭରତନ୍ଦୀନଙ୍କୌସଲ୍ଯାଂ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ ।
କୈକେଯୀଂ ଚ ସୁମିତ୍ରାଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟଵାଲକ୍ଷ୍ମଣମାତରମ୍ ॥ 4 ॥
ପ୍ରାପ୍ଯରାଜ୍ଯମଯୋଧ୍ଯାଯାନ୍ନନ୍ଦଯିତ୍ଵାସୁହୃଜ୍ଜନମ୍ ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଙ୍କୁଲେଵଂଶଂସ୍ଥାପଯିତ୍ଵାମହାବଲ ॥ 5 ॥
ଇଷ୍ଟଵାତୁରଗମେଧେନପ୍ରାପ୍ଯଚାନୁତ୍ତମଂଯଶଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋଧନନ୍ଦତ୍ତ୍ଵାତ୍ରିଦିଵଙ୍ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ॥ 6 ॥
ଏଷରାଜାଦଶରଥୋଵିମାନସ୍ଥଃପିତାତଵ ।
କାକୁତ୍ସ୍ଥମାନୁଷେଲୋକେଗୁରୁସ୍ତଵମହାଯଶାଃ ॥ 7 ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଙ୍ଗତଃଶ୍ରୀମାଂସ୍ତ୍ଵଯାପୁତ୍ରେଣତାରିତଃ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନସହଭ୍ରାତ୍ରାତ୍ଵମେମମଭିଵାଦଯ ॥ 8 ॥
ମହଦେଵଵଚ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାରାଘଵଃସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନସହଭ୍ରାତ୍ରାଦଦର୍ଶପିତରମ୍ପ୍ରଭୁଃ ॥ 9 ॥
ଦୀପ୍ଯମାନଂସ୍ଵଯାଲକ୍ଷ୍ମଵିରଜୋଽମ୍ଭରଧାରିଣମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନସହଭ୍ରାତ୍ରାଦଦର୍ଶପିତରମ୍ପ୍ରଭୁଃ ॥ 10 ॥
ହର୍ଷେଣମହତାଵିଷ୍ଟୋଵିମନସ୍ଥୋମହୀପତିଃ ।
ପ୍ରାଣୈଃପ୍ରିଯତରନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାପୁତ୍ରନ୍ଦଶରଥସ୍ତଦା ॥ 11 ॥
ଆରୋପ୍ଯାଙ୍କେମହବାହୁର୍ଵରାସନଗତଃପ୍ରଭୁଃ ।
ବାହୁଭ୍ଯାଂସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯତତୋଵାକ୍ଯଂସମାଦଦେ ॥ 12 ॥
ନ ମେସ୍ଵର୍ଗୋବହୁମତସ୍ସମ୍ମାନଶ୍ଚସୁରର୍ଷଭୈଃ ।
ତ୍ଵଯାରାମଵିହୀନସ୍ଯସତ୍ଯମ୍ପ୍ରତିଶୃଣୋମିତେ ॥ 13 ॥
ଅଦ୍ଯତ୍ଵାନ୍ନିହତାମିତ୍ରନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାସମ୍ପୂର୍ଣମାନସମ୍ ।
ନିସ୍ତୀର୍ଣଵନଵାସଂ ଚ ପ୍ରୀତିରାସୀତ୍ପରାମମ ॥ 14 ॥
କୈକେଯ୍ଯାଯାନିଚୋକ୍ତାନିଵାକ୍ଯାନିଵଦତାଂଵର ।
ତଵପ୍ରଵ୍ରାଜନାର୍ଥାନିସ୍ଥିତାନିହୃଦଯେମମ ॥ 15 ॥
ତ୍ଵାନ୍ତୁଦୃଷ୍ଟଵାକୁଶଲିନମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ।
ଅଦ୍ଯଦୁଃଖାଦ୍ଵିମୁକ୍ତୋଽସ୍ମିନୀହାରାଦିଵଭାସ୍କରଃ ॥ 16 ॥
ତାରିତୋଽହନ୍ତ୍ଵଯାପୁତ୍ର ସୁପୁତ୍ରେଣମହାତ୍ମନା ।
ଅଷ୍ଟାଵକ୍ରେଣଧର୍ମାତ୍ମାକହୋଲୋବ୍ରାହ୍ମଣୋଯଥା ॥ 17 ॥
ଇଦାନୀଂ ଚ ଵିଜାନାମିଯଥାସୌମ୍ଯ ସୁରେଶ୍ଵରୈଃ ।
ଵଧାର୍ଥଂରାଵଣସ୍ଯେହଵିହିତମ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ॥ 18 ॥
ସିଦ୍ଧାର୍ଥାଖଲୁକୌସଲ୍ଯାଯାତ୍ଵାଂରାମ ଗୃହଙ୍ଗତମ୍ ।
ଵନାନ୍ନିଵୃତ୍ତଂସଂହୃଷ୍ଟାଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେଶତ୍ରୁସୂଦନମ୍ ॥ 19 ॥
ସିଦ୍ଧାର୍ଥାଃଖଲୁତେରାମ ନରାଯେତ୍ଵାମ୍ପୁରୀଙ୍ଗତମ୍ ।
ରାଜ୍ଯେଚାଵାଭିଷିକ୍ତଂ ଚ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେଵସୁଧାଧିପମ୍ ॥ 20 ॥
ଅନୁରକ୍ତେନବଲିନାଶୁଚିନାଧର୍ମଚାରିଣା ।
ଇଚ୍ଛେଯନ୍ତ୍ଵାମହନ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ଭରତେନସମାଗତମ୍ ॥ 21 ॥
ଚତୁର୍ଦଶସମାସ୍ସୌମ୍ଯଵନେନିର୍ଯାତିତାସ୍ତ୍ଵଯା ।
ଵସତାସୀତଯାସାର୍ଧଂଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ଧୀମତା ॥ 22 ॥
ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସୋଽସିପ୍ରତିଜ୍ଞାପୂରିତାତ୍ଵଯା ।
ରାଵଣଂ ଚ ରଣେହତ୍ଵାଦେଵତାଃପରିତୋଷିତାଃ ॥ 23 ॥
କୃତଙ୍କର୍ମଯଶଶ୍ଶ୍ଲାଘ୍ଯମ୍ପ୍ରାପ୍ତନ୍ତେଶତ୍ରୁସୂଦନ ।
ଭ୍ରାତୃଭିଃସହରାଜ୍ଯସ୍ଥୋଦୀର୍ଘମାଯୁରଵାପ୍ନୁହି ॥ 24 ॥
ଇତିବ୍ରୁଵାଣଂରାଜାନଂରାମଃପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ।
କୁରୁପ୍ରସାଦନ୍ଧର୍ମଜ୍ଞକୈକେଯ୍ଯାଭରତସ୍ଯ ଚ ॥ 25 ॥
ସପୁତ୍ରାନ୍ତ୍ଵାନ୍ତ୍ଯଜାମୀତିଯଦୁକ୍ତାକେକଯୀତ୍ଵଯା ।
ସ ଶାପଃକେକଯୀଙ୍ଘୋରସ୍ସପୁତ୍ରାଂ ନ ସ୍ପୃଶେତ୍ପ୍ରଭୋ ॥ 26 ॥
ତଥେତି ସ ମହାରାଜୋରାମମୁକ୍ତ୍ଵାକୃତାଞ୍ଜଲିମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯପୁନର୍ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ହ ॥ 27 ॥
ରାମଂଶୁଶ୍ରୂଷତାଭକ୍ତ୍ଯାଵୈଦେହ୍ଯାସହସୀତଯା ।
କୃତମମମହାପ୍ରୀତିଃପ୍ରାପ୍ତନ୍ଧର୍ମଫଲଂ ଚ ତେ ॥ 28 ॥
ଧର୍ମମ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସିଧର୍ମଜ୍ଞ ଯଶଶ୍ଚଵିପୁଲମ୍ଭୁଵି ।
ରାମେପ୍ରସନ୍ନେସ୍ଵର୍ଗଂ ଚ ମହିମାନନ୍ତଥୋତ୍ତମାମ୍ ॥ 29 ॥
ରାମଂଶୁଶ୍ରୂଷଭଦ୍ରନ୍ତେସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦଵର୍ଧନ ।
ରାମସ୍ସର୍ଵସ୍ଯଲୋକସ୍ଯସୁଭେଷ୍ଵଭିରତଃସଦା ॥ 30 ॥
ଏତେସେନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋଲୋକାସ୍ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚପରମର୍ଷଯଃ ।
ଅଭିଗମ୍ଯମହାତ୍ମାନମର୍ଚନ୍ତିପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ ॥ 31 ॥
ଏତତ୍ତଦୁକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତମକ୍ଷରମ୍ବ୍ରହ୍ମନିର୍ମିତମ୍ ।
ଦେଵାନାଂହୃଦଯଂସୌମ୍ଯ ଗୁହ୍ଯଂରାମଃପରନ୍ତପ ॥ 32 ॥
ଅଵାପ୍ତନ୍ଧର୍ମଚରଣଂଯଶଶ୍ଚଵିପୁଲନ୍ତ୍ଵଯା ।
ଏନଂଶୁଶ୍ରୂଷତାଭକ୍ତ୍ଯାଵୈଦେହ୍ଯାସହସୀତଯା ॥ 33 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଲକ୍ଷ୍ମଣଂରାଜାସ୍ନୁଷାମ୍ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିଂସ୍ଥିତାମ୍ ।
ପୁତ୍ରୀତ୍ଯାଭାଷ୍ଯମଧୁରଂଶନୈରେନାମୁଵାଚ ହ ॥ 34 ॥
କର୍ତଵ୍ଯୋ ନ ତୁଵୈଦେହୀମନ୍ଯୁସ୍ତ୍ଯାଗମିମମ୍ପ୍ରତି ।
ରାମେଣେତ୍ଵଦ୍ଵିଶୁଧ୍ଯର୍ଥଙ୍କୃତମେତଦ୍ଧିତୈଷିଣା ॥ 35 ॥
ସୁଦୁଷ୍କରମିଦମ୍ପୁତ୍ରିତଵଚାରିତ୍ରଲକ୍ଷଣମ୍ ।
କୃତଂଯତ୍ତେଽନ୍ଯନାରୀଣାଂଯଶୋହ୍ଯଭିଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 36 ॥
ନ ତ୍ଵଙ୍କାମଂସମାଧେଯାଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣମ୍ପ୍ରତି ।
ଅଵଶ୍ଯନ୍ତୁମଯାଵାଚ୍ଯମେଷତେଦୈଵତମ୍ପରମ୍ ॥ 37 ॥
ଇତିପ୍ରତିସମାଦିଶ୍ଯପୁତ୍ରୌସୀତାଂ ଚ ରାଘଵଃ ।
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଂଵିମାନେନଯଯୌଦଶରଥୋଜ୍ଵଲନ୍ ॥ 38 ॥
ଵିମାନମାସ୍ଥାଯମହାନୁଭାଵଃଶ୍ରିଯା ଚ ସମ୍ହୃଷ୍ଟତନ୍ନୁର୍ନୃପୋତ୍ତମଃ ।
ଆମନ୍ତ୍ଯପୁତ୍ରୌସହସୀତଯା ଚ ଜଗାମଦେଵପ୍ରଵରସ୍ଯଲୋକମ୍ ॥ 39 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvāviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ |
etacchrutvāśubhaṃvākyaṃrāghaveṇānubhāṣitam |
tataśśubhataraṃvākyaṃvyājahāramaheśvaraḥ || 1 ||
puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣa parantapa |
diṣṭyākṛtamidaṅkarmatvayādharmabhṛtāṃvara || 2 ||
diṣṭyāsarvasyalokasyapravṛddhandāruṇantamaḥ |
apāvṛttantvayāsaṅkhyerāmarāvaṇajambhayam || 3 ||
āśvāsyabharatandīnaṅkausalyāṃ ca yaśasvinīm |
kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭavālakṣmaṇamātaram || 4 ||
prāpyarājyamayodhyāyānnandayitvāsuhṛjjanam |
ikṣvākūṇāṅkulevaṃśaṃsthāpayitvāmahābala || 5 ||
iṣṭavāturagamedhenaprāpyacānuttamaṃyaśaḥ |
brāhmaṇebhyodhanandattvātridivaṅgantumarhasi || 6 ||
eṣarājādaśarathovimānasthaḥpitātava |
kākutsthamānuṣelokegurustavamahāyaśāḥ || 7 ||
indralokaṅgataḥśrīmāṃstvayāputreṇatāritaḥ |
lakṣmaṇenasahabhrātrātvamemamabhivādaya || 8 ||
mahadevavacśrutvārāghavaḥsahalakṣmaṇaḥ |
lakṣmaṇenasahabhrātrādadarśapitaramprabhuḥ || 9 ||
dīpyamānaṃsvayālakṣmavirajo'mbharadhāriṇam |
lakṣmaṇenasahabhrātrādadarśapitaramprabhuḥ || 10 ||
harṣeṇamahatāviṣṭovimanasthomahīpatiḥ |
prāṇaiḥpriyatarandṛṣṭavāputrandaśarathastadā || 11 ||
āropyāṅkemahabāhurvarāsanagataḥprabhuḥ |
bāhubhyāṃsampariṣvajyatatovākyaṃsamādade || 12 ||
na mesvargobahumatassammānaścasurarṣabhaiḥ |
tvayārāmavihīnasyasatyampratiśṛṇomite || 13 ||
adyatvānnihatāmitrandṛṣṭavāsampūrṇamānasam |
nistīrṇavanavāsaṃ ca prītirāsītparāmama || 14 ||
kaikeyyāyānicoktānivākyānivadatāṃvara |
tavapravrājanārthānisthitānihṛdayemama || 15 ||
tvāntudṛṣṭavākuśalinampariṣvajyasalakṣmaṇam |
adyaduḥkhādvimukto'sminīhārādivabhāskaraḥ || 16 ||
tārito'hantvayāputra suputreṇamahātmanā |
aṣṭāvakreṇadharmātmākaholobrāhmaṇoyathā || 17 ||
idānīṃ ca vijānāmiyathāsaumya sureśvaraiḥ |
vadhārthaṃrāvaṇasyehavihitampuruṣottama || 18 ||
siddhārthākhalukausalyāyātvāṃrāma gṛhaṅgatam |
vanānnivṛttaṃsaṃhṛṣṭādrakṣyateśatrusūdanam || 19 ||
siddhārthāḥkhaluterāma narāyetvāmpurīṅgatam |
rājyecāvābhiṣiktaṃ ca drakṣyantevasudhādhipam || 20 ||
anuraktenabalināśucinādharmacāriṇā |
iccheyantvāmahandraṣṭumbharatenasamāgatam || 21 ||
caturdaśasamāssaumyavaneniryātitāstvayā |
vasatāsītayāsārdhaṃlakṣmaṇena ca dhīmatā || 22 ||
nivṛttavanavāso'sipratijñāpūritātvayā |
rāvaṇaṃ ca raṇehatvādevatāḥparitoṣitāḥ || 23 ||
kṛtaṅkarmayaśaśślāghyamprāptanteśatrusūdana |
bhrātṛbhiḥsaharājyasthodīrghamāyuravāpnuhi || 24 ||
itibruvāṇaṃrājānaṃrāmaḥprāñjalirabravīt |
kuruprasādandharmajñakaikeyyābharatasya ca || 25 ||
saputrāntvāntyajāmītiyaduktākekayītvayā |
sa śāpaḥkekayīṅghorassaputrāṃ na spṛśetprabho || 26 ||
tatheti sa mahārājorāmamuktvākṛtāñjalim |
lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajyapunarvākyamuvāca ha || 27 ||
rāmaṃśuśrūṣatābhaktyāvaidehyāsahasītayā |
kṛtamamamahāprītiḥprāptandharmaphalaṃ ca te || 28 ||
dharmamprāpsyasidharmajña yaśaścavipulambhuvi |
rāmeprasannesvargaṃ ca mahimānantathottamām || 29 ||
rāmaṃśuśrūṣabhadrantesumitrānandavardhana |
rāmassarvasyalokasyasubheṣvabhirataḥsadā || 30 ||
etesendrāstrayolokāssiddhāścaparamarṣayaḥ |
abhigamyamahātmānamarcantipuruṣottamam || 31 ||
etattaduktamavyaktamakṣarambrahmanirmitam |
devānāṃhṛdayaṃsaumya guhyaṃrāmaḥparantapa || 32 ||
avāptandharmacaraṇaṃyaśaścavipulantvayā |
enaṃśuśrūṣatābhaktyāvaidehyāsahasītayā || 33 ||
ityuktvālakṣmaṇaṃrājāsnuṣāmbaddhāñjaliṃsthitām |
putrītyābhāṣyamadhuraṃśanairenāmuvāca ha || 34 ||
kartavyo na tuvaidehīmanyustyāgamimamprati |
rāmeṇetvadviśudhyarthaṅkṛtametaddhitaiṣiṇā || 35 ||
suduṣkaramidamputritavacāritralakṣaṇam |
kṛtaṃyatte'nyanārīṇāṃyaśohyabhibhaviṣyati || 36 ||
na tvaṅkāmaṃsamādheyābhartṛśuśrūṣaṇamprati |
avaśyantumayāvācyameṣatedaivatamparam || 37 ||
itipratisamādiśyaputrausītāṃ ca rāghavaḥ |
indralokaṃvimānenayayaudaśarathojvalan || 38 ||
vimānamāsthāyamahānubhāvaḥśriyā ca samhṛṣṭatannurnṛpottamaḥ |
āmantyaputrausahasītayā ca jagāmadevapravarasyalokam || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvāviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ द्वाविंशत्यधिकशततमस्सर्गः ।
एतच्छ्रुत्वाशुभंवाक्यंराघवेणानुभाषितम् ।
ततश्शुभतरंवाक्यंव्याजहारमहेश्वरः ॥ 1 ॥
पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्ष परन्तप ।
दिष्ट्याकृतमिदङ्कर्मत्वयाधर्मभृतांवर ॥ 2 ॥
दिष्ट्यासर्वस्यलोकस्यप्रवृद्धन्दारुणन्तमः ।
अपावृत्तन्त्वयासङ्ख्येरामरावणजम्भयम् ॥ 3 ॥
आश्वास्यभरतन्दीनङ्कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ॥ 4 ॥
प्राप्यराज्यमयोध्यायान्नन्दयित्वासुहृज्जनम् ।
इक्ष्वाकूणाङ्कुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ॥ 5 ॥
इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।
ब्राह्मणेभ्योधनन्दत्त्वात्रिदिवङ्गन्तुमर्हसि ॥ 6 ॥
एषराजादशरथोविमानस्थःपितातव ।
काकुत्स्थमानुषेलोकेगुरुस्तवमहायशाः ॥ 7 ॥
इन्द्रलोकङ्गतःश्रीमांस्त्वयापुत्रेणतारितः ।
लक्ष्मणेनसहभ्रात्रात्वमेममभिवादय ॥ 8 ॥
महदेववच्श्रुत्वाराघवःसहलक्ष्मणः ।
लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरम्प्रभुः ॥ 9 ॥
दीप्यमानंस्वयालक्ष्मविरजोऽम्भरधारिणम् ।
लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरम्प्रभुः ॥ 10 ॥
हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।
प्राणैःप्रियतरन्दृष्टवापुत्रन्दशरथस्तदा ॥ 11 ॥
आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।
बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ॥ 12 ॥
न मेस्वर्गोबहुमतस्सम्मानश्चसुरर्षभैः ।
त्वयारामविहीनस्यसत्यम्प्रतिशृणोमिते ॥ 13 ॥
अद्यत्वान्निहतामित्रन्दृष्टवासम्पूर्णमानसम् ।
निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत्परामम ॥ 14 ॥
कैकेय्यायानिचोक्तानिवाक्यानिवदतांवर ।
तवप्रव्राजनार्थानिस्थितानिहृदयेमम ॥ 15 ॥
त्वान्तुदृष्टवाकुशलिनम्परिष्वज्यसलक्ष्मणम् ।
अद्यदुःखाद्विमुक्तोऽस्मिनीहारादिवभास्करः ॥ 16 ॥
तारितोऽहन्त्वयापुत्र सुपुत्रेणमहात्मना ।
अष्टावक्रेणधर्मात्माकहोलोब्राह्मणोयथा ॥ 17 ॥
इदानीं च विजानामियथासौम्य सुरेश्वरैः ।
वधार्थंरावणस्येहविहितम्पुरुषोत्तम ॥ 18 ॥
सिद्धार्थाखलुकौसल्यायात्वांराम गृहङ्गतम् ।
वनान्निवृत्तंसंहृष्टाद्रक्ष्यतेशत्रुसूदनम् ॥ 19 ॥
सिद्धार्थाःखलुतेराम नरायेत्वाम्पुरीङ्गतम् ।
राज्येचावाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्तेवसुधाधिपम् ॥ 20 ॥
अनुरक्तेनबलिनाशुचिनाधर्मचारिणा ।
इच्छेयन्त्वामहन्द्रष्टुम्भरतेनसमागतम् ॥ 21 ॥
चतुर्दशसमास्सौम्यवनेनिर्यातितास्त्वया ।
वसतासीतयासार्धंलक्ष्मणेन च धीमता ॥ 22 ॥
निवृत्तवनवासोऽसिप्रतिज्ञापूरितात्वया ।
रावणं च रणेहत्वादेवताःपरितोषिताः ॥ 23 ॥
कृतङ्कर्मयशश्श्लाघ्यम्प्राप्तन्तेशत्रुसूदन ।
भ्रातृभिःसहराज्यस्थोदीर्घमायुरवाप्नुहि ॥ 24 ॥
इतिब्रुवाणंराजानंरामःप्राञ्जलिरब्रवीत् ।
कुरुप्रसादन्धर्मज्ञकैकेय्याभरतस्य च ॥ 25 ॥
सपुत्रान्त्वान्त्यजामीतियदुक्ताकेकयीत्वया ।
स शापःकेकयीङ्घोरस्सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ॥ 26 ॥
तथेति स महाराजोराममुक्त्वाकृताञ्जलिम् ।
लक्ष्मणं च परिष्वज्यपुनर्वाक्यमुवाच ह ॥ 27 ॥
रामंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।
कृतमममहाप्रीतिःप्राप्तन्धर्मफलं च ते ॥ 28 ॥
धर्मम्प्राप्स्यसिधर्मज्ञ यशश्चविपुलम्भुवि ।
रामेप्रसन्नेस्वर्गं च महिमानन्तथोत्तमाम् ॥ 29 ॥
रामंशुश्रूषभद्रन्तेसुमित्रानन्दवर्धन ।
रामस्सर्वस्यलोकस्यसुभेष्वभिरतःसदा ॥ 30 ॥
एतेसेन्द्रास्त्रयोलोकास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।
अभिगम्यमहात्मानमर्चन्तिपुरुषोत्तमम् ॥ 31 ॥
एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरम्ब्रह्मनिर्मितम् ।
देवानांहृदयंसौम्य गुह्यंरामःपरन्तप ॥ 32 ॥
अवाप्तन्धर्मचरणंयशश्चविपुलन्त्वया ।
एनंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ॥ 33 ॥
इत्युक्त्वालक्ष्मणंराजास्नुषाम्बद्धाञ्जलिंस्थिताम् ।
पुत्रीत्याभाष्यमधुरंशनैरेनामुवाच ह ॥ 34 ॥
कर्तव्यो न तुवैदेहीमन्युस्त्यागमिमम्प्रति ।
रामेणेत्वद्विशुध्यर्थङ्कृतमेतद्धितैषिणा ॥ 35 ॥
सुदुष्करमिदम्पुत्रितवचारित्रलक्षणम् ।
कृतंयत्तेऽन्यनारीणांयशोह्यभिभविष्यति ॥ 36 ॥
न त्वङ्कामंसमाधेयाभर्तृशुश्रूषणम्प्रति ।
अवश्यन्तुमयावाच्यमेषतेदैवतम्परम् ॥ 37 ॥
इतिप्रतिसमादिश्यपुत्रौसीतां च राघवः ।
इन्द्रलोकंविमानेनययौदशरथोज्वलन् ॥ 38 ॥
विमानमास्थायमहानुभावःश्रिया च सम्हृष्टतन्नुर्नृपोत्तमः ।
आमन्त्यपुत्रौसहसीतया च जगामदेवप्रवरस्यलोकम् ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्यधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvāviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ |
etacchrutvāśubhaṃvākyaṃrāghaveṇānubhāṣitam |
tataśśubhataraṃvākyaṃvyājahāramaheśvaraḥ || 1 ||
puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣa parantapa |
diṣṭyākṛtamidaṅkarmatvayādharmabhṛtāṃvara || 2 ||
diṣṭyāsarvasyalokasyapravṛddhandāruṇantamaḥ |
apāvṛttantvayāsaṅkhyerāmarāvaṇajambhayam || 3 ||
āśvāsyabharatandīnaṅkausalyāṃ ca yaśasvinīm |
kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭavālakṣmaṇamātaram || 4 ||
prāpyarājyamayodhyāyānnandayitvāsuhṛjjanam |
ikṣvākūṇāṅkulevaṃśaṃsthāpayitvāmahābala || 5 ||
iṣṭavāturagamedhenaprāpyacānuttamaṃyaśaḥ |
brāhmaṇebhyodhanandattvātridivaṅgantumarhasi || 6 ||
eṣarājādaśarathovimānasthaḥpitātava |
kākutsthamānuṣelokegurustavamahāyaśāḥ || 7 ||
indralokaṅgataḥśrīmāṃstvayāputreṇatāritaḥ |
lakṣmaṇenasahabhrātrātvamemamabhivādaya || 8 ||
mahadevavacśrutvārāghavaḥsahalakṣmaṇaḥ |
lakṣmaṇenasahabhrātrādadarśapitaramprabhuḥ || 9 ||
dīpyamānaṃsvayālakṣmavirajo'mbharadhāriṇam |
lakṣmaṇenasahabhrātrādadarśapitaramprabhuḥ || 10 ||
harṣeṇamahatāviṣṭovimanasthomahīpatiḥ |
prāṇaiḥpriyatarandṛṣṭavāputrandaśarathastadā || 11 ||
āropyāṅkemahabāhurvarāsanagataḥprabhuḥ |
bāhubhyāṃsampariṣvajyatatovākyaṃsamādade || 12 ||
na mesvargobahumatassammānaścasurarṣabhaiḥ |
tvayārāmavihīnasyasatyampratiśṛṇomite || 13 ||
adyatvānnihatāmitrandṛṣṭavāsampūrṇamānasam |
nistīrṇavanavāsaṃ ca prītirāsītparāmama || 14 ||
kaikeyyāyānicoktānivākyānivadatāṃvara |
tavapravrājanārthānisthitānihṛdayemama || 15 ||
tvāntudṛṣṭavākuśalinampariṣvajyasalakṣmaṇam |
adyaduḥkhādvimukto'sminīhārādivabhāskaraḥ || 16 ||
tārito'hantvayāputra suputreṇamahātmanā |
aṣṭāvakreṇadharmātmākaholobrāhmaṇoyathā || 17 ||
idānīṃ ca vijānāmiyathāsaumya sureśvaraiḥ |
vadhārthaṃrāvaṇasyehavihitampuruṣottama || 18 ||
siddhārthākhalukausalyāyātvāṃrāma gṛhaṅgatam |
vanānnivṛttaṃsaṃhṛṣṭādrakṣyateśatrusūdanam || 19 ||
siddhārthāḥkhaluterāma narāyetvāmpurīṅgatam |
rājyecāvābhiṣiktaṃ ca drakṣyantevasudhādhipam || 20 ||
anuraktenabalināśucinādharmacāriṇā |
iccheyantvāmahandraṣṭumbharatenasamāgatam || 21 ||
caturdaśasamāssaumyavaneniryātitāstvayā |
vasatāsītayāsārdhaṃlakṣmaṇena ca dhīmatā || 22 ||
nivṛttavanavāso'sipratijñāpūritātvayā |
rāvaṇaṃ ca raṇehatvādevatāḥparitoṣitāḥ || 23 ||
kṛtaṅkarmayaśaśślāghyamprāptanteśatrusūdana |
bhrātṛbhiḥsaharājyasthodīrghamāyuravāpnuhi || 24 ||
itibruvāṇaṃrājānaṃrāmaḥprāñjalirabravīt |
kuruprasādandharmajñakaikeyyābharatasya ca || 25 ||
saputrāntvāntyajāmītiyaduktākekayītvayā |
sa śāpaḥkekayīṅghorassaputrāṃ na spṛśetprabho || 26 ||
tatheti sa mahārājorāmamuktvākṛtāñjalim |
lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajyapunarvākyamuvāca ha || 27 ||
rāmaṃśuśrūṣatābhaktyāvaidehyāsahasītayā |
kṛtamamamahāprītiḥprāptandharmaphalaṃ ca te || 28 ||
dharmamprāpsyasidharmajña yaśaścavipulambhuvi |
rāmeprasannesvargaṃ ca mahimānantathottamām || 29 ||
rāmaṃśuśrūṣabhadrantesumitrānandavardhana |
rāmassarvasyalokasyasubheṣvabhirataḥsadā || 30 ||
etesendrāstrayolokāssiddhāścaparamarṣayaḥ |
abhigamyamahātmānamarcantipuruṣottamam || 31 ||
etattaduktamavyaktamakṣarambrahmanirmitam |
devānāṃhṛdayaṃsaumya guhyaṃrāmaḥparantapa || 32 ||
avāptandharmacaraṇaṃyaśaścavipulantvayā |
enaṃśuśrūṣatābhaktyāvaidehyāsahasītayā || 33 ||
ityuktvālakṣmaṇaṃrājāsnuṣāmbaddhāñjaliṃsthitām |
putrītyābhāṣyamadhuraṃśanairenāmuvāca ha || 34 ||
kartavyo na tuvaidehīmanyustyāgamimamprati |
rāmeṇetvadviśudhyarthaṅkṛtametaddhitaiṣiṇā || 35 ||
suduṣkaramidamputritavacāritralakṣaṇam |
kṛtaṃyatte'nyanārīṇāṃyaśohyabhibhaviṣyati || 36 ||
na tvaṅkāmaṃsamādheyābhartṛśuśrūṣaṇamprati |
avaśyantumayāvācyameṣatedaivatamparam || 37 ||
itipratisamādiśyaputrausītāṃ ca rāghavaḥ |
indralokaṃvimānenayayaudaśarathojvalan || 38 ||
vimānamāsthāyamahānubhāvaḥśriyā ca samhṛṣṭatannurnṛpottamaḥ |
āmantyaputrausahasītayā ca jagāmadevapravarasyalokam || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvāviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.