ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିନଵତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଃପୌଲସ୍ତ୍ଯସଚିଵାଶ୍ରୁତ୍ଵାଚେନ୍ଦ୍ରଜିତୋଵଧମ୍ ।
ଆଚଚକ୍ଷୁରଭିଜ୍ଞାଯଦଶଗ୍ରୀଵାଯସଵ୍ଯଥାଃ ॥ 1 ॥
ଯୁଦ୍ଧେହତୋମହାରାଜଲକ୍ଷ୍ମଣେନତଵାତ୍ମଜଃ ।
ଵିଭୀଷଣସହାଯେନମିଷତାନ୍ନୋମହାଦ୍ଯୁତିଃ ॥ 2 ॥
ଶୂରଂଶୂରେଣସମ୍ଗମ୍ଯସମ୍ଯୁଗେଷ୍ଵପରାଜିତଃ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନହତଶ୍ଶୂରଃପୁତ୍ରସ୍ତେମହେନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ॥ 3 ॥
ଗତସ୍ସପରମାନ୍ଲୋକାନ୍ଶରୈସ୍ସନ୍ତାପ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ।
ସ ତମ୍ପ୍ରତିଭଯଂଶ୍ରୁତ୍ଵାଵଧମ୍ପୁତ୍ରସ୍ଯଦାରୁଣମ୍ ॥ 4 ॥
ଘୋରମିନ୍ଦ୍ରଜିତଃସଙ୍ଖ୍ଯେକଶ୍ମଲମ୍ପ୍ରାଵିଶନ୍ମହତ୍ ।
ଉପଲଭ୍ଯଚିରାତ୍ସଞ୍ଜ୍ଞାଂ ରାଜାରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵ ॥ 5 ॥
ପୁତ୍ରଶୋକାକୁଲୋଦୀନୋଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
ହାରାକ୍ଷସଚମୂମୁଖ୍ଯମମଵତ୍ସମହାବଲ ॥ 6 ॥
ଜିତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରଙ୍କଥମଦ୍ଯତ୍ଵଂଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯଵଶଙ୍ଗତଃ ।
ନନୁତ୍ଵମିଷୁଭିଃକ୍ରୁଦ୍ଧୋଭିନ୍ଦ୍ଯାଃକାଲାନ୍ତକାଵପି ॥ 7 ॥
ମନ୍ଦରସ୍ଯାପିଶୃଙ୍ଗାଣିକିମ୍ପୁନର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂଯୁଧି ।
ଅଦ୍ଯଵୈନସ୍ଵତୋରାଜାଭୂଯୋବହୁମତୋମମ ॥ 8 ॥
ଯେନାଦ୍ଯତ୍ଵମ୍ମହାବାହୋ ସଂଯୁକ୍ତଃକାଲଧର୍ମଣା ।
ଏଷପନ୍ଥାଃସୁଯୋଧାନାଂସର୍ଵାମରଗଣେଷ୍ଵପି ॥ 9 ॥
ଯଃକୃତେହନ୍ଯତେଭର୍ତୁସ୍ସପୁମାନ୍ସ୍ଵର୍ଗମୃଚ୍ଛତି ।
ଅଦ୍ଯଦେଵଗଣାସ୍ସର୍ଵେଲୋକପାଲାମହର୍ଷଯଃ ॥ 10 ॥
ହତମିନ୍ଦ୍ରଜିତନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାସୁଖଂସ୍ଵପ୍ସ୍ଯନ୍ତିନିର୍ଭଯାଃ ।
ଅଦ୍ଯଲୋକାସ୍ତ୍ରଯଃ କୃତ୍ସ୍ନାପୃଥିଵୀ ଚ ସକାନନା ॥ 11 ॥
ଏକେନେନ୍ଦ୍ରଜିତାହୀନାଶୂନ୍ଯେଵପ୍ରତିଭାତିମେ ।
ଅଦ୍ଯନୈରୃତକନ୍ଯାନାଂଶ୍ରୋଷ୍ଯାମ୍ଯନ୍ତଃପୁରେରଵମ୍ ॥ 12 ॥
କରେଣୁସଙ୍ଘସ୍ଯଯଥାନିନାଦଙ୍ଗିରିଗହ୍ଵରେ ।
ଯୌଵରାଜ୍ଯଂ ଚ ଲଙ୍କାଂ ଚ ରକ୍ଷାଂସି ଚ ପରନ୍ତପ ॥ 13 ॥
ମାତରମ୍ମାଂ ଚ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚକ୍ଵଗତୋଽସିଵିହାଯନଃ ।
ମମନାମତ୍ଵଯାଵୀରଗତସ୍ଯଯମସାଦନମ୍ ॥ 14 ॥
ପ୍ରେତକାର୍ଯାଣିକାର୍ଯାଣିଵିପରୀତେହିଵର୍ତସେ ।
ସ ତ୍ଵଞ୍ଜୀଵତିସୁଗ୍ରୀଵେଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ରାଘଵେ ॥ 15 ॥
ମମଶଲ୍ଯମନୁଦ୍ଧୃତ୍ଯକ୍ଵଗତୋଽସିଵିହାଯନଃ ।
ଏଵମାଦିଵିଲାପାର୍ତଂରାଵଣଂରାକ୍ଷସାଧିପମ୍ ॥ 16 ॥
ଆଵିଵେଶମହାନ୍ କୋପଃପୁତ୍ରଵ୍ଯସନସମ୍ଭଵଃ ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯାକୋପନଂହ୍ଯେନମ୍ପୁତ୍ରସ୍ଯପୁନରାଧଯଃ ॥ 17 ॥
ଦୀପ୍ତଂସନ୍ଦୀପଯାମାସୁର୍ଘର୍ମେଽର୍କମିଵରଶ୍ମଯଃ ।
ଲଲାଟେଭ୍ରୁକୁଟୀଭିଶ୍ଚସଙ୍ଗତାଭିର୍ଵ୍ଯରୋଚତ ॥ 18 ॥
ଯୁଗାନ୍ତେସହନକ୍ରୈସ୍ତୁମହୋର୍ମିଭିରିଵୋଦଧିଃ ।
କୋପାଦ୍ଵିଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତମିଵଜ୍ଵଲନ୍ ॥ 19 ॥
ଉତ୍ପପାତସଧୂମାନଗିର୍ଵୃତ୍ରସ୍ଯଵଦନାଦିଵ ।
ସ ପୁତ୍ରଵଧସନ୍ତପ୍ତଶ୍ଶୂରଃକ୍ରୋଧଵଶଙ୍ଗତଃ ॥ 20 ॥
ସମୀକ୍ଷ୍ଯରାଵଣୋବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵୈଦେହ୍ଯାରୋଚଯଦ୍ଵଧମ୍ ।
ତସ୍ଯପ୍ରକୃତ୍ଯାରକ୍ତେ ଚ ରକ୍ତେକ୍ରୋଥାନଗିନାପି ଚ ॥ 21 ॥
ରାଵଣସ୍ଯମହାଘୋରେଦୀପ୍ତେନେତ୍ରେବଭୂଵତୁଃ ।
ଘୋରମ୍ପ୍ରକୃତ୍ଯାରୂପନ୍ତତ୍ତସ୍ଯକ୍ରୋଧାଗ୍ନିମୂର୍ଛିତମ୍ ॥ 22 ॥
ବଭୂଵରୂପଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯରୁଦ୍ରସ୍ଯେଵଦୁରାସଦମ୍ ।
ତସ୍ଯକ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯନେତ୍ରାଭ୍ଯାମ୍ପ୍ରାପତନ୍ନାଶ୍ରୃବିନ୍ଦଵଃ ॥ 23 ॥
ଦୀପାଭ୍ଯାମିଵଦୀପ୍ତାଭ୍ଯାଂସାର୍ଚିଷସ୍ସ୍ନେହବିନ୍ଦଵଃ ।
ଦନ୍ତାଵନିଦଶତସ୍ତସ୍ଯଶ୍ରୂଯତେଦଶନସ୍ଵନଃ ॥ 24 ॥
ଯନ୍ତ୍ରସ୍ଯାଵେଷ୍ଟ୍ଯମାଣସ୍ଯ ମହତୋ ଦାନଵୈରିଵ ।
କାଲାନଗିରିଵସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋଯାଂଯାନ୍ଦିଶମଵୈକ୍ଷତ ॥ 25 ॥
ତସ୍ଯାନ୍ତସ୍ଯାମ୍ଭଯତ୍ରସ୍ତାରାକ୍ଷସାସ୍ସନ୍ଵିଲିଯଲିରେ ।
ତମନ୍ତକମିଵକ୍ରୁଦ୍ଧଞ୍ଚରାଚରଚିଖାଦିଷୁମ୍ ॥ 26 ॥
ଵୀକ୍ଷମାଣନ୍ଦିଶସ୍ସର୍ଵାରାକ୍ଷସାନୋପଚକ୍ରମୁଃ ।
ତତଃପରମସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋରାଵଣୋରାକ୍ଷସାଧିପଃ ॥ 27 ॥
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ରକ୍ଷସାମ୍ମଧ୍ଯେସଂସ୍ତମ୍ଭଯିଷୁରାହଵେ ।
ମଯାଵର୍ଷସହସ୍ରାଣିଚରିତ୍ଵାପରମନ୍ତପଃ ॥ 28 ॥
ତେଷୁତେଷ୍ଵଵକାଶେଷୁସ୍ଵଯମ୍ଭୂଃପରିତୋଷିତଃ ।
ତସ୍ଯୈଵତପସୋଵ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ଯାପ୍ରସାଦାଚ୍ଛସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ॥ 29 ॥
ନାସୁରେଭ୍ଯୋ ନ ଦେଵେଭ୍ଯୋଭଯମ୍ମମକଦାଚନ ।
କଵଚମ୍ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତମ୍ମେଯଦାଦିତ୍ଯସମପ୍ରଭମ୍ ॥ 30 ॥
ଦେଵାସୁରଵିମର୍ଧେଷୁ ନ ଭିନ୍ନଂଵଜ୍ରମୁଷ୍ଟିଭିଃ ।
ତେନମାମଦ୍ଯସମ୍ଯୁକ୍ତଂରଥସ୍ଥମିହସମ୍ଯୁଗେ ॥ 31 ॥
ପ୍ରତୀଯାତ୍କୋଽଦ୍ଯମାମାଜୌସାକ୍ଷାଦପିପୁରନ୍ଦରଃ ।
ତ୍ତଦାତିପ୍ରସନ୍ନେନସଶରଙ୍କାର୍ମୁକମ୍ମହତ୍ ॥ 32 ॥
ଦେଵାସୁରଵିମର୍ଧେଷୁମମଦତ୍ତଂସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।
ଅଦ୍ଯତୂର୍ଯଶତୈର୍ଭୀମନ୍ଧନୁରୁତ୍ଥାପ୍ଯତାମ୍ମମ ॥ 33 ॥
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋରେଵଵଧାଯପରମାହଵେ ।
ସ ପୁତ୍ରଵଧସନ୍ତପ୍ତଃକ୍ରୂରଃକ୍ରୋଧଵଶଙ୍ଗତଃ ॥ 34 ॥
ସମୀକ୍ଷ୍ଯରାଵଣୋବୁଦ୍ଧ୍ଯାସୀତାଂହନ୍ତୁଂଵ୍ଯଵସ୍ଯତ ।
ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ରାକ୍ଷସ୍ସୁଘୋରୋଘୋରଦର୍ଶନଃ ॥ 35 ॥
ଦୀନୋଦୀନସ୍ଵରାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତାନୁଵାଚନିଶାଚରାନ୍ ।
ମାଯଯାମମଵତ୍ସେନଵଞ୍ଚନାର୍ଥଂଵନୌକସାମ୍ ॥ 36 ॥
କିଞ୍ଚିଦେଵହତନ୍ତତ୍ରସୀତେଯମିତିଦର୍ଶିତମ୍ ।
ତଦିଦନ୍ତଥ୍ଯମେଵାହଙ୍କରିଷ୍ଯେପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ ॥ 37 ॥
ଵୈଦେହୀନ୍ନାଶଯିଷ୍ଯାମିକ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁମନୁଵ୍ରତାମ୍ ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵାସଚିଵାନ୍ଖଙ୍ଗମାଶୁପରାମୃଶତ୍ ॥ 38 ॥
ଉତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂଵିମଲାମ୍ବରଵର୍ଚସମ୍ ।
ନିଷ୍ପପାତ ସ ଵେଗେନସଭାର୍ଯଃସଚିଵୈର୍ଵୃତଃ ॥ 39 ॥
ରାଵଣଃପୁତ୍ରଶୋକେନଭୃଶମାକୁଲଚେତନଃ ।
ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃଖଡଗମାଦାଯସହସାଯତ୍ରମୈଥିଲୀ ॥ 40 ॥
ଵ୍ରଜନ୍ତଂରାକ୍ଷସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯସିଂହନାଦଂଵିଚକ୍ରୁଶୁଃ ।
ଊଚୁଶ୍ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମାଲିଙ୍ଗ୍ଯସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯରାକ୍ଷସମ୍ ॥ 41 ॥
ଅଦ୍ଯୈନନ୍ତାଵୁଭୌଦୃଷ୍ଟଵାଭ୍ରାତରୌପ୍ରଵ୍ଯଧିଷ୍ଯତଃ ।
ଲୋକପାଲାହିଚତ୍ଵାରଃକ୍ରୁଦ୍ଧେନାନେନତର୍ଜିତାଃ ॥ 42 ॥
ବହଵଃଶତ୍ରଵଶ୍ଚାନ୍ଯେସମ୍ଯୁଗେଷ୍ଵଭିପାତିତାଃ ।
ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁରତ୍ନାନିଭୁଙକ୍ତେଚାହୃତ୍ଯରାଵଣଃ ॥ 43 ॥
ଵିକ୍ରମେ ଚ ବଲେଚୈଵନାସ୍ତ୍ଯସ୍ଯସଦୃଶୋଭୁଵି ।
ତେଷାଂସଞ୍ଜଲ୍ପମାନାମଶୋକଵନିକାଙ୍ଗତାମ୍ ॥ 44 ॥
ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵଵୈଦେହୀଂରାଵଣଃକ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ ।
ଵାର୍ଯମାଣଃସୁସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃସୁହୃଦ୍ଭିର୍ହିତବୁଦ୍ଧିଭିଃ ॥ 45 ॥
ଅଭ୍ଯଧାଵତସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃଖେଗ୍ରହୋରୋହିଣୀମିଵ ।
ମୈଥିଲୀରକ୍ଷ୍ଯମାଣାତୁରାକ୍ଷସୀରନିନ୍ଦିତା ॥ 46 ॥
ଦଦର୍ଶରାକ୍ଷସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧନ୍ନିସ୍ତ୍ରିଂଶଵରଧାରିଣମ୍ ।
ତନ୍ନିଶାମ୍ଯସଵିସ୍ତ୍ରିଂଶଂଵ୍ଯଥିତାଜନକାତ୍ମଜା ॥ 47 ॥
ନିଵାର୍ଯମାଣମ୍ବହୁଶଃସୁହୃଦ୍ଭିରନିଵର୍ତିନମ୍ ।
ସୀତାଦୁଃଖସମାଵିଷ୍ଟାଵିଲପନ୍ତୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 48 ॥
ଯଥାଯମ୍ମାମଭିକ୍ରୁଦ୍ଧଃସମଭିଦ୍ରଵତିସ୍ଵଯମ୍ ।
ଵଧିଷ୍ଯତିସନାଥାମ୍ମାମନାଥାମିଵଦୁର୍ମତିଃ ॥ 49 ॥
ବହୁଶଶ୍ଚୋଦଯାମାସଭର୍ତାରମ୍ମାମନୁଵ୍ରତାମ୍ ।
ଭାର୍ଯାଭଵରମସ୍ଵେତିପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋଧ୍ରୁଵମ୍ମଯା ॥ 50 ॥
ସୋଽଯମ୍ମାମନୁପସ୍ଥାନେଵ୍ଯକ୍ତନ୍ନୈରାଶ୍ଯମାଗତଃ ।
କ୍ରୋଧମୋହସମାଵିଷ୍ଟୋନିହନ୍ତୁମ୍ମାଂସମୁଦ୍ଯତଃ ॥ 51 ॥
ଅଥଵାତୌନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌଭ୍ରାତରୌରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ମନ୍ନିମିତ୍ତମନାର୍ଯେଣସମରେଽଦ୍ଯନିପାତିତୌ ॥ 52 ॥
ଭୈରଵୋହିମହାନ୍ନାଦୋରାକ୍ଷସାନାଂଶ୍ରୁତୋମଯା ।
ବହୂନାମିହହୃଷ୍ଟାନାନ୍ତଥାଵିକ୍ରୋଶତାମ୍ପ୍ରିଯମ୍ ॥ 53 ॥
ଅହୋଧିଙ୍ମନ୍ନିମିତ୍ତୋଽଯଂଵିନାଶୋରାଜପୁତ୍ରଯୋଃ ।
ଅଥଵାପୁତ୍ରଶୋକେନାହତ୍ଯାରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥ 54 ॥
ଵିଧମିଷ୍ଯତିମାଂରୌଦ୍ରୋରାକ୍ଷସଃପାପନିଶ୍ଚଯଃ ।
ହନୂମତସ୍ତୁତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନ କୃତଙ୍କ୍ଷୁଦ୍ରଯାମଯା ॥ 55 ॥
ଯଦ୍ଯହନ୍ତସ୍ଯପୃଷ୍ଠେଵତଦାଯାସମନିର୍ଜିତା ।
ନାଦ୍ଯୈଵମନୁଶୋଚେଯମ୍ଭର୍ତୁରଙ୍କଗତାସତୀ ॥ 56 ॥
ମନ୍ଯେତୁହୃଦଯନ୍ତସ୍ଯାଃକୌସଲ୍ଯାଯାଃଫଲିଷ୍ଯତି ।
ଏକପୁତ୍ରାଯଦାପୁତ୍ରଂଵିନଷ୍ଟଂଶ୍ରୋଷ୍ଯତେଯୁଧି ॥ 57 ॥
ସାହିଜନ୍ମ ଚ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଯୌଵନଂ ଚ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଧର୍ମକାର୍ଯାଣିରୂପଂ ଚ ରୁଦତୀସଂସ୍ମରିଷ୍ଯତି ॥ 58 ॥
ନିରାଶାନିହତେପୁତ୍ରେଦତ୍ତ୍ଵାଶ୍ରାଦ୍ଧମଚେତନା ।
ଅଗ୍ନିମାଵେକ୍ଷ୍ଯତେନୂନମାପୋଵାପିପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 59 ॥
ଧିଗସ୍ତୁକୁବ୍ଜାମସତୀମ୍ମନ୍ଥରାମ୍ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ ।
ଯନ୍ନିମିତ୍ତମିମଂଶୋକଙ୍କୌସଲ୍ଯାପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯତେ ॥ 60 ॥
ଇତ୍ଯେଵମ୍ମୈଥିଲୀନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାଵିଲପନ୍ତୀନ୍ତପସ୍ଵିନୀମ୍ ।
ରୋହିଣୀମିଵଚନ୍ଦ୍ରେଣଵିନାଗ୍ରହଵଶଙ୍ଗତାମ୍ ॥ 61 ॥
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେତସ୍ଯାମାତ୍ଯଃଶୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ ।
ସୁପାର୍ଶ୍ଵୋନାମମେଧାଵୀରାଵଣଂରକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍ ॥ 62 ॥
ନିଵାର୍ଯମାଣଃସଚିଵୈରିଦଂଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।
କଥନ୍ନାମଦଶଗ୍ରୀଵ ସାକ୍ଷଦ୍ଵୈଶ୍ରଵଣାନୁଜ ॥ 63 ॥
ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛସିଵୈଦେହୀଙ୍କ୍ରୋଧାଦ୍ଧର୍ମମପାସ୍ଯ ଚ ।
ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତଃସ୍ଵକର୍ମନିରତସ୍ତଥା ॥ 64 ॥
ସ୍ତ୍ରିଯଃକସ୍ମାଦ୍ଵଧଂଵୀରମନ୍ଯସେରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର ।
ମୈଥିଲୀଂରୂପସମ୍ପନ୍ନାମ୍ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷସ୍ଵପାର୍ଥିଵ ॥ 65 ॥
ତସ୍ମିନ୍ନେଵସହାସ୍ମାଭିରାହେଵକ୍ରୋଧମୁତ୍ସୃଜ ।
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନନ୍ତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵକୃଷ୍ଣପକ୍ଷଚତୁର୍ଧଶୀମ୍ ॥ 66 ॥
କୃତ୍ଵାନିର୍ଯାହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂଵିଜଯାଯବଲୈର୍ଵୃତଃ ।
ଶୂରଃଧୀମାନ୍ ରଥୀଖଡଗୀରଥପ୍ରଵମାସ୍ଥିତଃ ॥ 67 ॥
ହତ୍ଵାଦାଶରଥିଂରାମମ୍ଭଵାନ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସିମୈଥିଲୀମ୍ ।
ସ ତଦ୍ଦୁରାତ୍ମାସୁହୃଦାନିଵେଦିତଂଵଚଃସୁଧର୍ମ୍ଯମ୍ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯରାଵଣଃ ।
ଗୃହଞ୍ଜଗାମଥତତଶ୍ଚଵୀର୍ଯଵାନ୍ ପୁନଃସଭାଂ ଚ ପ୍ରଯଯୌସୁହୃଦ୍ଵୃତଃ ॥ 68 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha trinavatitamassargaḥ |
tataḥpaulastyasacivāśrutvācendrajitovadham |
ācacakṣurabhijñāyadaśagrīvāyasavyathāḥ || 1 ||
yuddhehatomahārājalakṣmaṇenatavātmajaḥ |
vibhīṣaṇasahāyenamiṣatānnomahādyutiḥ || 2 ||
śūraṃśūreṇasamgamyasamyugeṣvaparājitaḥ |
lakṣmaṇenahataśśūraḥputrastemahendrajit || 3 ||
gatassaparamānlokānśaraissantāpyalakṣmaṇam |
sa tampratibhayaṃśrutvāvadhamputrasyadāruṇam || 4 ||
ghoramindrajitaḥsaṅkhyekaśmalamprāviśanmahat |
upalabhyacirātsañjñāṃ rājārākṣasapuṅgava || 5 ||
putraśokākulodīnovilalāpākulendriyaḥ |
hārākṣasacamūmukhyamamavatsamahābala || 6 ||
jitvendraṅkathamadyatvaṃlakṣmaṇasyavaśaṅgataḥ |
nanutvamiṣubhiḥkruddhobhindyāḥkālāntakāvapi || 7 ||
mandarasyāpiśṛṅgāṇikimpunarlakṣmaṇaṃyudhi |
adyavainasvatorājābhūyobahumatomama || 8 ||
yenādyatvammahābāho saṃyuktaḥkāladharmaṇā |
eṣapanthāḥsuyodhānāṃsarvāmaragaṇeṣvapi || 9 ||
yaḥkṛtehanyatebhartussapumānsvargamṛcchati |
adyadevagaṇāssarvelokapālāmaharṣayaḥ || 10 ||
hatamindrajitandṛṣṭavāsukhaṃsvapsyantinirbhayāḥ |
adyalokāstrayaḥ kṛtsnāpṛthivī ca sakānanā || 11 ||
ekenendrajitāhīnāśūnyevapratibhātime |
adyanairṛtakanyānāṃśroṣyāmyantaḥpureravam || 12 ||
kareṇusaṅghasyayathāninādaṅgirigahvare |
yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca parantapa || 13 ||
mātarammāṃ ca bhāryāścakvagato'sivihāyanaḥ |
mamanāmatvayāvīragatasyayamasādanam || 14 ||
pretakāryāṇikāryāṇiviparītehivartase |
sa tvañjīvatisugrīvelakṣmaṇena ca rāghave || 15 ||
mamaśalyamanuddhṛtyakvagato'sivihāyanaḥ |
evamādivilāpārtaṃrāvaṇaṃrākṣasādhipam || 16 ||
āviveśamahān kopaḥputravyasanasambhavaḥ |
prakṛtyākopanaṃhyenamputrasyapunarādhayaḥ || 17 ||
dīptaṃsandīpayāmāsurgharme'rkamivaraśmayaḥ |
lalāṭebhrukuṭībhiścasaṅgatābhirvyarocata || 18 ||
yugāntesahanakraistumahormibhirivodadhiḥ |
kopādvijṛmbhamāṇasyavaktrādvyaktamivajvalan || 19 ||
utpapātasadhūmānagirvṛtrasyavadanādiva |
sa putravadhasantaptaśśūraḥkrodhavaśaṅgataḥ || 20 ||
samīkṣyarāvaṇobuddhyāvaidehyārocayadvadham |
tasyaprakṛtyārakte ca raktekrothānagināpi ca || 21 ||
rāvaṇasyamahāghoredīptenetrebabhūvatuḥ |
ghoramprakṛtyārūpantattasyakrodhāgnimūrchitam || 22 ||
babhūvarūpaṅkruddhasyarudrasyevadurāsadam |
tasyakruddhasyanetrābhyāmprāpatannāśrṛbindavaḥ || 23 ||
dīpābhyāmivadīptābhyāṃsārciṣassnehabindavaḥ |
dantāvanidaśatastasyaśrūyatedaśanasvanaḥ || 24 ||
yantrasyāveṣṭyamāṇasya mahato dānavairiva |
kālānagirivasaṅkruddhoyāṃyāndiśamavaikṣata || 25 ||
tasyāntasyāmbhayatrastārākṣasāssanviliyalire |
tamantakamivakruddhañcarācaracikhādiṣum || 26 ||
vīkṣamāṇandiśassarvārākṣasānopacakramuḥ |
tataḥparamasaṅkruddhorāvaṇorākṣasādhipaḥ || 27 ||
abravīdrakṣasāmmadhyesaṃstambhayiṣurāhave |
mayāvarṣasahasrāṇicaritvāparamantapaḥ || 28 ||
teṣuteṣvavakāśeṣusvayambhūḥparitoṣitaḥ |
tasyaivatapasovyuṣṭyāprasādācchasvayambhuvaḥ || 29 ||
nāsurebhyo na devebhyobhayammamakadācana |
kavacambrahmadattammeyadādityasamaprabham || 30 ||
devāsuravimardheṣu na bhinnaṃvajramuṣṭibhiḥ |
tenamāmadyasamyuktaṃrathasthamihasamyuge || 31 ||
pratīyātko'dyamāmājausākṣādapipurandaraḥ |
ttadātiprasannenasaśaraṅkārmukammahat || 32 ||
devāsuravimardheṣumamadattaṃsvayambhuvā |
adyatūryaśatairbhīmandhanurutthāpyatāmmama || 33 ||
rāmalakṣmaṇayorevavadhāyaparamāhave |
sa putravadhasantaptaḥkrūraḥkrodhavaśaṅgataḥ || 34 ||
samīkṣyarāvaṇobuddhyāsītāṃhantuṃvyavasyata |
pratyavekṣyatāmrākṣassughoroghoradarśanaḥ || 35 ||
dīnodīnasvarānsarvāṃstānuvācaniśācarān |
māyayāmamavatsenavañcanārthaṃvanaukasām || 36 ||
kiñcidevahatantatrasīteyamitidarśitam |
tadidantathyamevāhaṅkariṣyepriyamātmanaḥ || 37 ||
vaidehīnnāśayiṣyāmikṣatrabandhumanuvratām |
ityevamuktvāsacivānkhaṅgamāśuparāmṛśat || 38 ||
utplutyaguṇasampannaṃvimalāmbaravarcasam |
niṣpapāta sa vegenasabhāryaḥsacivairvṛtaḥ || 39 ||
rāvaṇaḥputraśokenabhṛśamākulacetanaḥ |
saṅkruddhaḥkhaḍagamādāyasahasāyatramaithilī || 40 ||
vrajantaṃrākṣasamprekṣyasiṃhanādaṃvicakruśuḥ |
ūcuścānyonyamāliṅgyasaṅkruddhamprekṣyarākṣasam || 41 ||
adyainantāvubhaudṛṣṭavābhrātaraupravyadhiṣyataḥ |
lokapālāhicatvāraḥkruddhenānenatarjitāḥ || 42 ||
bahavaḥśatravaścānyesamyugeṣvabhipātitāḥ |
triṣulokeṣuratnānibhuṅaktecāhṛtyarāvaṇaḥ || 43 ||
vikrame ca balecaivanāstyasyasadṛśobhuvi |
teṣāṃsañjalpamānāmaśokavanikāṅgatām || 44 ||
abhidudrāvavaidehīṃrāvaṇaḥkrodhamūrchitaḥ |
vāryamāṇaḥsusaṅkruddhaḥsuhṛdbhirhitabuddhibhiḥ || 45 ||
abhyadhāvatasaṅkruddhaḥkhegrahorohiṇīmiva |
maithilīrakṣyamāṇāturākṣasīraninditā || 46 ||
dadarśarākṣasaṅkruddhannistriṃśavaradhāriṇam |
tanniśāmyasavistriṃśaṃvyathitājanakātmajā || 47 ||
nivāryamāṇambahuśaḥsuhṛdbhiranivartinam |
sītāduḥkhasamāviṣṭāvilapantīdamabravīt || 48 ||
yathāyammāmabhikruddhaḥsamabhidravatisvayam |
vadhiṣyatisanāthāmmāmanāthāmivadurmatiḥ || 49 ||
bahuśaścodayāmāsabhartārammāmanuvratām |
bhāryābhavaramasvetipratyākhyātodhruvammayā || 50 ||
so'yammāmanupasthānevyaktannairāśyamāgataḥ |
krodhamohasamāviṣṭonihantummāṃsamudyataḥ || 51 ||
athavātaunaravyāghraubhrātaraurāmalakṣmaṇau |
mannimittamanāryeṇasamare'dyanipātitau || 52 ||
bhairavohimahānnādorākṣasānāṃśrutomayā |
bahūnāmihahṛṣṭānāntathāvikrośatāmpriyam || 53 ||
ahodhiṅmannimitto'yaṃvināśorājaputrayoḥ |
athavāputraśokenāhatyārāmalakṣmaṇau || 54 ||
vidhamiṣyatimāṃraudrorākṣasaḥpāpaniścayaḥ |
hanūmatastutadvākyaṃ na kṛtaṅkṣudrayāmayā || 55 ||
yadyahantasyapṛṣṭhevatadāyāsamanirjitā |
nādyaivamanuśoceyambharturaṅkagatāsatī || 56 ||
manyetuhṛdayantasyāḥkausalyāyāḥphaliṣyati |
ekaputrāyadāputraṃvinaṣṭaṃśroṣyateyudhi || 57 ||
sāhijanma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ |
dharmakāryāṇirūpaṃ ca rudatīsaṃsmariṣyati || 58 ||
nirāśānihateputredattvāśrāddhamacetanā |
agnimāvekṣyatenūnamāpovāpipravekṣyati || 59 ||
dhigastukubjāmasatīmmantharāmpāpaniścayām |
yannimittamimaṃśokaṅkausalyāpratipatsyate || 60 ||
ityevammaithilīndṛṣṭavāvilapantīntapasvinīm |
rohiṇīmivacandreṇavināgrahavaśaṅgatām || 61 ||
etasminnantaretasyāmātyaḥśīlavān śuciḥ |
supārśvonāmamedhāvīrāvaṇaṃrakṣaseśvaram || 62 ||
nivāryamāṇaḥsacivairidaṃvacanamabravīt |
kathannāmadaśagrīva sākṣadvaiśravaṇānuja || 63 ||
hantumicchasivaidehīṅkrodhāddharmamapāsya ca |
vedavidyāvratasnātaḥsvakarmaniratastathā || 64 ||
striyaḥkasmādvadhaṃvīramanyaserākṣaseśvara |
maithilīṃrūpasampannāmpratyavekṣasvapārthiva || 65 ||
tasminnevasahāsmābhirāhevakrodhamutsṛja |
abhyutthānantvamadyaivakṛṣṇapakṣacaturdhaśīm || 66 ||
kṛtvāniryāhyamāvāsyāṃvijayāyabalairvṛtaḥ |
śūraḥdhīmān rathīkhaḍagīrathapravamāsthitaḥ || 67 ||
hatvādāśarathiṃrāmambhavān prāpsyasimaithilīm |
sa taddurātmāsuhṛdāniveditaṃvacaḥsudharmyampratigṛhyarāvaṇaḥ |
gṛhañjagāmathatataścavīryavān punaḥsabhāṃ ca prayayausuhṛdvṛtaḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe trinavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्रिनवतितमस्सर्गः ।
ततःपौलस्त्यसचिवाश्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।
आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथाः ॥ 1 ॥
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।
विभीषणसहायेनमिषतान्नोमहाद्युतिः ॥ 2 ॥
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।
लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ॥ 3 ॥
गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
स तम्प्रतिभयंश्रुत्वावधम्पुत्रस्यदारुणम् ॥ 4 ॥
घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलम्प्राविशन्महत् ।
उपलभ्यचिरात्सञ्ज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ॥ 5 ॥
पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ॥ 6 ॥
जित्वेन्द्रङ्कथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशङ्गतः ।
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ॥ 7 ॥
मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिम्पुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ॥ 8 ॥
येनाद्यत्वम्महाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ॥ 9 ॥
यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ॥ 10 ॥
हतमिन्द्रजितन्दृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
अद्यलोकास्त्रयः कृत्स्नापृथिवी च सकानना ॥ 11 ॥
एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ॥ 12 ॥
करेणुसङ्घस्ययथानिनादङ्गिरिगह्वरे ।
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ॥ 13 ॥
मातरम्मां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ॥ 14 ॥
प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
स त्वञ्जीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ॥ 15 ॥
ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ॥ 16 ॥
आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
प्रकृत्याकोपनंह्येनम्पुत्रस्यपुनराधयः ॥ 17 ॥
दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ॥ 18 ॥
युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ॥ 19 ॥
उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशङ्गतः ॥ 20 ॥
समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ॥ 21 ॥
रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
घोरम्प्रकृत्यारूपन्तत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ॥ 22 ॥
बभूवरूपङ्क्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्याम्प्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ॥ 23 ॥
दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ॥ 24 ॥
यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयान्दिशमवैक्षत ॥ 25 ॥
तस्यान्तस्याम्भयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
तमन्तकमिवक्रुद्धञ्चराचरचिखादिषुम् ॥ 26 ॥
वीक्षमाणन्दिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ॥ 27 ॥
अब्रवीद्रक्षसाम्मध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमन्तपः ॥ 28 ॥
तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ॥ 29 ॥
नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयम्ममकदाचन ।
कवचम्ब्रह्मदत्तम्मेयदादित्यसमप्रभम् ॥ 30 ॥
देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ॥ 31 ॥
प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
त्तदातिप्रसन्नेनसशरङ्कार्मुकम्महत् ॥ 32 ॥
देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।
अद्यतूर्यशतैर्भीमन्धनुरुत्थाप्यताम्मम ॥ 33 ॥
रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशङ्गतः ॥ 34 ॥
समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ॥ 35 ॥
दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ॥ 36 ॥
किञ्चिदेवहतन्तत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
तदिदन्तथ्यमेवाहङ्करिष्येप्रियमात्मनः ॥ 37 ॥
वैदेहीन्नाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।
इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ॥ 38 ॥
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।
निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ॥ 39 ॥
रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।
सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ॥ 40 ॥
व्रजन्तंराक्षसम्प्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।
ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धम्प्रेक्ष्यराक्षसम् ॥ 41 ॥
अद्यैनन्तावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।
लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ॥ 42 ॥
बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ॥ 43 ॥
विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकाङ्गताम् ॥ 44 ॥
अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ॥ 45 ॥
अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ॥ 46 ॥
ददर्शराक्षसङ्क्रुद्धन्निस्त्रिंशवरधारिणम् ।
तन्निशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ॥ 47 ॥
निवार्यमाणम्बहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ॥ 48 ॥
यथायम्मामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।
वधिष्यतिसनाथाम्मामनाथामिवदुर्मतिः ॥ 49 ॥
बहुशश्चोदयामासभर्तारम्मामनुव्रताम् ।
भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवम्मया ॥ 50 ॥
सोऽयम्मामनुपस्थानेव्यक्तन्नैराश्यमागतः ।
क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुम्मांसमुद्यतः ॥ 51 ॥
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ॥ 52 ॥
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।
बहूनामिहहृष्टानान्तथाविक्रोशताम्प्रियम् ॥ 53 ॥
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।
अथवापुत्रशोकेनाहत्यारामलक्ष्मणौ ॥ 54 ॥
विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतङ्क्षुद्रयामया ॥ 55 ॥
यद्यहन्तस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।
नाद्यैवमनुशोचेयम्भर्तुरङ्कगतासती ॥ 56 ॥
मन्येतुहृदयन्तस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।
एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ॥ 57 ॥
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।
धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ॥ 58 ॥
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।
अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ॥ 59 ॥
धिगस्तुकुब्जामसतीम्मन्थराम्पापनिश्चयाम् ।
यन्निमित्तमिमंशोकङ्कौसल्याप्रतिपत्स्यते ॥ 60 ॥
इत्येवम्मैथिलीन्दृष्टवाविलपन्तीन्तपस्विनीम् ।
रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशङ्गताम् ॥ 61 ॥
एतस्मिन्नन्तरेतस्यामात्यःशीलवान् शुचिः ।
सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ॥ 62 ॥
निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
कथन्नामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ॥ 63 ॥
हन्तुमिच्छसिवैदेहीङ्क्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ॥ 64 ॥
स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
मैथिलींरूपसम्पन्नाम्प्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ॥ 65 ॥
तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
अभ्युत्थानन्त्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ॥ 66 ॥
कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ॥ 67 ॥
हत्वादाशरथिंरामम्भवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यम्प्रतिगृह्यरावणः ।
गृहञ्जगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ॥ 68 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha trinavatitamassargaḥ |
tataḥpaulastyasacivāśrutvācendrajitovadham |
ācacakṣurabhijñāyadaśagrīvāyasavyathāḥ || 1 ||
yuddhehatomahārājalakṣmaṇenatavātmajaḥ |
vibhīṣaṇasahāyenamiṣatānnomahādyutiḥ || 2 ||
śūraṃśūreṇasamgamyasamyugeṣvaparājitaḥ |
lakṣmaṇenahataśśūraḥputrastemahendrajit || 3 ||
gatassaparamānlokānśaraissantāpyalakṣmaṇam |
sa tampratibhayaṃśrutvāvadhamputrasyadāruṇam || 4 ||
ghoramindrajitaḥsaṅkhyekaśmalamprāviśanmahat |
upalabhyacirātsañjñāṃ rājārākṣasapuṅgava || 5 ||
putraśokākulodīnovilalāpākulendriyaḥ |
hārākṣasacamūmukhyamamavatsamahābala || 6 ||
jitvendraṅkathamadyatvaṃlakṣmaṇasyavaśaṅgataḥ |
nanutvamiṣubhiḥkruddhobhindyāḥkālāntakāvapi || 7 ||
mandarasyāpiśṛṅgāṇikimpunarlakṣmaṇaṃyudhi |
adyavainasvatorājābhūyobahumatomama || 8 ||
yenādyatvammahābāho saṃyuktaḥkāladharmaṇā |
eṣapanthāḥsuyodhānāṃsarvāmaragaṇeṣvapi || 9 ||
yaḥkṛtehanyatebhartussapumānsvargamṛcchati |
adyadevagaṇāssarvelokapālāmaharṣayaḥ || 10 ||
hatamindrajitandṛṣṭavāsukhaṃsvapsyantinirbhayāḥ |
adyalokāstrayaḥ kṛtsnāpṛthivī ca sakānanā || 11 ||
ekenendrajitāhīnāśūnyevapratibhātime |
adyanairṛtakanyānāṃśroṣyāmyantaḥpureravam || 12 ||
kareṇusaṅghasyayathāninādaṅgirigahvare |
yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca parantapa || 13 ||
mātarammāṃ ca bhāryāścakvagato'sivihāyanaḥ |
mamanāmatvayāvīragatasyayamasādanam || 14 ||
pretakāryāṇikāryāṇiviparītehivartase |
sa tvañjīvatisugrīvelakṣmaṇena ca rāghave || 15 ||
mamaśalyamanuddhṛtyakvagato'sivihāyanaḥ |
evamādivilāpārtaṃrāvaṇaṃrākṣasādhipam || 16 ||
āviveśamahān kopaḥputravyasanasambhavaḥ |
prakṛtyākopanaṃhyenamputrasyapunarādhayaḥ || 17 ||
dīptaṃsandīpayāmāsurgharme'rkamivaraśmayaḥ |
lalāṭebhrukuṭībhiścasaṅgatābhirvyarocata || 18 ||
yugāntesahanakraistumahormibhirivodadhiḥ |
kopādvijṛmbhamāṇasyavaktrādvyaktamivajvalan || 19 ||
utpapātasadhūmānagirvṛtrasyavadanādiva |
sa putravadhasantaptaśśūraḥkrodhavaśaṅgataḥ || 20 ||
samīkṣyarāvaṇobuddhyāvaidehyārocayadvadham |
tasyaprakṛtyārakte ca raktekrothānagināpi ca || 21 ||
rāvaṇasyamahāghoredīptenetrebabhūvatuḥ |
ghoramprakṛtyārūpantattasyakrodhāgnimūrchitam || 22 ||
babhūvarūpaṅkruddhasyarudrasyevadurāsadam |
tasyakruddhasyanetrābhyāmprāpatannāśrṛbindavaḥ || 23 ||
dīpābhyāmivadīptābhyāṃsārciṣassnehabindavaḥ |
dantāvanidaśatastasyaśrūyatedaśanasvanaḥ || 24 ||
yantrasyāveṣṭyamāṇasya mahato dānavairiva |
kālānagirivasaṅkruddhoyāṃyāndiśamavaikṣata || 25 ||
tasyāntasyāmbhayatrastārākṣasāssanviliyalire |
tamantakamivakruddhañcarācaracikhādiṣum || 26 ||
vīkṣamāṇandiśassarvārākṣasānopacakramuḥ |
tataḥparamasaṅkruddhorāvaṇorākṣasādhipaḥ || 27 ||
abravīdrakṣasāmmadhyesaṃstambhayiṣurāhave |
mayāvarṣasahasrāṇicaritvāparamantapaḥ || 28 ||
teṣuteṣvavakāśeṣusvayambhūḥparitoṣitaḥ |
tasyaivatapasovyuṣṭyāprasādācchasvayambhuvaḥ || 29 ||
nāsurebhyo na devebhyobhayammamakadācana |
kavacambrahmadattammeyadādityasamaprabham || 30 ||
devāsuravimardheṣu na bhinnaṃvajramuṣṭibhiḥ |
tenamāmadyasamyuktaṃrathasthamihasamyuge || 31 ||
pratīyātko'dyamāmājausākṣādapipurandaraḥ |
ttadātiprasannenasaśaraṅkārmukammahat || 32 ||
devāsuravimardheṣumamadattaṃsvayambhuvā |
adyatūryaśatairbhīmandhanurutthāpyatāmmama || 33 ||
rāmalakṣmaṇayorevavadhāyaparamāhave |
sa putravadhasantaptaḥkrūraḥkrodhavaśaṅgataḥ || 34 ||
samīkṣyarāvaṇobuddhyāsītāṃhantuṃvyavasyata |
pratyavekṣyatāmrākṣassughoroghoradarśanaḥ || 35 ||
dīnodīnasvarānsarvāṃstānuvācaniśācarān |
māyayāmamavatsenavañcanārthaṃvanaukasām || 36 ||
kiñcidevahatantatrasīteyamitidarśitam |
tadidantathyamevāhaṅkariṣyepriyamātmanaḥ || 37 ||
vaidehīnnāśayiṣyāmikṣatrabandhumanuvratām |
ityevamuktvāsacivānkhaṅgamāśuparāmṛśat || 38 ||
utplutyaguṇasampannaṃvimalāmbaravarcasam |
niṣpapāta sa vegenasabhāryaḥsacivairvṛtaḥ || 39 ||
rāvaṇaḥputraśokenabhṛśamākulacetanaḥ |
saṅkruddhaḥkhaḍagamādāyasahasāyatramaithilī || 40 ||
vrajantaṃrākṣasamprekṣyasiṃhanādaṃvicakruśuḥ |
ūcuścānyonyamāliṅgyasaṅkruddhamprekṣyarākṣasam || 41 ||
adyainantāvubhaudṛṣṭavābhrātaraupravyadhiṣyataḥ |
lokapālāhicatvāraḥkruddhenānenatarjitāḥ || 42 ||
bahavaḥśatravaścānyesamyugeṣvabhipātitāḥ |
triṣulokeṣuratnānibhuṅaktecāhṛtyarāvaṇaḥ || 43 ||
vikrame ca balecaivanāstyasyasadṛśobhuvi |
teṣāṃsañjalpamānāmaśokavanikāṅgatām || 44 ||
abhidudrāvavaidehīṃrāvaṇaḥkrodhamūrchitaḥ |
vāryamāṇaḥsusaṅkruddhaḥsuhṛdbhirhitabuddhibhiḥ || 45 ||
abhyadhāvatasaṅkruddhaḥkhegrahorohiṇīmiva |
maithilīrakṣyamāṇāturākṣasīraninditā || 46 ||
dadarśarākṣasaṅkruddhannistriṃśavaradhāriṇam |
tanniśāmyasavistriṃśaṃvyathitājanakātmajā || 47 ||
nivāryamāṇambahuśaḥsuhṛdbhiranivartinam |
sītāduḥkhasamāviṣṭāvilapantīdamabravīt || 48 ||
yathāyammāmabhikruddhaḥsamabhidravatisvayam |
vadhiṣyatisanāthāmmāmanāthāmivadurmatiḥ || 49 ||
bahuśaścodayāmāsabhartārammāmanuvratām |
bhāryābhavaramasvetipratyākhyātodhruvammayā || 50 ||
so'yammāmanupasthānevyaktannairāśyamāgataḥ |
krodhamohasamāviṣṭonihantummāṃsamudyataḥ || 51 ||
athavātaunaravyāghraubhrātaraurāmalakṣmaṇau |
mannimittamanāryeṇasamare'dyanipātitau || 52 ||
bhairavohimahānnādorākṣasānāṃśrutomayā |
bahūnāmihahṛṣṭānāntathāvikrośatāmpriyam || 53 ||
ahodhiṅmannimitto'yaṃvināśorājaputrayoḥ |
athavāputraśokenāhatyārāmalakṣmaṇau || 54 ||
vidhamiṣyatimāṃraudrorākṣasaḥpāpaniścayaḥ |
hanūmatastutadvākyaṃ na kṛtaṅkṣudrayāmayā || 55 ||
yadyahantasyapṛṣṭhevatadāyāsamanirjitā |
nādyaivamanuśoceyambharturaṅkagatāsatī || 56 ||
manyetuhṛdayantasyāḥkausalyāyāḥphaliṣyati |
ekaputrāyadāputraṃvinaṣṭaṃśroṣyateyudhi || 57 ||
sāhijanma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ |
dharmakāryāṇirūpaṃ ca rudatīsaṃsmariṣyati || 58 ||
nirāśānihateputredattvāśrāddhamacetanā |
agnimāvekṣyatenūnamāpovāpipravekṣyati || 59 ||
dhigastukubjāmasatīmmantharāmpāpaniścayām |
yannimittamimaṃśokaṅkausalyāpratipatsyate || 60 ||
ityevammaithilīndṛṣṭavāvilapantīntapasvinīm |
rohiṇīmivacandreṇavināgrahavaśaṅgatām || 61 ||
etasminnantaretasyāmātyaḥśīlavān śuciḥ |
supārśvonāmamedhāvīrāvaṇaṃrakṣaseśvaram || 62 ||
nivāryamāṇaḥsacivairidaṃvacanamabravīt |
kathannāmadaśagrīva sākṣadvaiśravaṇānuja || 63 ||
hantumicchasivaidehīṅkrodhāddharmamapāsya ca |
vedavidyāvratasnātaḥsvakarmaniratastathā || 64 ||
striyaḥkasmādvadhaṃvīramanyaserākṣaseśvara |
maithilīṃrūpasampannāmpratyavekṣasvapārthiva || 65 ||
tasminnevasahāsmābhirāhevakrodhamutsṛja |
abhyutthānantvamadyaivakṛṣṇapakṣacaturdhaśīm || 66 ||
kṛtvāniryāhyamāvāsyāṃvijayāyabalairvṛtaḥ |
śūraḥdhīmān rathīkhaḍagīrathapravamāsthitaḥ || 67 ||
hatvādāśarathiṃrāmambhavān prāpsyasimaithilīm |
sa taddurātmāsuhṛdāniveditaṃvacaḥsudharmyampratigṛhyarāvaṇaḥ |
gṛhañjagāmathatataścavīryavān punaḥsabhāṃ ca prayayausuhṛdvṛtaḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe trinavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.