Narayaniyam Dashakam 13 — Telugu Script

⚠️ AI-generated translation — the Hindi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Hindi

नारायणीयं के दशक 13 में हिरण्याक्ष का वध वर्णित है। नारद मुनि की प्रेरणा से हिरण्याक्ष जल में पृथ्वी को धारण करने वाले विष्णु के पास पहुँचता है और उनकी अवहेलना करते हुए युद्ध के लिए उद्यत होता है। गदा-युद्ध में ब्रह्मा के निर्देश पर संध्या से पहले ही युद्ध रोका जाता है, फिर दैत्य त्रिशूल और माया का प्रयोग करता है, जो विष्णु के चक्र की ज्योति से नष्ट हो जाती है। अंत में विष्णु अपने पैर के अंगूठे से उसके कान के मूल भाग को मारकर उसका वध कर देते हैं, और ऋषि यज्ञ-स्वरूप विष्णु की स्तुति करते हैं।

AI-generated · not yet verified

The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

Verse 1

హిరణ్యాక్షం తావద్వరద భవదన్వేషణపరం
చరన్తం సాంవర్తే పయసి నిజజఙ్ఘాపరిమితే ।
భవద్భక్తో గత్వా కపటపటుధీర్నారదమునిః
శనైరూచే నన్దన్ దనుజమపి నిన్దంస్తవ బలమ్ ॥1॥

hiraṇyākṣaṃ tāvadvarada bhavadanveṣaṇaparaṃ
carantaṃ sāṃvarte payasi nijajaṅghāparimite |
bhavadbhakto gatvā kapaṭapaṭudhīrnāradamuniḥ
śanairūce nandan danujamapi nindaṃstava balam ||1||

हे वरद! पहले हिरण्याक्ष अपनी जंघा के बराबर गहरे जल में तुम्हारी खोज में घूम रहा था। तब तुम्हारे भक्त, कपट में चतुर बुद्धि वाले नारद मुनि वहाँ गए और प्रसन्न होकर, उस दानव की भी निंदा करते हुए, धीरे से तुम्हारे बल की प्रशंसा करने लगे। ^AI

Verse 2

స మాయావీ విష్ణుర్హరతి భవదీయాం వసుమతీం
ప్రభో కష్టం కష్టం కిమిదమితి తేనాభిగదితః ।
నదన్ క్వాసౌ క్వాసవితి స మునినా దర్శితపథో
భవన్తం సమ్ప్రాపద్ధరణిధరముద్యన్తముదకాత్ ॥2॥

sa māyāvī viṣṇurharati bhavadīyāṃ vasumatīṃ
prabho kaṣṭaṃ kaṣṭaṃ kimidamiti tenābhigaditaḥ |
nadan kvāsau kvāsaviti sa muninā darśitapatho
bhavantaṃ samprāpaddharaṇidharamudyantamudakāt ||2||

वह मायावी विष्णु तुम्हारी पृथ्वी को हर लेता है—हे प्रभो! यह कैसा कष्ट है, कैसा कष्ट है!—इस प्रकार उसके द्वारा कहे जाने पर, वह मुनि द्वारा दिखाए गए मार्ग से 'वह कहाँ है, वह कहाँ है' पुकारता हुआ, जल से ऊपर उठते हुए पृथ्वी को धारण करने वाले तुम्हारे पास पहुँचा। ^AI

Verse 3

అహో ఆరణ్యోఽయం మృగ ఇతి హసన్తం బహుతరై-
ర్దురుక్తైర్విధ్యన్తం దితిసుతమవజ్ఞాయ భగవన్ ।
మహీం దృష్ట్వా దంష్ట్రాశిరసి చకితాం స్వేన మహసా
పయోధావాధాయ ప్రసభముదయుఙ్క్థా మృధవిధౌ ॥3॥

aho āraṇyo'yaṃ mṛga iti hasantaṃ bahutarai-
rduruktairvidhyantaṃ ditisutamavajñāya bhagavan |
mahīṃ dṛṣṭvā daṃṣṭrāśirasi cakitāṃ svena mahasā
payodhāvādhāya prasabhamudayuṅkthā mṛdhavidhau ||3||

हे भगवन! 'अहो, यह तो जंगली पशु है'—ऐसा कहकर हँसते हुए और बहुत से कटु वचनों से बींधते हुए उस दिति-पुत्र की अवहेलना करके, तुमने अपने तेज से भयभीत होकर दाँतों के अग्रभाग पर स्थित पृथ्वी को देखकर, उसे जल में रखकर, वेगपूर्वक युद्ध के लिए उद्यत किया। ^AI

Verse 4

గదాపాణౌ దైత్యే త్వమపి హి గృహీతోన్నతగదో
నియుద్ధేన క్రీడన్ ఘటఘటరవోద్ఘుష్టవియతా ।
రణాలోకౌత్సుక్యాన్మిలతి సురసఙ్ఘే ద్రుతమముం
నిరున్ధ్యాః సన్ధ్యాతః ప్రథమమితి ధాత్రా జగదిషే ॥4॥

gadāpāṇau daitye tvamapi hi gṛhītonnatagado
niyuddhena krīḍan ghaṭaghaṭaravodghuṣṭaviyatā |
raṇālokautsukyānmilati surasaṅghe drutamamuṃ
nirundhyāḥ sandhyātaḥ prathamamiti dhātrā jagadiṣe ||4||

गदाधारी दैत्य के साथ तुमने भी ऊँची गदा उठाई और युद्ध में क्रीडा करते हुए, गदाओं की टकराहट से उत्पन्न भयंकर शब्द से गूँजते हुए, युद्ध देखने की उत्सुकता से शीघ्र ही देवताओं के समूह के आने पर, ब्रह्मा ने संध्या से पहले ही इसे रोकने का निर्देश दिया। ^AI

Verse 5

గదోన్మర్దే తస్మింస్తవ ఖలు గదాయాం దితిభువో
గదాఘాతాద్భూమౌ ఝటితి పతితాయామహహ! భోః ।
మృదుస్మేరాస్యస్త్వం దనుజకులనిర్మూలనచణం
మహాచక్రం స్మృత్వా కరభువి దధానో రురుచిషే ॥5॥

gadonmarde tasmiṃstava khalu gadāyāṃ ditibhuvo
gadāghātādbhūmau jhaṭiti patitāyāmahaha! bhoḥ |
mṛdusmerāsyastvaṃ danujakulanirmūlanacaṇaṃ
mahācakraṃ smṛtvā karabhuvi dadhāno ruruciṣe ||5||

उस गदा-युद्ध में, हे भोः! आश्चर्य है कि दिति-पुत्र की गदा गदा के आघात से तुरंत भूमि पर गिर गई। तब तुम मंद मुस्कान वाले मुख वाले होकर, दानव कुल का विनाश करने में समर्थ महाचक्र को स्मरण करके, उसे हाथ में धारण करते हुए शोभायमान हुए। ^AI

Verse 6

తతః శూలం కాలప్రతిమరుషి దైత్యే విసృజతి
త్వయి ఛిన్దత్యేనత్ కరకలితచక్రప్రహరణాత్ ।
సమారుష్టో ముష్ట్యా స ఖలు వితుదంస్త్వాం సమతనోత్
గలన్మాయే మాయాస్త్వయి కిల జగన్మోహనకరీః ॥6॥

tataḥ śūlaṃ kālapratimaruṣi daitye visṛjati
tvayi chindatyenat karakalitacakrapraharaṇāt |
samāruṣṭo muṣṭyā sa khalu vitudaṃstvāṃ samatanot
galanmāye māyāstvayi kila jaganmohanakarīḥ ||6||

तब काल के समान क्रोध वाले उस दैत्य ने तुम पर त्रिशूल फेंका, और तुमने हाथ में लिए चक्र के प्रहार से उसे काट दिया। वह अत्यंत क्रुद्ध होकर मुक्के से तुम्हें बींधता हुआ तुम पर मायाएँ फेंकने लगा, जो जगत को मोहित करने वाली थीं, पर वे तुम पर विफल हो गईं। ^AI

Verse 7

భవచ్చక్రజ్యోతిష్కణలవనిపాతేన విధుతే
తతో మాయాచక్రే వితతఘనరోషాన్ధమనసమ్ ।
గరిష్ఠాభిర్ముష్టిప్రహృతిభిరభిఘ్నన్తమసురం
స్వపాదాఙ్గుష్ఠేన శ్రవణపదమూలే నిరవధీః ॥7॥

bhavaccakrajyotiṣkaṇalavanipātena vidhute
tato māyācakre vitataghanaroṣāndhamanasam |
gariṣṭhābhirmuṣṭiprahṛtibhirabhighnantamasuraṃ
svapādāṅguṣṭhena śravaṇapadamūle niravadhīḥ ||7||

तुम्हारे चक्र की ज्योति के कणों के गिरने से उसकी माया नष्ट हो गई। तब अत्यंत घने क्रोध से अंधे मन वाले उस असुर को अत्यंत भारी मुक्कों के प्रहारों से पीटते हुए, तुमने अपने पैर के अंगूठे से उसके कान के मूल भाग को मारकर उसका वध कर दिया। ^AI

Verse 8

మహాకాయః సో॓ఽయం తవ చరణపాతప్రమథితో
గలద్రక్తో వక్త్రాదపతదృషిభిః శ్లాఘితహతిః ।
తదా త్వాముద్దామప్రమదభరవిద్యోతిహృదయా
మునీన్ద్రాః సాన్ద్రాభిః స్తుతిభిరనువన్నధ్వరతనుమ్ ॥8॥

mahākāyaḥ so॓'yaṃ tava caraṇapātapramathito
galadrakto vaktrādapatadṛṣibhiḥ ślāghitahatiḥ |
tadā tvāmuddāmapramadabharavidyotihṛdayā
munīndrāḥ sāndrābhiḥ stutibhiranuvannadhvaratanum ||8||

वह महाकाय असुर तुम्हारे चरण के प्रहार से कुचला गया, मुँह से रक्त बहाता हुआ गिर पड़ा, और ऋषियों ने उसके वध की प्रशंसा की। तब अत्यंत प्रसन्नता से चमकते हृदय वाले मुनीश्वरों ने यज्ञ-स्वरूप तुम्हारी सघन स्तुतियों से तुम्हारी वंदना की। ^AI

Verse 9

త్వచి ఛన్దో రోమస్వపి కుశగణశ్చక్షుషి ఘృతం
చతుర్హోతారోఽఙ్ఘ్రౌ స్రుగపి వదనే చోదర ఇడా ।
గ్రహా జిహ్వాయాం తే పరపురుష కర్ణే చ చమసా
విభో సోమో వీర్యం వరద గలదేశేఽప్యుపసదః ॥9॥

tvaci chando romasvapi kuśagaṇaścakṣuṣi ghṛtaṃ
caturhotāro'ṅghrau srugapi vadane codara iḍā |
grahā jihvāyāṃ te parapuruṣa karṇe ca camasā
vibho somo vīryaṃ varada galadeśe'pyupasadaḥ ||9||

हे परमपुरुष! तुम्हारी त्वचा में छन्द हैं, रोमों में कुशा के समूह हैं, नेत्रों में घृत है, चरणों में चार होता हैं, मुख में स्रुक् है, उदर में इडा है, जिह्वा में ग्रह हैं, कानों में चमस हैं, हे विभो! तुम्हारे वीर्य में सोम है और हे वरद! गले के प्रदेश में उपसद् हैं। ^AI

Verse 10

మునీన్ద్రైరిత్యాదిస్తవనముఖరైర్మోదితమనా
మహీయస్యా మూర్త్యా విమలతరకీర్త్యా చ విలసన్ ।
స్వధిష్ణ్యం సమ్ప్రాప్తః సుఖరసవిహారీ మధురిపో
నిరున్ధ్యా రోగం మే సకలమపి వాతాలయపతే ॥10॥

munīndrairityādistavanamukharairmoditamanā
mahīyasyā mūrtyā vimalatarakīrtyā ca vilasan |
svadhiṣṇyaṃ samprāptaḥ sukharasavihārī madhuripo
nirundhyā rogaṃ me sakalamapi vātālayapate ||10||

हे वातालयपते! इस प्रकार मुनीन्द्रों द्वारा स्तुति में निमग्न होकर प्रसन्न मन वाले, महान मूर्ति और अत्यन्त निर्मल कीर्ति से शोभित, सुखरस में विहार करने वाले हे मधुरिपो! तुम अपने धाम को प्राप्त हुए; मेरे समस्त रोग का निरोध करो। ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

हिरण्याक्षं तावद्वरद भवदन्वेषणपरं

चरन्तं सांवर्ते पयसि निजजङ्घापरिमिते ।

भवद्भक्तो गत्वा कपटपटुधीर्नारदमुनिः

शनैरूचे नन्दन् दनुजमपि निन्दंस्तव बलम् ॥1॥

स मायावी विष्णुर्हरति भवदीयां वसुमतीं

प्रभो कष्टं कष्टं किमिदमिति तेनाभिगदितः ।

नदन् क्वासौ क्वासविति स मुनिना दर्शितपथो

भवन्तं सम्प्रापद्धरणिधरमुद्यन्तमुदकात् ॥2॥

अहो आरण्योऽयं मृग इति हसन्तं बहुतरै-

र्दुरुक्तैर्विध्यन्तं दितिसुतमवज्ञाय भगवन् ।

महीं दृष्ट्वा दंष्ट्राशिरसि चकितां स्वेन महसा

पयोधावाधाय प्रसभमुदयुङ्क्था मृधविधौ ॥3॥

गदापाणौ दैत्ये त्वमपि हि गृहीतोन्नतगदो

नियुद्धेन क्रीडन् घटघटरवोद्घुष्टवियता ।

रणालोकौत्सुक्यान्मिलति सुरसङ्घे द्रुतममुं

निरुन्ध्याः सन्ध्यातः प्रथममिति धात्रा जगदिषे ॥4॥

गदोन्मर्दे तस्मिंस्तव खलु गदायां दितिभुवो

गदाघाताद्भूमौ झटिति पतितायामहह! भोः ।

मृदुस्मेरास्यस्त्वं दनुजकुलनिर्मूलनचणं

महाचक्रं स्मृत्वा करभुवि दधानो रुरुचिषे ॥5॥

ततः शूलं कालप्रतिमरुषि दैत्ये विसृजति

त्वयि छिन्दत्येनत् करकलितचक्रप्रहरणात् ।

समारुष्टो मुष्ट्या स खलु वितुदंस्त्वां समतनोत्

गलन्माये मायास्त्वयि किल जगन्मोहनकरीः ॥6॥

भवच्चक्रज्योतिष्कणलवनिपातेन विधुते

ततो मायाचक्रे विततघनरोषान्धमनसम् ।

गरिष्ठाभिर्मुष्टिप्रहृतिभिरभिघ्नन्तमसुरं

स्वपादाङ्गुष्ठेन श्रवणपदमूले निरवधीः ॥7॥

महाकायः सो॓ऽयं तव चरणपातप्रमथितो

गलद्रक्तो वक्त्रादपतदृषिभिः श्लाघितहतिः ।

तदा त्वामुद्दामप्रमदभरविद्योतिहृदया

मुनीन्द्राः सान्द्राभिः स्तुतिभिरनुवन्नध्वरतनुम् ॥8॥

त्वचि छन्दो रोमस्वपि कुशगणश्चक्षुषि घृतं

चतुर्होतारोऽङ्घ्रौ स्रुगपि वदने चोदर इडा ।

ग्रहा जिह्वायां ते परपुरुष कर्णे च चमसा

विभो सोमो वीर्यं वरद गलदेशेऽप्युपसदः ॥9॥

मुनीन्द्रैरित्यादिस्तवनमुखरैर्मोदितमना

महीयस्या मूर्त्या विमलतरकीर्त्या च विलसन् ।

स्वधिष्ण्यं सम्प्राप्तः सुखरसविहारी मधुरिपो

निरुन्ध्या रोगं मे सकलमपि वातालयपते ॥10॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

నారాయణీయం దశక 13 - హిరణ్యాక్షవధమ్