ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷଡ୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଦୂଷଣସ୍ତୁ ସ୍ଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ହନ୍ଯମାନଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସଃ ।
ସନ୍ଦିଦେଶ ମହାବାହୁର୍ଭୀମଵେଗାନ୍ଦୁରାସଦାନ୍ ॥ 1 ॥
ରାକ୍ଷସାନ୍ପଞ୍ଚସହସ୍ରାନ୍ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ ।
ତେ ଶୂଲୈଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଖଙ୍ଗୈ ଶିଲାଵର୍ଷୈର୍ଦ୍ରୁମୈରପି ॥ 2 ॥
ଶରଵର୍ଷୈରଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵଵର୍ଷୁସ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ ।
ସ ଦୃମାଣାଂ ଶିଲାନାଂ ଚ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଣହରଂ ମହତ୍ ॥ 3 ॥
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘଵସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସାଯକୈଃ ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଵର୍ଷଂ ନିମୀଲିତ ଇଵର୍ଷଭଃ ॥ 4 ॥
ରାମଃ କ୍ରୋଧଂ ପରଂ ଭେଜେ ଵଧାର୍ଥଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍ ।
ତତଃ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଇଵ ତେଜସା ॥ 5 ॥
ଶରୈରଵାକିରତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵତସ୍ସହଦୂଷଣମ୍ ।
ତତସ୍ସେନାପତିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦୂଷଣଶ୍ଶତ୍ରୁଦୂଷଣଃ ॥ 6 ॥
ଶରୈରଶନିକଲ୍ପୈସ୍ତଂ ରାଘଵଂ ସମଵାକିରତ୍ ।
ତତୋ ରାମସ୍ସୁସଙ୍କୃଦ୍ଧଃ କ୍ଷୁରେଣାସ୍ଯ ମହଦ୍ଧନୁଃ ॥ 7 ॥
ଚିଚ୍ଛେଦ ସମରେ ଵୀରଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରୋ ହଯାନ୍ ।
ହତ୍ଵା ଚାଶ୍ଵାନ୍ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ସାରଥେଃ ॥ 8 ॥
ଶିରୋ ଜହାର ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଵକ୍ଷସି ।
ସ ଚ୍ଛିନ୍ନଧନ୍ଵା ଵିରଥୋ ହତାଶ୍ଵୋ ହତସାରଥିଃ ॥ 9 ॥
ଜଗ୍ରାହ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ପରିଘଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ ।
ଵେଷ୍ଟିତଂ କାଞ୍ଚନୈଃ ପଟ୍ଟୈର୍ଦେଵସୈନ୍ଯପ୍ରମର୍ଦନମ୍ ॥ 10 ॥
ଆଯସୈଶ୍ଶଙ୍କୁଭିସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କୀର୍ଣଂ ପରଵସୋକ୍ଷିତମ୍ ।
ଵଜ୍ରାଶନିସମସ୍ପର୍ଶଂ ପରଗୋପୁରଦାରଣମ୍ ॥ 11 ॥
ତଂ ମହୋରଗସଙ୍କାଶଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପରିଘଂ ରଣେ ।
ଦୂଷଣୋଽଭ୍ଯଦ୍ରଵଦ୍ରାମଂ କ୍ରୂରକର୍ମା ନିଶାଚରଃ ॥ 12 ॥
ତସ୍ଯାଭିପତମାନସ୍ଯ ଦୂଷଣସ୍ଯ ସ ରାଘଵଃ ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଶରାଭ୍ଯାଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ସହସ୍ତାଭରଣୌ ଭୁଜୌ ॥ 13 ॥
ଭ୍ରଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ମହାକାଯଃ ପପାତ ରଣମୂର୍ଧନି ।
ପରିଘଶ୍ଛିନ୍ନହସ୍ତସ୍ଯ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵାଗ୍ରତଃ ॥ 14 ॥
ସ କରାଭ୍ଯାଂ ଵିକୀର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ପପାତ ଭୁଵି ଦୂଷଣଃ ।
ଵିଷାଣାଭ୍ଯାଂ ଵିଶୀର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ମନସ୍ଵୀଵ ମହାଗଜଃ ॥ 15 ॥
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଭୂମୌ ଦୂଷଣଂ ନିହତଂ ରଣେ ।
ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯପୂଜଯନ୍ ॥ 16 ॥
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତ୍ରଯଃ ସେନାଗ୍ରଯାଯିନଃ ।
ସଂହୃତ୍ଯାଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ ରାମଂ ମୃତ୍ଯୁପାଶାଵପାଶିତାଃ ॥ 17 ॥
ମହାକପାଲଃ ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ପ୍ରମାଥୀ ଚ ମହାବଲଃ ।
ମହାକପାଲୋ ଵିପୁଲଂ ଶୂଲମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ ॥ 18 ॥
ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ପଟ୍ଟିସଂ ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରମାଥୀ ଚ ପରଶ୍ଵଧମ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାପତତସ୍ତୂର୍ଣଂ ରାଘଵସ୍ସାଯକୈଶ୍ଶିତୈଃ ॥ 19 ॥
ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରୈଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାନତିଥୀନିଵ ।
ମହାକପାଲସ୍ଯ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ପରମେଷୁଭିଃ ॥ 20 ॥
ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଯୈସ୍ତୁ ବାଣୌଘୈଃ ପ୍ରମମାଥ ପ୍ରମାଥିନମ୍ ।
ସ ପପାତ ହତୋ ଭୂମୌ ଵିଟପୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ ॥ 21 ॥
ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷସ୍ଯାକ୍ଷିଣୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପୂରଯାମାସ ସାଯକୈଃ ।
ଦୂଷଣସ୍ଯାନୁଗାନ୍ପଞ୍ଚସହସ୍ରାନ୍କୁପିତଃ କ୍ଷଣାତ୍ ॥ 22 ॥
ବାଣୌଘୈଃ ପଞ୍ଚସାହସ୍ରୈରନଯଦ୍ଯମସାଦନମ୍ ।
ଦୂଷଣଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ଚୈଵ ପଦାନୁଗାନ୍ ॥ 23 ॥
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ଖରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସେନାଧ୍ଯକ୍ଷାନ୍ମହାବଲାନ୍ ।
ଅଯଂ ଵିନିହତସ୍ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଦୂଷଣସ୍ସପଦାନୁଗଃ ॥ 24 ॥
ମହତ୍ଯା ସେନଯା ସାର୍ଧଂ ଯୁଦ୍ଧ୍ଵା ରାମଂ କୁମାନୁଷମ୍ ।
ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧାକାରୈର୍ହନଧ୍ଵଂ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ ॥ 25 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଖରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରୁଵେ ।
ଶ୍ଯେନଗାମୀ ପୃଥୁଗ୍ରୀଵୋ ଯଜ୍ଞଶତ୍ରୁର୍ଵିହଙ୍ଗମଃ ॥ 26 ॥
ଦୁର୍ଜଯଃ କରଵୀରାକ୍ଷଃ ପରୁଷଃ କାଲକାର୍ମୁକଃ ।
ମେଘମାଲୀ ମହାମାଲୀ ସର୍ପାସ୍ଯୋ ରୁଧିରାଶନଃ ॥ 27 ॥
ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ମହାଵୀର୍ଯା ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷାସ୍ସସୈନିକାଃ ।
ରାମମେଵାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଵିସୃଜନ୍ତଶ୍ଶରୋତ୍ତମାନ୍ ॥ 28 ॥
ତତଃ ପାଵକସଙ୍କାଶୈର୍ହେମଵଜ୍ରଵିଭୂଷିତୈଃ ।
ଜଘାନ ଶେଷଂ ତେଜସ୍ଵୀ ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ସାଯକୈଃ ॥ 29 ॥
ତେ ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖା ଵିଶିଖାସ୍ସଧୂମା ଇଵ ପାଵକାଃ ।
ନିଜଘ୍ନୁସ୍ତାନି ରକ୍ଷାଂସି ଵଜ୍ରା ଇଵ ମହାଦ୍ରୁମାନ୍ ॥ 30 ॥
ରକ୍ଷସାଂ ତୁ ଶତଂ ରାମଶ୍ଶତେନୈକେନ କର୍ଣିନା ।
ସହସ୍ରଂ ଚ ସହସ୍ରେଣ ଜଘାନ ରଣମୂର୍ଧନି ॥ 31 ॥
ତୈର୍ଭିନ୍ନଵର୍ମାଭରଣାଶ୍ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଶରାସନାଃ ।
ନିପେତୁଶ୍ଶୋଣିତାଦିଗ୍ଧା ଧରଣ୍ଯାଂ ରଜନୀଚରାଃ ॥ 32 ॥
ତୈର୍ମୁକ୍ତକେଶୈସ୍ସମରେ ପତିତୈଶ୍ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତୈଃ ।
ଆସ୍ତୀର୍ଣା ଵସୁଧା କୃତ୍ସ୍ନା ମହାଵେଦିଃ କୁଶୈରିଵ ॥ 33 ॥
କ୍ଷଣେନ ତୁ ମହାଘୋରଂ ଵନଂ ନିହତରାକ୍ଷସମ୍ ।
ବଭୂଵ ନିରଯପ୍ରଖ୍ଯଂ ମାଂସଶୋଣିତକର୍ଦମମ୍ ॥ 34 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍ ।
ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ମାନୁଷେଣ ପଦାତିନା ॥ 35 ॥
ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଖରଶ୍ଶେଷୋ ମହାରଥଃ ।
ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚୈଵ ରାମଶ୍ଚ ରିପୁସୂଦନଃ ॥ 36 ॥
ଶେଷା ହତା ମହାସତ୍ଵା ରାକ୍ଷସା ରଣମୂର୍ଧନି ।
ଘୋରା ଦୁର୍ଵିଷହାଃ ସର୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାଗ୍ରଜେନ ତେ ॥ 37 ॥
ତତସ୍ତୁ ତଦ୍ଭୀମବଲଂ ମହାହଵେ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମେଣ ହତଂ ବଲୀଯସା ।
ରଥେନ ରାମଂ ମହତା ଖରସ୍ତଦା ସମାସସାଦେନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦ୍ଯତାଶନିଃ ॥ 38 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
dūṣaṇastu svakaṃ sainyaṃ hanyamānaṃ nirīkṣya saḥ |
sandideśa mahābāhurbhīmavegāndurāsadān || 1 ||
rākṣasānpañcasahasrānsamareṣvanivartinaḥ |
te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ khaṅgai śilāvarṣairdrumairapi || 2 ||
śaravarṣairavicchinnaṃ vavarṣustaṃ samantataḥ |
sa dṛmāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat || 3 ||
pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ |
pratigṛhya ca tadvarṣaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ || 4 ||
rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām |
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā || 5 ||
śarairavākiratsainyaṃ sarvatassahadūṣaṇam |
tatassenāpatiḥ kruddho dūṣaṇaśśatrudūṣaṇaḥ || 6 ||
śarairaśanikalpaistaṃ rāghavaṃ samavākirat |
tato rāmassusaṅkṛddhaḥ kṣureṇāsya mahaddhanuḥ || 7 ||
ciccheda samare vīraścaturbhiścaturo hayān |
hatvā cāśvānśaraistīkṣṇairardhacandreṇa sāratheḥ || 8 ||
śiro jahāra tadrakṣastribhirvivyādha vakṣasi |
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || 9 ||
jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam |
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyapramardanam || 10 ||
āyasaiśśaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitam |
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam || 11 ||
taṃ mahoragasaṅkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyadravadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 12 ||
tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 13 ||
bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 14 ||
sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 15 ||
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhusādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 16 ||
etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhṛtyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 17 ||
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ || 18 ||
sthūlākṣaḥ paṭṭisaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham |
dṛṣṭvaivāpatatastūrṇaṃ rāghavassāyakaiśśitaiḥ || 19 ||
tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha samprāptānatithīniva |
mahākapālasya śiraściccheda parameṣubhiḥ || 20 ||
asaṅkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam |
sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 21 ||
sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |
dūṣaṇasyānugānpañcasahasrānkupitaḥ kṣaṇāt || 22 ||
bāṇaughaiḥ pañcasāhasrairanayadyamasādanam |
dūṣaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tasya caiva padānugān || 23 ||
vyādideśa kharaḥ kruddhaḥ senādhyakṣānmahābalān |
ayaṃ vinihatassaṅkhye dūṣaṇassapadānugaḥ || 24 ||
mahatyā senayā sārdhaṃ yuddhvā rāmaṃ kumānuṣam |
śastrairnānāvidhākārairhanadhvaṃ sarvarākṣasāḥ || 25 ||
evamuktvā kharaḥ kruddho rāmamevābhidudruve |
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ || 26 ||
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ || 27 ||
dvādaśaite mahāvīryā balādhyakṣāssasainikāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta visṛjantaśśarottamān || 28 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghāna śeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 29 ||
te rukmapuṅkhā viśikhāssadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 30 ||
rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaśśatenaikena karṇinā |
sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 31 ||
tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuśśoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 32 ||
tairmuktakeśaissamare patitaiśśoṇitokṣitaiḥ |
āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 33 ||
kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasam |
babhūva nirayaprakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 34 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 35 ||
tasya sainyasya sarvasya kharaśśeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 36 ||
śeṣā hatā mahāsatvā rākṣasā raṇamūrdhani |
ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasyāgrajena te || 37 ||
tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastadā samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ षड्विंशस्सर्गः ।
दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं निरीक्ष्य सः ।
सन्दिदेश महाबाहुर्भीमवेगान्दुरासदान् ॥ 1 ॥
राक्षसान्पञ्चसहस्रान्समरेष्वनिवर्तिनः ।
ते शूलैः पट्टिशैः खङ्गै शिलावर्षैर्द्रुमैरपि ॥ 2 ॥
शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः ।
स दृमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् ॥ 3 ॥
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः ।
प्रतिगृह्य च तद्वर्षं निमीलित इवर्षभः ॥ 4 ॥
रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ।
ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ॥ 5 ॥
शरैरवाकिरत्सैन्यं सर्वतस्सहदूषणम् ।
ततस्सेनापतिः क्रुद्धो दूषणश्शत्रुदूषणः ॥ 6 ॥
शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवाकिरत् ।
ततो रामस्सुसङ्कृद्धः क्षुरेणास्य महद्धनुः ॥ 7 ॥
चिच्छेद समरे वीरश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
हत्वा चाश्वान्शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः ॥ 8 ॥
शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि ।
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥ 9 ॥
जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ।
वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्यप्रमर्दनम् ॥ 10 ॥
आयसैश्शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम् ।
वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् ॥ 11 ॥
तं महोरगसङ्काशं प्रगृह्य परिघं रणे ।
दूषणोऽभ्यद्रवद्रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥ 12 ॥
तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥ 13 ॥
भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि ।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥ 14 ॥
स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः ।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥ 15 ॥
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे ।
साधुसाध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् ॥ 16 ॥
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः ।
संहृत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः ॥ 17 ॥
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ।
महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः ॥ 18 ॥
स्थूलाक्षः पट्टिसं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ।
दृष्ट्वैवापततस्तूर्णं राघवस्सायकैश्शितैः ॥ 19 ॥
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव ।
महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद परमेषुभिः ॥ 20 ॥
असङ्ख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ।
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ॥ 21 ॥
स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयामास सायकैः ।
दूषणस्यानुगान्पञ्चसहस्रान्कुपितः क्षणात् ॥ 22 ॥
बाणौघैः पञ्चसाहस्रैरनयद्यमसादनम् ।
दूषणं निहतं दृष्ट्वा तस्य चैव पदानुगान् ॥ 23 ॥
व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान्महाबलान् ।
अयं विनिहतस्सङ्ख्ये दूषणस्सपदानुगः ॥ 24 ॥
महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम् ।
शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः ॥ 25 ॥
एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे ।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः ॥ 26 ॥
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ।
मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः ॥ 27 ॥
द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षास्ससैनिकाः ।
राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तश्शरोत्तमान् ॥ 28 ॥
ततः पावकसङ्काशैर्हेमवज्रविभूषितैः ।
जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥ 29 ॥
ते रुक्मपुङ्खा विशिखास्सधूमा इव पावकाः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥ 30 ॥
रक्षसां तु शतं रामश्शतेनैकेन कर्णिना ।
सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥ 31 ॥
तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः ।
निपेतुश्शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥ 32 ॥
तैर्मुक्तकेशैस्समरे पतितैश्शोणितोक्षितैः ।
आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव ॥ 33 ॥
क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम् ।
बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥ 34 ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ 35 ॥
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरश्शेषो महारथः ।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः ॥ 36 ॥
शेषा हता महासत्वा राक्षसा रणमूर्धनि ।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते ॥ 37 ॥
ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा ।
रथेन रामं महता खरस्तदा समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षड्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
dūṣaṇastu svakaṃ sainyaṃ hanyamānaṃ nirīkṣya saḥ |
sandideśa mahābāhurbhīmavegāndurāsadān || 1 ||
rākṣasānpañcasahasrānsamareṣvanivartinaḥ |
te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ khaṅgai śilāvarṣairdrumairapi || 2 ||
śaravarṣairavicchinnaṃ vavarṣustaṃ samantataḥ |
sa dṛmāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat || 3 ||
pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ |
pratigṛhya ca tadvarṣaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ || 4 ||
rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām |
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā || 5 ||
śarairavākiratsainyaṃ sarvatassahadūṣaṇam |
tatassenāpatiḥ kruddho dūṣaṇaśśatrudūṣaṇaḥ || 6 ||
śarairaśanikalpaistaṃ rāghavaṃ samavākirat |
tato rāmassusaṅkṛddhaḥ kṣureṇāsya mahaddhanuḥ || 7 ||
ciccheda samare vīraścaturbhiścaturo hayān |
hatvā cāśvānśaraistīkṣṇairardhacandreṇa sāratheḥ || 8 ||
śiro jahāra tadrakṣastribhirvivyādha vakṣasi |
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || 9 ||
jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam |
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyapramardanam || 10 ||
āyasaiśśaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitam |
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam || 11 ||
taṃ mahoragasaṅkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyadravadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 12 ||
tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 13 ||
bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 14 ||
sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 15 ||
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhusādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 16 ||
etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhṛtyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 17 ||
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ || 18 ||
sthūlākṣaḥ paṭṭisaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham |
dṛṣṭvaivāpatatastūrṇaṃ rāghavassāyakaiśśitaiḥ || 19 ||
tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha samprāptānatithīniva |
mahākapālasya śiraściccheda parameṣubhiḥ || 20 ||
asaṅkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam |
sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 21 ||
sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |
dūṣaṇasyānugānpañcasahasrānkupitaḥ kṣaṇāt || 22 ||
bāṇaughaiḥ pañcasāhasrairanayadyamasādanam |
dūṣaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tasya caiva padānugān || 23 ||
vyādideśa kharaḥ kruddhaḥ senādhyakṣānmahābalān |
ayaṃ vinihatassaṅkhye dūṣaṇassapadānugaḥ || 24 ||
mahatyā senayā sārdhaṃ yuddhvā rāmaṃ kumānuṣam |
śastrairnānāvidhākārairhanadhvaṃ sarvarākṣasāḥ || 25 ||
evamuktvā kharaḥ kruddho rāmamevābhidudruve |
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ || 26 ||
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ || 27 ||
dvādaśaite mahāvīryā balādhyakṣāssasainikāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta visṛjantaśśarottamān || 28 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghāna śeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 29 ||
te rukmapuṅkhā viśikhāssadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 30 ||
rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaśśatenaikena karṇinā |
sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 31 ||
tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuśśoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 32 ||
tairmuktakeśaissamare patitaiśśoṇitokṣitaiḥ |
āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 33 ||
kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasam |
babhūva nirayaprakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 34 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 35 ||
tasya sainyasya sarvasya kharaśśeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 36 ||
śeṣā hatā mahāsatvā rākṣasā raṇamūrdhani |
ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasyāgrajena te || 37 ||
tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastadā samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.