ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਦੂषਣਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਕਂ ਸੈਨ੍ਯਂ ਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਸਃ ।
ਸਨ੍ਦਿਦੇਸ਼ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਭੀਮਵੇਗਾਨ੍ਦੁਰਾਸਦਾਨ੍ ॥ 1 ॥
ਰਾਕ੍षਸਾਨ੍ਪਞ੍ਚਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਸਮਰੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤਿਨਃ ।
ਤੇ ਸ਼ੂਲੈਃ ਪਟ੍ਟਿਸ਼ੈਃ ਖਙ੍ਗੈ ਸ਼ਿਲਾਵਰ੍षੈਰ੍ਦ੍ਰੁਮੈਰਪਿ ॥ 2 ॥
ਸ਼ਰਵਰ੍षੈਰਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਵਰ੍षੁਸ੍ਤਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਸ ਦृਮਾਣਾਂ ਸ਼ਿਲਾਨਾਂ ਚ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਂ ਮਹਤ੍ ॥ 3 ॥
ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਰਾਘਵਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣਸਾਯਕੈਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਚ ਤਦ੍ਵਰ੍षਂ ਨਿਮੀਲਿਤ ਇਵਰ੍षਭਃ ॥ 4 ॥
ਰਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਂ ਪਰਂ ਭੇਜੇ ਵਧਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਰਕ੍षਸਾਮ੍ ।
ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਧਸਮਾਵਿष੍ਟਃ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤ ਇਵ ਤੇਜਸਾ ॥ 5 ॥
ਸ਼ਰੈਰਵਾਕਿਰਤ੍ਸੈਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਸਹਦੂषਣਮ੍ ।
ਤਤਸ੍ਸੇਨਾਪਤਿਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਦੂषਣਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਦੂषਣਃ ॥ 6 ॥
ਸ਼ਰੈਰਸ਼ਨਿਕਲ੍ਪੈਸ੍ਤਂ ਰਾਘਵਂ ਸਮਵਾਕਿਰਤ੍ ।
ਤਤੋ ਰਾਮਸ੍ਸੁਸਙ੍ਕृਦ੍ਧਃ ਕ੍षੁਰੇਣਾਸ੍ਯ ਮਹਦ੍ਧਨੁਃ ॥ 7 ॥
ਚਿਚ੍ਛੇਦ ਸਮਰੇ ਵੀਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਹਯਾਨ੍ ।
ਹਤ੍ਵਾ ਚਾਸ਼੍ਵਾਨ੍ਸ਼ਰੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸਾਰਥੇਃ ॥ 8 ॥
ਸ਼ਿਰੋ ਜਹਾਰ ਤਦ੍ਰਕ੍षਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਿਵ੍ਯਾਧ ਵਕ੍षਸਿ ।
ਸ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਨ੍ਵਾ ਵਿਰਥੋ ਹਤਾਸ਼੍ਵੋ ਹਤਸਾਰਥਿਃ ॥ 9 ॥
ਜਗ੍ਰਾਹ ਗਿਰਿਸ਼ृਙ੍ਗਾਭਂ ਪਰਿਘਂ ਰੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ।
ਵੇष੍ਟਿਤਂ ਕਾਞ੍ਚਨੈਃ ਪਟ੍ਟੈਰ੍ਦੇਵਸੈਨ੍ਯਪ੍ਰਮਰ੍ਦਨਮ੍ ॥ 10 ॥
ਆਯਸੈਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕੁਭਿਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਃ ਕੀਰ੍ਣਂ ਪਰਵਸੋਕ੍षਿਤਮ੍ ।
ਵਜ੍ਰਾਸ਼ਨਿਸਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪਰਗੋਪੁਰਦਾਰਣਮ੍ ॥ 11 ॥
ਤਂ ਮਹੋਰਗਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਪਰਿਘਂ ਰਣੇ ।
ਦੂषਣੋऽਭ੍ਯਦ੍ਰਵਦ੍ਰਾਮਂ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਾ ਨਿਸ਼ਾਚਰਃ ॥ 12 ॥
ਤਸ੍ਯਾਭਿਪਤਮਾਨਸ੍ਯ ਦੂषਣਸ੍ਯ ਸ ਰਾਘਵਃ ।
ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਚ੍ਛੇਦ ਸਹਸ੍ਤਾਭਰਣੌ ਭੁਜੌ ॥ 13 ॥
ਭ੍ਰष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਕਾਯਃ ਪਪਾਤ ਰਣਮੂਰ੍ਧਨਿ ।
ਪਰਿਘਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਰਧ੍ਵਜ ਇਵਾਗ੍ਰਤਃ ॥ 14 ॥
ਸ ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਕੀਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪਪਾਤ ਭੁਵਿ ਦੂषਣਃ ।
ਵਿषਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਮਨਸ੍ਵੀਵ ਮਹਾਗਜਃ ॥ 15 ॥
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਤਿਤਂ ਭੂਮੌ ਦੂषਣਂ ਨਿਹਤਂ ਰਣੇ ।
ਸਾਧੁਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਯਪੂਜਯਨ੍ ॥ 16 ॥
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸੇਨਾਗ੍ਰਯਾਯਿਨਃ ।
ਸਂਹृਤ੍ਯਾਭ੍ਯਦ੍ਰਵਨ੍ ਰਾਮਂ ਮृਤ੍ਯੁਪਾਸ਼ਾਵਪਾਸ਼ਿਤਾਃ ॥ 17 ॥
ਮਹਾਕਪਾਲਃ ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍षਃ ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਚ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਮਹਾਕਪਾਲੋ ਵਿਪੁਲਂ ਸ਼ੂਲਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸਃ ॥ 18 ॥
ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍षਃ ਪਟ੍ਟਿਸਂ ਗृਹ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਚ ਪਰਸ਼੍ਵਧਮ੍ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵਾਪਤਤਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਰਾਘਵਸ੍ਸਾਯਕੈਸ਼੍ਸ਼ਿਤੈਃ ॥ 19 ॥
ਤੀਕ੍ष੍ਣਾਗ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨਤਿਥੀਨਿਵ ।
ਮਹਾਕਪਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛੇਦ ਪਰਮੇषੁਭਿਃ ॥ 20 ॥
ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਸ੍ਤੁ ਬਾਣੌਘੈਃ ਪ੍ਰਮਮਾਥ ਪ੍ਰਮਾਥਿਨਮ੍ ।
ਸ ਪਪਾਤ ਹਤੋ ਭੂਮੌ ਵਿਟਪੀਵ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 21 ॥
ਸ੍ਥੂਲਾਕ੍षਸ੍ਯਾਕ੍षਿਣੀ ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਃ ਪੂਰਯਾਮਾਸ ਸਾਯਕੈਃ ।
ਦੂषਣਸ੍ਯਾਨੁਗਾਨ੍ਪਞ੍ਚਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਕੁਪਿਤਃ ਕ੍षਣਾਤ੍ ॥ 22 ॥
ਬਾਣੌਘੈਃ ਪਞ੍ਚਸਾਹਸ੍ਰੈਰਨਯਦ੍ਯਮਸਾਦਨਮ੍ ।
ਦੂषਣਂ ਨਿਹਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਚੈਵ ਪਦਾਨੁਗਾਨ੍ ॥ 23 ॥
ਵ੍ਯਾਦਿਦੇਸ਼ ਖਰਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸੇਨਾਧ੍ਯਕ੍षਾਨ੍ਮਹਾਬਲਾਨ੍ ।
ਅਯਂ ਵਿਨਿਹਤਸ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਦੂषਣਸ੍ਸਪਦਾਨੁਗਃ ॥ 24 ॥
ਮਹਤ੍ਯਾ ਸੇਨਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਯੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਰਾਮਂ ਕੁਮਾਨੁषਮ੍ ।
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧਾਕਾਰੈਰ੍ਹਨਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 25 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਖਰਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰਾਮਮੇਵਾਭਿਦੁਦ੍ਰੁਵੇ ।
ਸ਼੍ਯੇਨਗਾਮੀ ਪृਥੁਗ੍ਰੀਵੋ ਯਜ੍ਞਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਵਿਹਙ੍ਗਮਃ ॥ 26 ॥
ਦੁਰ੍ਜਯਃ ਕਰਵੀਰਾਕ੍षਃ ਪਰੁषਃ ਕਾਲਕਾਰ੍ਮੁਕਃ ।
ਮੇਘਮਾਲੀ ਮਹਾਮਾਲੀ ਸਰ੍ਪਾਸ੍ਯੋ ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਨਃ ॥ 27 ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤੇ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾ ਬਲਾਧ੍ਯਕ੍षਾਸ੍ਸਸੈਨਿਕਾਃ ।
ਰਾਮਮੇਵਾਭ੍ਯਧਾਵਨ੍ਤ ਵਿਸृਜਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਰੋਤ੍ਤਮਾਨ੍ ॥ 28 ॥
ਤਤਃ ਪਾਵਕਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਰ੍ਹੇਮਵਜ੍ਰਵਿਭੂषਿਤੈਃ ।
ਜਘਾਨ ਸ਼ੇषਂ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਤਸ੍ਯ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਯਕੈਃ ॥ 29 ॥
ਤੇ ਰੁਕ੍ਮਪੁਙ੍ਖਾ ਵਿਸ਼ਿਖਾਸ੍ਸਧੂਮਾ ਇਵ ਪਾਵਕਾਃ ।
ਨਿਜਘ੍ਨੁਸ੍ਤਾਨਿ ਰਕ੍षਾਂਸਿ ਵਜ੍ਰਾ ਇਵ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ ॥ 30 ॥
ਰਕ੍षਸਾਂ ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਰਾਮਸ਼੍ਸ਼ਤੇਨੈਕੇਨ ਕਰ੍ਣਿਨਾ ।
ਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਜਘਾਨ ਰਣਮੂਰ੍ਧਨਿ ॥ 31 ॥
ਤੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਮਾਭਰਣਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਸ਼ਰਾਸਨਾਃ ।
ਨਿਪੇਤੁਸ਼੍ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਗ੍ਧਾ ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਰਜਨੀਚਰਾਃ ॥ 32 ॥
ਤੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ੈਸ੍ਸਮਰੇ ਪਤਿਤੈਸ਼੍ਸ਼ੋਣਿਤੋਕ੍षਿਤੈਃ ।
ਆਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਵਸੁਧਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਮਹਾਵੇਦਿਃ ਕੁਸ਼ੈਰਿਵ ॥ 33 ॥
ਕ੍षਣੇਨ ਤੁ ਮਹਾਘੋਰਂ ਵਨਂ ਨਿਹਤਰਾਕ੍षਸਮ੍ ।
ਬਭੂਵ ਨਿਰਯਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਕਰ੍ਦਮਮ੍ ॥ 34 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਕ੍षਸਾਂ ਭੀਮਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ।
ਹਤਾਨ੍ਯੇਕੇਨ ਰਾਮੇਣ ਮਾਨੁषੇਣ ਪਦਾਤਿਨਾ ॥ 35 ॥
ਤਸ੍ਯ ਸੈਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਖਰਸ਼੍ਸ਼ੇषੋ ਮਹਾਰਥਃ ।
ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਰਿਪੁਸੂਦਨਃ ॥ 36 ॥
ਸ਼ੇषਾ ਹਤਾ ਮਹਾਸਤ੍ਵਾ ਰਾਕ੍षਸਾ ਰਣਮੂਰ੍ਧਨਿ ।
ਘੋਰਾ ਦੁਰ੍ਵਿषਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯਾਗ੍ਰਜੇਨ ਤੇ ॥ 37 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਭੀਮਬਲਂ ਮਹਾਹਵੇ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਰਾਮੇਣ ਹਤਂ ਬਲੀਯਸਾ ।
ਰਥੇਨ ਰਾਮਂ ਮਹਤਾ ਖਰਸ੍ਤਦਾ ਸਮਾਸਸਾਦੇਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵੋਦ੍ਯਤਾਸ਼ਨਿਃ ॥ 38 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
dūṣaṇastu svakaṃ sainyaṃ hanyamānaṃ nirīkṣya saḥ |
sandideśa mahābāhurbhīmavegāndurāsadān || 1 ||
rākṣasānpañcasahasrānsamareṣvanivartinaḥ |
te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ khaṅgai śilāvarṣairdrumairapi || 2 ||
śaravarṣairavicchinnaṃ vavarṣustaṃ samantataḥ |
sa dṛmāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat || 3 ||
pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ |
pratigṛhya ca tadvarṣaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ || 4 ||
rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām |
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā || 5 ||
śarairavākiratsainyaṃ sarvatassahadūṣaṇam |
tatassenāpatiḥ kruddho dūṣaṇaśśatrudūṣaṇaḥ || 6 ||
śarairaśanikalpaistaṃ rāghavaṃ samavākirat |
tato rāmassusaṅkṛddhaḥ kṣureṇāsya mahaddhanuḥ || 7 ||
ciccheda samare vīraścaturbhiścaturo hayān |
hatvā cāśvānśaraistīkṣṇairardhacandreṇa sāratheḥ || 8 ||
śiro jahāra tadrakṣastribhirvivyādha vakṣasi |
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || 9 ||
jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam |
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyapramardanam || 10 ||
āyasaiśśaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitam |
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam || 11 ||
taṃ mahoragasaṅkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyadravadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 12 ||
tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 13 ||
bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 14 ||
sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 15 ||
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhusādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 16 ||
etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhṛtyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 17 ||
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ || 18 ||
sthūlākṣaḥ paṭṭisaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham |
dṛṣṭvaivāpatatastūrṇaṃ rāghavassāyakaiśśitaiḥ || 19 ||
tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha samprāptānatithīniva |
mahākapālasya śiraściccheda parameṣubhiḥ || 20 ||
asaṅkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam |
sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 21 ||
sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |
dūṣaṇasyānugānpañcasahasrānkupitaḥ kṣaṇāt || 22 ||
bāṇaughaiḥ pañcasāhasrairanayadyamasādanam |
dūṣaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tasya caiva padānugān || 23 ||
vyādideśa kharaḥ kruddhaḥ senādhyakṣānmahābalān |
ayaṃ vinihatassaṅkhye dūṣaṇassapadānugaḥ || 24 ||
mahatyā senayā sārdhaṃ yuddhvā rāmaṃ kumānuṣam |
śastrairnānāvidhākārairhanadhvaṃ sarvarākṣasāḥ || 25 ||
evamuktvā kharaḥ kruddho rāmamevābhidudruve |
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ || 26 ||
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ || 27 ||
dvādaśaite mahāvīryā balādhyakṣāssasainikāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta visṛjantaśśarottamān || 28 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghāna śeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 29 ||
te rukmapuṅkhā viśikhāssadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 30 ||
rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaśśatenaikena karṇinā |
sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 31 ||
tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuśśoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 32 ||
tairmuktakeśaissamare patitaiśśoṇitokṣitaiḥ |
āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 33 ||
kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasam |
babhūva nirayaprakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 34 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 35 ||
tasya sainyasya sarvasya kharaśśeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 36 ||
śeṣā hatā mahāsatvā rākṣasā raṇamūrdhani |
ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasyāgrajena te || 37 ||
tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastadā samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ षड्विंशस्सर्गः ।
दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं निरीक्ष्य सः ।
सन्दिदेश महाबाहुर्भीमवेगान्दुरासदान् ॥ 1 ॥
राक्षसान्पञ्चसहस्रान्समरेष्वनिवर्तिनः ।
ते शूलैः पट्टिशैः खङ्गै शिलावर्षैर्द्रुमैरपि ॥ 2 ॥
शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः ।
स दृमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् ॥ 3 ॥
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः ।
प्रतिगृह्य च तद्वर्षं निमीलित इवर्षभः ॥ 4 ॥
रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ।
ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ॥ 5 ॥
शरैरवाकिरत्सैन्यं सर्वतस्सहदूषणम् ।
ततस्सेनापतिः क्रुद्धो दूषणश्शत्रुदूषणः ॥ 6 ॥
शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवाकिरत् ।
ततो रामस्सुसङ्कृद्धः क्षुरेणास्य महद्धनुः ॥ 7 ॥
चिच्छेद समरे वीरश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
हत्वा चाश्वान्शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः ॥ 8 ॥
शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि ।
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥ 9 ॥
जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ।
वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्यप्रमर्दनम् ॥ 10 ॥
आयसैश्शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम् ।
वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् ॥ 11 ॥
तं महोरगसङ्काशं प्रगृह्य परिघं रणे ।
दूषणोऽभ्यद्रवद्रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥ 12 ॥
तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥ 13 ॥
भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि ।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥ 14 ॥
स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः ।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥ 15 ॥
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे ।
साधुसाध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् ॥ 16 ॥
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः ।
संहृत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः ॥ 17 ॥
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ।
महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः ॥ 18 ॥
स्थूलाक्षः पट्टिसं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ।
दृष्ट्वैवापततस्तूर्णं राघवस्सायकैश्शितैः ॥ 19 ॥
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव ।
महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद परमेषुभिः ॥ 20 ॥
असङ्ख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ।
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ॥ 21 ॥
स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयामास सायकैः ।
दूषणस्यानुगान्पञ्चसहस्रान्कुपितः क्षणात् ॥ 22 ॥
बाणौघैः पञ्चसाहस्रैरनयद्यमसादनम् ।
दूषणं निहतं दृष्ट्वा तस्य चैव पदानुगान् ॥ 23 ॥
व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान्महाबलान् ।
अयं विनिहतस्सङ्ख्ये दूषणस्सपदानुगः ॥ 24 ॥
महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम् ।
शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः ॥ 25 ॥
एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे ।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः ॥ 26 ॥
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ।
मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः ॥ 27 ॥
द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षास्ससैनिकाः ।
राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तश्शरोत्तमान् ॥ 28 ॥
ततः पावकसङ्काशैर्हेमवज्रविभूषितैः ।
जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥ 29 ॥
ते रुक्मपुङ्खा विशिखास्सधूमा इव पावकाः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥ 30 ॥
रक्षसां तु शतं रामश्शतेनैकेन कर्णिना ।
सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥ 31 ॥
तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः ।
निपेतुश्शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥ 32 ॥
तैर्मुक्तकेशैस्समरे पतितैश्शोणितोक्षितैः ।
आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव ॥ 33 ॥
क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम् ।
बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥ 34 ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ 35 ॥
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरश्शेषो महारथः ।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः ॥ 36 ॥
शेषा हता महासत्वा राक्षसा रणमूर्धनि ।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते ॥ 37 ॥
ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा ।
रथेन रामं महता खरस्तदा समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षड्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
dūṣaṇastu svakaṃ sainyaṃ hanyamānaṃ nirīkṣya saḥ |
sandideśa mahābāhurbhīmavegāndurāsadān || 1 ||
rākṣasānpañcasahasrānsamareṣvanivartinaḥ |
te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ khaṅgai śilāvarṣairdrumairapi || 2 ||
śaravarṣairavicchinnaṃ vavarṣustaṃ samantataḥ |
sa dṛmāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat || 3 ||
pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ |
pratigṛhya ca tadvarṣaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ || 4 ||
rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām |
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā || 5 ||
śarairavākiratsainyaṃ sarvatassahadūṣaṇam |
tatassenāpatiḥ kruddho dūṣaṇaśśatrudūṣaṇaḥ || 6 ||
śarairaśanikalpaistaṃ rāghavaṃ samavākirat |
tato rāmassusaṅkṛddhaḥ kṣureṇāsya mahaddhanuḥ || 7 ||
ciccheda samare vīraścaturbhiścaturo hayān |
hatvā cāśvānśaraistīkṣṇairardhacandreṇa sāratheḥ || 8 ||
śiro jahāra tadrakṣastribhirvivyādha vakṣasi |
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || 9 ||
jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam |
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyapramardanam || 10 ||
āyasaiśśaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitam |
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam || 11 ||
taṃ mahoragasaṅkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyadravadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 12 ||
tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 13 ||
bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 14 ||
sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 15 ||
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhusādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 16 ||
etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhṛtyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 17 ||
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ || 18 ||
sthūlākṣaḥ paṭṭisaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham |
dṛṣṭvaivāpatatastūrṇaṃ rāghavassāyakaiśśitaiḥ || 19 ||
tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha samprāptānatithīniva |
mahākapālasya śiraściccheda parameṣubhiḥ || 20 ||
asaṅkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam |
sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 21 ||
sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |
dūṣaṇasyānugānpañcasahasrānkupitaḥ kṣaṇāt || 22 ||
bāṇaughaiḥ pañcasāhasrairanayadyamasādanam |
dūṣaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tasya caiva padānugān || 23 ||
vyādideśa kharaḥ kruddhaḥ senādhyakṣānmahābalān |
ayaṃ vinihatassaṅkhye dūṣaṇassapadānugaḥ || 24 ||
mahatyā senayā sārdhaṃ yuddhvā rāmaṃ kumānuṣam |
śastrairnānāvidhākārairhanadhvaṃ sarvarākṣasāḥ || 25 ||
evamuktvā kharaḥ kruddho rāmamevābhidudruve |
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ || 26 ||
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ || 27 ||
dvādaśaite mahāvīryā balādhyakṣāssasainikāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta visṛjantaśśarottamān || 28 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghāna śeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 29 ||
te rukmapuṅkhā viśikhāssadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 30 ||
rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaśśatenaikena karṇinā |
sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 31 ||
tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuśśoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 32 ||
tairmuktakeśaissamare patitaiśśoṇitokṣitaiḥ |
āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 33 ||
kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasam |
babhūva nirayaprakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 34 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 35 ||
tasya sainyasya sarvasya kharaśśeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 36 ||
śeṣā hatā mahāsatvā rākṣasā raṇamūrdhani |
ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasyāgrajena te || 37 ||
tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastadā samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.