ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ରାମସ୍ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ଭୁଵି ରୌଦ୍ରେଣ ପାତିତମ୍ ।
ସୌମିତ୍ରିଂ ମିତ୍ରସମ୍ପନ୍ନମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ମମାଯଂ ନୂନମର୍ଥେଷୁ ଯତମାନୋ ଵିହଙ୍ଗମଃ ।
ରାକ୍ଷସେନ ହତସ୍ସଙ୍ଖ୍ଯେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଦୁସ୍ତ୍ଯଜାନ୍ ॥ 2 ॥
ଅଯମସ୍ଯ ଶରୀରେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରାଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ତଥା ହି ସ୍ଵରହୀନୋଽଯଂ ଵିକ୍ଲବସ୍ସମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 3 ॥
ଜଟାଯୋ ଯଦି ଶକ୍ନୋଷି ଵାକ୍ଯଂ ଵ୍ଯାହରିତୁଂ ପୁନଃ ।
ସୀତାମାଖ୍ଯାହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵଧମାଖ୍ଯାହି ଚାତ୍ମନଃ ॥ 4 ॥
କିଂ ନିମିତ୍ତୋଽହରତ୍ସୀତାଂ ରାଵଣସ୍ତସ୍ଯ କିଂ ମଯା ।
ଅପରାଦ୍ଧଂ ତୁ ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣେନ ହୃତା ପ୍ରିଯା ॥ 5 ॥
କଥଂ ତଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରସଙ୍କାଶଂ ମୁଖମାସୀନ୍ମନୋହରମ୍ ।
ସୀତଯା କାନି ଚୋକ୍ତାନି ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ॥ 6 ॥
କଥଂ ଵୀର୍ଯଃ କଥଂ ରୂପଃ କିଂ କର୍ମା ସ ଚ ରାକ୍ଷସଃ ।
କ୍ଵ ଚାସ୍ଯ ଭଵନଂ ତାତ ବ୍ରୂହି ମେ ପରିପୃଚ୍ଛତଃ ॥ 7 ॥
ତମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ଦୀନାତ୍ମା ଵିଲପନ୍ତମନନ୍ତରମ୍ ।
ଵାଚାତିସନ୍ନଯା ରାମଂ ଜଟାଯୁରିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 8 ॥
ହୃତା ସା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାଵଣେନ ଵିହାଯସା ।
ମାଯାମାସ୍ଥାଯ ଵିପୁଲାଂ ଵାତଦୁର୍ଦିନସଙ୍କୁଲାମ୍ ॥ 9 ॥
ପରିଶ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ମେ ତାତ ପକ୍ଷୌ ଛିତ୍ଵା ସ ରାକ୍ଷସଃ ।
ସୀତାମାଦାଯ ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରଯାତୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 10 ॥
ଉପରୁଧ୍ଯନ୍ତି ମେ ପ୍ରାଣା ଦୃଷ୍ଟିର୍ଭ୍ରମତି ରାଘଵ ।
ପଶ୍ଯାମି ଵୃକ୍ଷାନ୍ସୌଵର୍ଣାନୁଶୀରକୃତମୂର୍ଧଜାନ୍ ॥ 11 ॥
ଯେନ ଯାତି ମୁହୂର୍ତେନ ସୀତାମାଦାଯ ରାଵଣଃ ।
ଵିପ୍ରଣଷ୍ଟଂ ଧନଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତତ୍ସ୍ଵାମୀ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ 12 ॥
ଵିନ୍ଦୋ ନାମ ମୁହୂର୍ତୋଽଯଂ ସ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ନାବୁଧତ୍ ।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯାଂ ଜାନକୀଂ ହୃତ୍ଵା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ ॥ 13 ॥
ଝଷଵଦ୍ବଡିଶଂ ଗୃହ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଶ୍ଯତି ।
ନ ଚ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯଥା କାର୍ଯା ଜନକସ୍ଯ ସୁତାଂ ପ୍ରତି ॥ 14 ॥
ଵୈଦେହ୍ଯା ରଂସ୍ଯସେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ହତ୍ଵା ତଂ ରାକ୍ଷସଂ ରଣେ ।
ଅସମ୍ମୂଢସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭାଷତଃ ॥ 15 ॥
ଆସ୍ଯାତ୍ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ସାମିଷମ୍ ।
ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ରଵସସ୍ସାକ୍ଷାଦ୍ଭ୍ରାତା ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଚ ॥ 16 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ଲଭାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ ।
ବ୍ରୂହି ବ୍ରୂହୀତି ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲେଃ ॥ 17 ॥
ତ୍ଵକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରାଣା ଵିହାଯସମ୍ ।
ସ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଶିରୋ ଭୂମୌ ପ୍ରସାର୍ଯ ଚରଣୌ ତଦା ॥ 18 ॥
ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ ।
ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ରାକ୍ଷଂ ଗତାସୁମଚଲୋପମମ୍ ॥ 19 ॥
ରାମସ୍ସୁବହୁଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଦୀନସ୍ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ବହୂନି ରକ୍ଷସାଂ ଵାସେ ଵର୍ଷାଣି ଵସତା ସୁଖମ୍ ॥ 20 ॥
ଅନେନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଵିଶୀର୍ଣମିହ ପକ୍ଷିଣା ।
ଅନେକଵାର୍ଷିକୋ ଯସ୍ତୁ ଚିରକାଲସମୁତ୍ଥିତଃ ॥ 21 ॥
ସୋଽଯମଦ୍ଯ ହତଶ୍ଶେତେ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୃଧ୍ରୋଽଯମୁପକାରୀ ହତଶ୍ଚ ମେ ॥ 22 ॥
ସୀତାମଭ୍ଯଵପନ୍ନୋ ଵୈ ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା ।
ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍ ॥ 23 ॥
ମମ ହେତୋରଯଂ ପ୍ରାଣାନ୍ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ ।
ସର୍ଵତ୍ର ଖଲୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସାଧଵୋ ଧର୍ମଚାରିଣଃ ॥ 24 ॥
ଶୂରାଶ୍ଶରଣ୍ଯାସ୍ସୌମିତ୍ରେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି ।
ସୀତାହରଣଜଂ ଦୁଃଖଂ ନ ମେ ସୌମ୍ଯ ତଥାଵିଧମ୍ ॥ 25 ॥
ଯଥା ଵିନାଶେ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ମତ୍କୃତେ ଚ ପରନ୍ତପ ।
ରାଜା ଦଶରଥଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ଯଥା ମମ ମହାଯଶାଃ ॥ 26 ॥
ପୂଜନୀଯଶ୍ଚ ମାନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥାଽଯଂ ପତଗେଶ୍ଵରଃ ।
ସୌମିତ୍ରେ ହର କାଷ୍ଠାନି ନିର୍ମଥିଷ୍ଯାମି ପାଵକମ୍ ॥ 27 ॥
ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ଦିଧକ୍ଷାମି ମତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ଗତମ୍ ।
ନାଥଂ ପତଗଲୋକସ୍ଯ ଚିତାମାରୋପ୍ଯ ରାଘଵ ॥ 28 ॥
ଇମଂ ଧକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌମିତ୍ରେ ହତଂ ରୌଦ୍ରେଣ ରକ୍ଷସା ।
ଯା ଗତିର୍ଯଜ୍ଞଶୀଲାନାମାହିତାଗ୍ନେଶ୍ଚ ଯା ଗତିଃ ॥ 29 ॥
ଅପରାଵର୍ତିନାଂ ଯା ଚ ଯା ଚ ଭୂମିପ୍ରଦାଯିନାମ୍ ।
ମଯା ତ୍ଵଂ ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ଗଚ୍ଛ ଲୋକାନନୁତ୍ତମାନ୍ ॥ 30 ॥
ଗୃଧ୍ରରାଜ ମହାସତ୍ତ୍ଵ ସଂସ୍କୃତଶ୍ଚ ମଯା ଵ୍ରଜ ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚିତାଂ ଦୀପ୍ତାମାରୋପ୍ଯ ପତଗେଶ୍ଵରମ୍ ॥ 31 ॥
ଦଦାହ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ଵବନ୍ଧୁମିଵ ଦୁଃଖିତଃ ।
ରାମୋଽଥ ସହସୌମିତ୍ରିର୍ଵନଂ ଗତ୍ଵା ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 32 ॥
ସ୍ଥୂଲାନ୍ହତ୍ଵା ମହାରୋହୀନନୁତସ୍ତାର ତଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ ।
ରୋହିମାଂସାନି ଚୋତ୍କୃତ୍ଯ ପେଶୀକୃତ୍ଯ ମହାଯଶାଃ ॥ 33 ॥
ଶକୁନାଯ ଦଦୌ ରାମୋ ରମ୍ଯେ ହରିତଶାଦ୍ଵଲେ ।
ଯତ୍ତତ୍ପ୍ରେତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ କଥଯନ୍ତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ॥ 34 ॥
ତତ୍ସ୍ଵର୍ଗଗମନଂ ତସ୍ଯ ପିତ୍ର୍ଯଂ ରାମୋ ଜଜାପ ହ ।
ତତୋ ଗୋଦାଵରୀଂ ଗତ୍ଵା ନଦୀଂ ନରଵରାତ୍ମଜୌ ॥ 35 ॥
ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତସ୍ମୈ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ତାଵୁଭୌ ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ଵିଧିନା ଜଲେ ଗୃଧ୍ରାଯ ରାଘଵୌ ॥ 36 ॥
ସ୍ନାତ୍ଵା ତୌ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତଦା ।
ସ ଗୃଧ୍ରରାଜଃ କୃତଵାନ୍ଯଶସ୍କରଂ ସୁଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ରଣେ ନିପାତିତଃ ।
ମହର୍ଷିକଲ୍ପେନ ଚ ସଂସ୍କୃତସ୍ତଦା ଜଗାମ ପୁଣ୍ଯାଂ ଗତିମାତ୍ମନଶ୍ଶୁଭାମ୍ ॥ 37 ॥
କୃତୋଦକୌ ତାଵପି ପକ୍ଷିସତ୍ତମେ ସ୍ଥିରାଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଣିଧାଯ ଜଗ୍ମତୁଃ ।
ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସୀତାଧିଗମେ ତତୋ ମନୋ ଵନଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଵିଵ ଵିଷ୍ଣୁଵାସଵୌ ॥ 38 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ |
rāmassamprekṣya taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṅgamaḥ |
rākṣasena hatassaṅkhye prāṇāṃstyakṣyati dustyajān || 2 ||
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā hi svarahīno'yaṃ viklabassamudīkṣyate || 3 ||
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 4 ||
kiṃ nimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 5 ||
kathaṃ taccandrasaṅkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama || 6 ||
kathaṃ vīryaḥ kathaṃ rūpaḥ kiṃ karmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 7 ||
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 8 ||
hṛtā sā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṅkulām || 9 ||
pariśrāntasya me tāta pakṣau chitvā sa rākṣasaḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 10 ||
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 11 ||
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate || 12 ||
vindo nāma muhūrto'yaṃ sa ca kākutstha nābudhat |
tvatpriyāṃ jānakīṃ hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 13 ||
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati |
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati || 14 ||
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe |
asammūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ || 15 ||
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam |
putro viśravasassākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca || 16 ||
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ |
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ || 17 ||
tvaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam |
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā || 18 ||
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale |
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam || 19 ||
rāmassubahubhirduḥkhairdīnassaumitrimabravīt |
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham || 20 ||
anena daṇḍakāraṇye viśīrṇamiha pakṣiṇā |
anekavārṣiko yastu cirakālasamutthitaḥ || 21 ||
so'yamadya hataśśete kālo hi duratikramaḥ |
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me || 22 ||
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā |
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat || 23 ||
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ |
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ || 24 ||
śūrāśśaraṇyāssaumitre tiryagyonigateṣvapi |
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāvidham || 25 ||
yathā vināśe gṛdhrasya matkṛte ca parantapa |
rājā daśarathaśśrīmānyathā mama mahāyaśāḥ || 26 ||
pūjanīyaśca mānyaśca tathā'yaṃ patageśvaraḥ |
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam || 27 ||
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam |
nāthaṃ patagalokasya citāmāropya rāghava || 28 ||
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā |
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ || 29 ||
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām |
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān || 30 ||
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja |
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram || 31 ||
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ |
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ gatvā sa vīryavān || 32 ||
sthūlānhatvā mahārohīnanutastāra taṃ dvijam |
rohimāṃsāni cotkṛtya peśīkṛtya mahāyaśāḥ || 33 ||
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale |
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ || 34 ||
tatsvargagamanaṃ tasya pitryaṃ rāmo jajāpa ha |
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau || 35 ||
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau |
śāstradṛṣṭena vidhinā jale gṛdhrāya rāghavau || 36 ||
snātvā tau gṛdhrarājāya udakaṃ cakratustadā |
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaśśubhām || 37 ||
kṛtodakau tāvapi pakṣisattame sthirāṃ ca buddhiṃ praṇidhāya jagmatuḥ |
praveśya sītādhigame tato mano vanaṃ surendraviva viṣṇuvāsavau || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ अष्टषष्टितमस्सर्गः ।
रामस्सम्प्रेक्ष्य तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहङ्गमः ।
राक्षसेन हतस्सङ्ख्ये प्राणांस्त्यक्ष्यति दुस्त्यजान् ॥ 2 ॥
अयमस्य शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा हि स्वरहीनोऽयं विक्लबस्समुदीक्ष्यते ॥ 3 ॥
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः ।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ 4 ॥
किं निमित्तोऽहरत्सीतां रावणस्तस्य किं मया ।
अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ 5 ॥
कथं तच्चन्द्रसङ्काशं मुखमासीन्मनोहरम् ।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥ 6 ॥
कथं वीर्यः कथं रूपः किं कर्मा स च राक्षसः ।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ 7 ॥
तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् ।
वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥
हृता सा राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा ।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसङ्कुलाम् ॥ 9 ॥
परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्वा स राक्षसः ।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ 10 ॥
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ 11 ॥
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः ।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ॥ 12 ॥
विन्दो नाम मुहूर्तोऽयं स च काकुत्स्थ नाबुधत् ।
त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ 13 ॥
झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ।
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति ॥ 14 ॥
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ।
असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः ॥ 15 ॥
आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ।
पुत्रो विश्रवसस्साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ॥ 16 ॥
इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ।
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः ॥ 17 ॥
त्वक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ।
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ॥ 18 ॥
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ।
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् ॥ 19 ॥
रामस्सुबहुभिर्दुःखैर्दीनस्सौमित्रिमब्रवीत् ।
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् ॥ 20 ॥
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा ।
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः ॥ 21 ॥
सोऽयमद्य हतश्शेते कालो हि दुरतिक्रमः ।
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे ॥ 22 ॥
सीतामभ्यवपन्नो वै रावणेन बलीयसा ।
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् ॥ 23 ॥
मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ।
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ॥ 24 ॥
शूराश्शरण्यास्सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथाविधम् ॥ 25 ॥
यथा विनाशे गृध्रस्य मत्कृते च परन्तप ।
राजा दशरथश्श्रीमान्यथा मम महायशाः ॥ 26 ॥
पूजनीयश्च मान्यश्च तथाऽयं पतगेश्वरः ।
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ॥ 27 ॥
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ।
नाथं पतगलोकस्य चितामारोप्य राघव ॥ 28 ॥
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ।
या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः ॥ 29 ॥
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ।
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ॥ 30 ॥
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ।
एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ॥ 31 ॥
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ।
रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान् ॥ 32 ॥
स्थूलान्हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम् ।
रोहिमांसानि चोत्कृत्य पेशीकृत्य महायशाः ॥ 33 ॥
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ।
यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ॥ 34 ॥
तत्स्वर्गगमनं तस्य पित्र्यं रामो जजाप ह ।
ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ ॥ 35 ॥
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना जले गृध्राय राघवौ ॥ 36 ॥
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा ।
स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः ।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनश्शुभाम् ॥ 37 ॥
कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः ।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो वनं सुरेन्द्रविव विष्णुवासवौ ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ |
rāmassamprekṣya taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṅgamaḥ |
rākṣasena hatassaṅkhye prāṇāṃstyakṣyati dustyajān || 2 ||
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā hi svarahīno'yaṃ viklabassamudīkṣyate || 3 ||
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 4 ||
kiṃ nimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 5 ||
kathaṃ taccandrasaṅkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama || 6 ||
kathaṃ vīryaḥ kathaṃ rūpaḥ kiṃ karmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 7 ||
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 8 ||
hṛtā sā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṅkulām || 9 ||
pariśrāntasya me tāta pakṣau chitvā sa rākṣasaḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 10 ||
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 11 ||
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate || 12 ||
vindo nāma muhūrto'yaṃ sa ca kākutstha nābudhat |
tvatpriyāṃ jānakīṃ hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 13 ||
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati |
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati || 14 ||
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe |
asammūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ || 15 ||
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam |
putro viśravasassākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca || 16 ||
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ |
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ || 17 ||
tvaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam |
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā || 18 ||
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale |
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam || 19 ||
rāmassubahubhirduḥkhairdīnassaumitrimabravīt |
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham || 20 ||
anena daṇḍakāraṇye viśīrṇamiha pakṣiṇā |
anekavārṣiko yastu cirakālasamutthitaḥ || 21 ||
so'yamadya hataśśete kālo hi duratikramaḥ |
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me || 22 ||
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā |
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat || 23 ||
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ |
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ || 24 ||
śūrāśśaraṇyāssaumitre tiryagyonigateṣvapi |
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāvidham || 25 ||
yathā vināśe gṛdhrasya matkṛte ca parantapa |
rājā daśarathaśśrīmānyathā mama mahāyaśāḥ || 26 ||
pūjanīyaśca mānyaśca tathā'yaṃ patageśvaraḥ |
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam || 27 ||
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam |
nāthaṃ patagalokasya citāmāropya rāghava || 28 ||
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā |
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ || 29 ||
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām |
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān || 30 ||
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja |
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram || 31 ||
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ |
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ gatvā sa vīryavān || 32 ||
sthūlānhatvā mahārohīnanutastāra taṃ dvijam |
rohimāṃsāni cotkṛtya peśīkṛtya mahāyaśāḥ || 33 ||
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale |
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ || 34 ||
tatsvargagamanaṃ tasya pitryaṃ rāmo jajāpa ha |
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau || 35 ||
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau |
śāstradṛṣṭena vidhinā jale gṛdhrāya rāghavau || 36 ||
snātvā tau gṛdhrarājāya udakaṃ cakratustadā |
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaśśubhām || 37 ||
kṛtodakau tāvapi pakṣisattame sthirāṃ ca buddhiṃ praṇidhāya jagmatuḥ |
praveśya sītādhigame tato mano vanaṃ surendraviva viṣṇuvāsavau || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.