શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।
અથ અષ્ટષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
રામસ્સમ્પ્રેક્ષ્ય તં ગૃધ્રં ભુવિ રૌદ્રેણ પાતિતમ્ ।
સૌમિત્રિં મિત્રસમ્પન્નમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
મમાયં નૂનમર્થેષુ યતમાનો વિહઙ્ગમઃ ।
રાક્ષસેન હતસ્સઙ્ખ્યે પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યતિ દુસ્ત્યજાન્ ॥ 2 ॥
અયમસ્ય શરીરેઽસ્મિન્પ્રાણો લક્ષ્મણ વિદ્યતે ।
તથા હિ સ્વરહીનોઽયં વિક્લબસ્સમુદીક્ષ્યતે ॥ 3 ॥
જટાયો યદિ શક્નોષિ વાક્યં વ્યાહરિતું પુનઃ ।
સીતામાખ્યાહિ ભદ્રં તે વધમાખ્યાહિ ચાત્મનઃ ॥ 4 ॥
કિં નિમિત્તોઽહરત્સીતાં રાવણસ્તસ્ય કિં મયા ।
અપરાદ્ધં તુ યં દૃષ્ટ્વા રાવણેન હૃતા પ્રિયા ॥ 5 ॥
કથં તચ્ચન્દ્રસઙ્કાશં મુખમાસીન્મનોહરમ્ ।
સીતયા કાનિ ચોક્તાનિ તસ્મિન્કાલે દ્વિજોત્તમ ॥ 6 ॥
કથં વીર્યઃ કથં રૂપઃ કિં કર્મા સ ચ રાક્ષસઃ ।
ક્વ ચાસ્ય ભવનં તાત બ્રૂહિ મે પરિપૃચ્છતઃ ॥ 7 ॥
તમુદ્વીક્ષ્યાથ દીનાત્મા વિલપન્તમનન્તરમ્ ।
વાચાતિસન્નયા રામં જટાયુરિદમબ્રવીત્ ॥ 8 ॥
હૃતા સા રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન વિહાયસા ।
માયામાસ્થાય વિપુલાં વાતદુર્દિનસઙ્કુલામ્ ॥ 9 ॥
પરિશ્રાન્તસ્ય મે તાત પક્ષૌ છિત્વા સ રાક્ષસઃ ।
સીતામાદાય વૈદેહીં પ્રયાતો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 10 ॥
ઉપરુધ્યન્તિ મે પ્રાણા દૃષ્ટિર્ભ્રમતિ રાઘવ ।
પશ્યામિ વૃક્ષાન્સૌવર્ણાનુશીરકૃતમૂર્ધજાન્ ॥ 11 ॥
યેન યાતિ મુહૂર્તેન સીતામાદાય રાવણઃ ।
વિપ્રણષ્ટં ધનં ક્ષિપ્રં તત્સ્વામી પ્રતિપદ્યતે ॥ 12 ॥
વિન્દો નામ મુહૂર્તોઽયં સ ચ કાકુત્સ્થ નાબુધત્ ।
ત્વત્પ્રિયાં જાનકીં હૃત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ ॥ 13 ॥
ઝષવદ્બડિશં ગૃહ્ય ક્ષિપ્રમેવ વિનશ્યતિ ।
ન ચ ત્વયા વ્યથા કાર્યા જનકસ્ય સુતાં પ્રતિ ॥ 14 ॥
વૈદેહ્યા રંસ્યસે ક્ષિપ્રં હત્વા તં રાક્ષસં રણે ।
અસમ્મૂઢસ્ય ગૃધ્રસ્ય રામં પ્રત્યનુભાષતઃ ॥ 15 ॥
આસ્યાત્સુસ્રાવ રુધિરં મ્રિયમાણસ્ય સામિષમ્ ।
પુત્રો વિશ્રવસસ્સાક્ષાદ્ભ્રાતા વૈશ્રવણસ્ય ચ ॥ 16 ॥
ઇત્યુક્ત્વા દુર્લભાન્પ્રાણાન્મુમોચ પતગેશ્વરઃ ।
બ્રૂહિ બ્રૂહીતિ રામસ્ય બ્રુવાણસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ ॥ 17 ॥
ત્વક્ત્વા શરીરં ગૃધ્રસ્ય જગ્મુઃ પ્રાણા વિહાયસમ્ ।
સ નિક્ષિપ્ય શિરો ભૂમૌ પ્રસાર્ય ચરણૌ તદા ॥ 18 ॥
વિક્ષિપ્ય ચ શરીરં સ્વં પપાત ધરણીતલે ।
તં ગૃધ્રં પ્રેક્ષ્ય તામ્રાક્ષં ગતાસુમચલોપમમ્ ॥ 19 ॥
રામસ્સુબહુભિર્દુઃખૈર્દીનસ્સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ।
બહૂનિ રક્ષસાં વાસે વર્ષાણિ વસતા સુખમ્ ॥ 20 ॥
અનેન દણ્ડકારણ્યે વિશીર્ણમિહ પક્ષિણા ।
અનેકવાર્ષિકો યસ્તુ ચિરકાલસમુત્થિતઃ ॥ 21 ॥
સોઽયમદ્ય હતશ્શેતે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।
પશ્ય લક્ષ્મણ ગૃધ્રોઽયમુપકારી હતશ્ચ મે ॥ 22 ॥
સીતામભ્યવપન્નો વૈ રાવણેન બલીયસા ।
ગૃધ્રરાજ્યં પરિત્યજ્ય પિતૃપૈતામહં મહત્ ॥ 23 ॥
મમ હેતોરયં પ્રાણાન્મુમોચ પતગેશ્વરઃ ।
સર્વત્ર ખલુ દૃશ્યન્તે સાધવો ધર્મચારિણઃ ॥ 24 ॥
શૂરાશ્શરણ્યાસ્સૌમિત્રે તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ ।
સીતાહરણજં દુઃખં ન મે સૌમ્ય તથાવિધમ્ ॥ 25 ॥
યથા વિનાશે ગૃધ્રસ્ય મત્કૃતે ચ પરન્તપ ।
રાજા દશરથશ્શ્રીમાન્યથા મમ મહાયશાઃ ॥ 26 ॥
પૂજનીયશ્ચ માન્યશ્ચ તથાઽયં પતગેશ્વરઃ ।
સૌમિત્રે હર કાષ્ઠાનિ નિર્મથિષ્યામિ પાવકમ્ ॥ 27 ॥
ગૃધ્રરાજં દિધક્ષામિ મત્કૃતે નિધનં ગતમ્ ।
નાથં પતગલોકસ્ય ચિતામારોપ્ય રાઘવ ॥ 28 ॥
ઇમં ધક્ષ્યામિ સૌમિત્રે હતં રૌદ્રેણ રક્ષસા ।
યા ગતિર્યજ્ઞશીલાનામાહિતાગ્નેશ્ચ યા ગતિઃ ॥ 29 ॥
અપરાવર્તિનાં યા ચ યા ચ ભૂમિપ્રદાયિનામ્ ।
મયા ત્વં સમનુજ્ઞાતો ગચ્છ લોકાનનુત્તમાન્ ॥ 30 ॥
ગૃધ્રરાજ મહાસત્ત્વ સંસ્કૃતશ્ચ મયા વ્રજ ।
એવમુક્ત્વા ચિતાં દીપ્તામારોપ્ય પતગેશ્વરમ્ ॥ 31 ॥
દદાહ રામો ધર્માત્મા સ્વબન્ધુમિવ દુઃખિતઃ ।
રામોઽથ સહસૌમિત્રિર્વનં ગત્વા સ વીર્યવાન્ ॥ 32 ॥
સ્થૂલાન્હત્વા મહારોહીનનુતસ્તાર તં દ્વિજમ્ ।
રોહિમાંસાનિ ચોત્કૃત્ય પેશીકૃત્ય મહાયશાઃ ॥ 33 ॥
શકુનાય દદૌ રામો રમ્યે હરિતશાદ્વલે ।
યત્તત્પ્રેતસ્ય મર્ત્યસ્ય કથયન્તિ દ્વિજાતયઃ ॥ 34 ॥
તત્સ્વર્ગગમનં તસ્ય પિત્ર્યં રામો જજાપ હ ।
તતો ગોદાવરીં ગત્વા નદીં નરવરાત્મજૌ ॥ 35 ॥
ઉદકં ચક્રતુસ્તસ્મૈ ગૃધ્રરાજાય તાવુભૌ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના જલે ગૃધ્રાય રાઘવૌ ॥ 36 ॥
સ્નાત્વા તૌ ગૃધ્રરાજાય ઉદકં ચક્રતુસ્તદા ।
સ ગૃધ્રરાજઃ કૃતવાન્યશસ્કરં સુદુષ્કરં કર્મ રણે નિપાતિતઃ ।
મહર્ષિકલ્પેન ચ સંસ્કૃતસ્તદા જગામ પુણ્યાં ગતિમાત્મનશ્શુભામ્ ॥ 37 ॥
કૃતોદકૌ તાવપિ પક્ષિસત્તમે સ્થિરાં ચ બુદ્ધિં પ્રણિધાય જગ્મતુઃ ।
પ્રવેશ્ય સીતાધિગમે તતો મનો વનં સુરેન્દ્રવિવ વિષ્ણુવાસવૌ ॥ 38 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે અષ્ટષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ |
rāmassamprekṣya taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṅgamaḥ |
rākṣasena hatassaṅkhye prāṇāṃstyakṣyati dustyajān || 2 ||
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā hi svarahīno'yaṃ viklabassamudīkṣyate || 3 ||
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 4 ||
kiṃ nimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 5 ||
kathaṃ taccandrasaṅkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama || 6 ||
kathaṃ vīryaḥ kathaṃ rūpaḥ kiṃ karmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 7 ||
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 8 ||
hṛtā sā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṅkulām || 9 ||
pariśrāntasya me tāta pakṣau chitvā sa rākṣasaḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 10 ||
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 11 ||
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate || 12 ||
vindo nāma muhūrto'yaṃ sa ca kākutstha nābudhat |
tvatpriyāṃ jānakīṃ hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 13 ||
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati |
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati || 14 ||
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe |
asammūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ || 15 ||
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam |
putro viśravasassākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca || 16 ||
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ |
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ || 17 ||
tvaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam |
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā || 18 ||
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale |
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam || 19 ||
rāmassubahubhirduḥkhairdīnassaumitrimabravīt |
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham || 20 ||
anena daṇḍakāraṇye viśīrṇamiha pakṣiṇā |
anekavārṣiko yastu cirakālasamutthitaḥ || 21 ||
so'yamadya hataśśete kālo hi duratikramaḥ |
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me || 22 ||
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā |
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat || 23 ||
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ |
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ || 24 ||
śūrāśśaraṇyāssaumitre tiryagyonigateṣvapi |
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāvidham || 25 ||
yathā vināśe gṛdhrasya matkṛte ca parantapa |
rājā daśarathaśśrīmānyathā mama mahāyaśāḥ || 26 ||
pūjanīyaśca mānyaśca tathā'yaṃ patageśvaraḥ |
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam || 27 ||
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam |
nāthaṃ patagalokasya citāmāropya rāghava || 28 ||
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā |
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ || 29 ||
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām |
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān || 30 ||
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja |
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram || 31 ||
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ |
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ gatvā sa vīryavān || 32 ||
sthūlānhatvā mahārohīnanutastāra taṃ dvijam |
rohimāṃsāni cotkṛtya peśīkṛtya mahāyaśāḥ || 33 ||
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale |
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ || 34 ||
tatsvargagamanaṃ tasya pitryaṃ rāmo jajāpa ha |
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau || 35 ||
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau |
śāstradṛṣṭena vidhinā jale gṛdhrāya rāghavau || 36 ||
snātvā tau gṛdhrarājāya udakaṃ cakratustadā |
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaśśubhām || 37 ||
kṛtodakau tāvapi pakṣisattame sthirāṃ ca buddhiṃ praṇidhāya jagmatuḥ |
praveśya sītādhigame tato mano vanaṃ surendraviva viṣṇuvāsavau || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ अष्टषष्टितमस्सर्गः ।
रामस्सम्प्रेक्ष्य तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहङ्गमः ।
राक्षसेन हतस्सङ्ख्ये प्राणांस्त्यक्ष्यति दुस्त्यजान् ॥ 2 ॥
अयमस्य शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा हि स्वरहीनोऽयं विक्लबस्समुदीक्ष्यते ॥ 3 ॥
जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः ।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ 4 ॥
किं निमित्तोऽहरत्सीतां रावणस्तस्य किं मया ।
अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ 5 ॥
कथं तच्चन्द्रसङ्काशं मुखमासीन्मनोहरम् ।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥ 6 ॥
कथं वीर्यः कथं रूपः किं कर्मा स च राक्षसः ।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ 7 ॥
तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् ।
वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥
हृता सा राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा ।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसङ्कुलाम् ॥ 9 ॥
परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्वा स राक्षसः ।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ 10 ॥
उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ 11 ॥
येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः ।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ॥ 12 ॥
विन्दो नाम मुहूर्तोऽयं स च काकुत्स्थ नाबुधत् ।
त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ 13 ॥
झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ।
न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति ॥ 14 ॥
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ।
असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः ॥ 15 ॥
आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ।
पुत्रो विश्रवसस्साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ॥ 16 ॥
इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ।
ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः ॥ 17 ॥
त्वक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ।
स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ॥ 18 ॥
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ।
तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् ॥ 19 ॥
रामस्सुबहुभिर्दुःखैर्दीनस्सौमित्रिमब्रवीत् ।
बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् ॥ 20 ॥
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा ।
अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः ॥ 21 ॥
सोऽयमद्य हतश्शेते कालो हि दुरतिक्रमः ।
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे ॥ 22 ॥
सीतामभ्यवपन्नो वै रावणेन बलीयसा ।
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् ॥ 23 ॥
मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ।
सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ॥ 24 ॥
शूराश्शरण्यास्सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथाविधम् ॥ 25 ॥
यथा विनाशे गृध्रस्य मत्कृते च परन्तप ।
राजा दशरथश्श्रीमान्यथा मम महायशाः ॥ 26 ॥
पूजनीयश्च मान्यश्च तथाऽयं पतगेश्वरः ।
सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ॥ 27 ॥
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ।
नाथं पतगलोकस्य चितामारोप्य राघव ॥ 28 ॥
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ।
या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः ॥ 29 ॥
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ।
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ॥ 30 ॥
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ।
एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ॥ 31 ॥
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ।
रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान् ॥ 32 ॥
स्थूलान्हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम् ।
रोहिमांसानि चोत्कृत्य पेशीकृत्य महायशाः ॥ 33 ॥
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ।
यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ॥ 34 ॥
तत्स्वर्गगमनं तस्य पित्र्यं रामो जजाप ह ।
ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ ॥ 35 ॥
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना जले गृध्राय राघवौ ॥ 36 ॥
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा ।
स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः ।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनश्शुभाम् ॥ 37 ॥
कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः ।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो वनं सुरेन्द्रविव विष्णुवासवौ ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ |
rāmassamprekṣya taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṅgamaḥ |
rākṣasena hatassaṅkhye prāṇāṃstyakṣyati dustyajān || 2 ||
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā hi svarahīno'yaṃ viklabassamudīkṣyate || 3 ||
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 4 ||
kiṃ nimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 5 ||
kathaṃ taccandrasaṅkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama || 6 ||
kathaṃ vīryaḥ kathaṃ rūpaḥ kiṃ karmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 7 ||
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 8 ||
hṛtā sā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṅkulām || 9 ||
pariśrāntasya me tāta pakṣau chitvā sa rākṣasaḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 10 ||
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 11 ||
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate || 12 ||
vindo nāma muhūrto'yaṃ sa ca kākutstha nābudhat |
tvatpriyāṃ jānakīṃ hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 13 ||
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati |
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati || 14 ||
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe |
asammūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ || 15 ||
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam |
putro viśravasassākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca || 16 ||
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ |
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ || 17 ||
tvaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam |
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā || 18 ||
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale |
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam || 19 ||
rāmassubahubhirduḥkhairdīnassaumitrimabravīt |
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham || 20 ||
anena daṇḍakāraṇye viśīrṇamiha pakṣiṇā |
anekavārṣiko yastu cirakālasamutthitaḥ || 21 ||
so'yamadya hataśśete kālo hi duratikramaḥ |
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me || 22 ||
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā |
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat || 23 ||
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ |
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ || 24 ||
śūrāśśaraṇyāssaumitre tiryagyonigateṣvapi |
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāvidham || 25 ||
yathā vināśe gṛdhrasya matkṛte ca parantapa |
rājā daśarathaśśrīmānyathā mama mahāyaśāḥ || 26 ||
pūjanīyaśca mānyaśca tathā'yaṃ patageśvaraḥ |
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam || 27 ||
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam |
nāthaṃ patagalokasya citāmāropya rāghava || 28 ||
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā |
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ || 29 ||
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām |
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān || 30 ||
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja |
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram || 31 ||
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ |
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ gatvā sa vīryavān || 32 ||
sthūlānhatvā mahārohīnanutastāra taṃ dvijam |
rohimāṃsāni cotkṛtya peśīkṛtya mahāyaśāḥ || 33 ||
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale |
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ || 34 ||
tatsvargagamanaṃ tasya pitryaṃ rāmo jajāpa ha |
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau || 35 ||
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau |
śāstradṛṣṭena vidhinā jale gṛdhrāya rāghavau || 36 ||
snātvā tau gṛdhrarājāya udakaṃ cakratustadā |
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaśśubhām || 37 ||
kṛtodakau tāvapi pakṣisattame sthirāṃ ca buddhiṃ praṇidhāya jagmatuḥ |
praveśya sītādhigame tato mano vanaṃ surendraviva viṣṇuvāsavau || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe aṣṭaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.