શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।
અથ એકત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
ત્વરમાણસ્તતો ગત્વા જનસ્થાનાદકમ્પનઃ ।
પ્રવિશ્ય લઙ્કાં વેગેન રાવણં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
જનસ્થાનસ્થિતા રાજન્રાક્ષસા બહવો હતાઃ ।
ખરશ્ચ નિહતસ્સઙ્ખ્યે કથઞ્ચિદહમાગતઃ ॥ 2 ॥
એવમુક્તો દશગ્રીવઃ ક્રુદ્ધ સ્સંરક્તલોચનઃ ।
અકમ્પનમુવાચેદં નિર્દહન્નિવ ચક્ષુષા ॥ 3 ॥
કેન રમ્યં જનસ્થાનં હતં મમ પરાસુના ।
કો હિ સર્વેષુ લોકેષુ ગતિં ચાધિગમિષ્યતિ ॥ 4 ॥
ન હિ મે વિપ્રિયં કૃત્વા શક્યં મઘવતા સુખમ્ ।
પ્રાપ્તું વૈશ્રવણેનાપિ ન યમેન ન વિષ્ણુના ॥ 5 ॥
કાલસ્ય ચાપ્યહં કાલો દહેયમપિ પાવકમ્ ।
મૃત્યું મરણધર્મેણ સંયોજયિતુમુત્સહે ॥ 6 ॥
દહેયમપિ સઙ્કૃદ્ધસ્તેજસાઽદિત્યપાવકૌ ।
વાતસ્ય તરસા વેગં નિહન્તુમહમુત્સહે ॥ 7 ॥
તથા ક્રુદ્ધં દશગ્રીવં કૃતાઞ્જલિરકમ્પનઃ ।
ભયાત્સન્દિગ્ધયા વાચા રાવણં યાચતેઽભયમ્ ॥ 8 ॥
દશગ્રીવોઽભયં તસ્મૈ પ્રદદૌ રક્ષસાં વરઃ ।
સ વિસ્રબ્ધોઽબ્રવીદ્વાક્યમસન્દિગ્ધમકમ્પનઃ ॥ 9 ॥
પુત્રો દશરથસ્યાસ્તિ સિંહસંહનનો યુવા ।
રામો નામ વૃષસ્કન્ધો વૃત્તાયતમહાભુજઃ ॥ 10 ॥
વીરઃ પૃથુયશાશ્શ્રીમાનતુલ્યબલવિક્રમઃ ।
હતં તેન જનસ્થાનં ખરશ્ચ સહ દૂષણઃ ॥ 11 ॥
અકમ્પનવચ શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ।
નાગેન્દ્ર ઇવ નિશ્વસ્ય વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 12 ॥
સ સુરેન્દ્રેણ સંયુક્તો રામસ્સર્વામરૈસ્સહ ।
ઉપયાતો જનસ્થાનં બ્રૂહિ કચ્ચિદકમ્પન ॥ 13 ॥
રાવણસ્ય પુનર્વાક્યં નિશમ્ય તદકમ્પનઃ ।
આચચક્ષે બલં તસ્ય વિક્રમં ચ મહાત્મનઃ ॥ 14 ॥
રામો નામ મહાતેજા શ્રેષ્ઠસ્સર્વધનુષ્મતામ્ ।
દિવ્યાસ્ત્રગુણસમ્પન્નઃ પુરન્દરસમો યુધિ ॥ 15 ॥
તસ્યાનુરૂપો બલવાન્રક્તાક્ષો દન્દુભિસ્વનઃ ।
કનીયાન્લક્ષ્મણો નામ ભ્રાતા શશિનિભાનનઃ ॥ 16 ॥
સ તેન સહ સંયુક્તઃ પાવકેનાનિલો યથા ।
શ્રીમાન્રાજવરસ્તેન જનસ્થાનં નિપાતિતમ્ ॥ 17 ॥
નૈવ દેવા મહાત્માનો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
શરા રામેણ તૂત્સૃષ્ટા રુક્મપુઙ્ખાઃ પતત્રિણઃ ॥ 18 ॥
સર્પાઃ પઞ્ચાનના ભૂત્વા ભક્ષયન્તિ સ્મ રાક્ષસાન્ ।
યેન યેન ચ ગચ્છન્તિ રાક્ષસા ભયકર્શિતાઃ ॥ 19 ॥
તેન તેન સ્મ પશ્યન્તિ રામમેવાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।
ઇત્થં વિનાશિતં તેન જનસ્થાનં તવાનઘ ॥ 20 ॥
અકમ્પનવચશ્રુત્વા રાવણો વાક્યમબ્રવીત્ ।
જનસ્થાનં ગમિષ્યામિ હન્તું રામં સલક્ષ્મણમ્ ॥ 21 ॥
અથૈવમુક્તે વચને પ્રોવાચેદમકમ્પનઃ ।
શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તં રામસ્ય બલપૌરુષમ્ ॥ 22 ॥
અસાધ્યઃ કુપિતો રામો વિક્રમેણ મહાયશાઃ ।
આપગાયાસ્સુપૂર્ણાયા વેગં પરિહરેચ્છરૈઃ ॥ 23 ॥
સતારગ્રહનક્ષત્રં નભશ્ચાપ્યવસાદયેત્ ।
અસૌ રામસ્તુ સીદન્તીં શ્રીમાનભ્યુદ્ધરેન્મહીમ્ ॥ 24 ॥
ભિત્ત્વા વેલાં સમુદ્રસ્ય લોકાનાપ્લાવયેદ્વિભુઃ ।
વેગં વાપિ સમુદ્રસ્ય વાયું વા વિધમેચ્છરૈઃ ॥ 25 ॥
સંહૃત્ય વા પુનર્લોકાન્વિક્રમેણ મહાયશાઃ ।
શક્તસ્સપુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્રષ્ટું પુનરપિ પ્રજાઃ ॥ 26 ॥
ન હિ રામો દશગ્રીવ શક્યો જેતું ત્વયા યુધિ ।
રક્ષસાં વાપિ લોકેન સ્વર્ગઃ પાપજનૈરિવ ॥ 27 ॥
ન તં વધ્યમહં મન્યે સર્વૈર્દેવાસુરૈરપિ ।
અયં તસ્ય વધોપાયસ્તન્મમૈકમનાશ્શૃણુ ॥ 28 ॥
ભાર્યા તસ્યોત્તમા લોકે સીતા નામ સુમધ્યમા ।
શ્યામા સમવિભક્તાઙ્ગી સ્ત્રીરત્નં રત્નભૂષિતા ॥ 29 ॥
નૈવ દેવી ન ગન્ધર્વી નાપ્સરા નાપિ દાનવી ।
તુલ્યા સીમન્તિની તસ્યા માનુષીષુ કુતો ભવેત્ ॥ 30 ॥
તસ્યાપહર ભાર્યાન્ત્વં પ્રમથ્ય તુ મહાવને ।
સીતયા રહિતઃ કામી રામો હાસ્યતિ જીવિતમ્ ॥ 31 ॥
અરોચયત તદ્વાક્યં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ।
ચિન્તયિત્વા મહાબાહુરકમ્પનમુવાચ હ ॥ 32 ॥
બાઢં કાલ્યં ગમિષ્યામિ હ્યેકસ્સારથિના સહ ।
આનયિષ્યામિ વૈદેહીમિમાં હૃષ્ટો મહાપુરીમ્ ॥ 33 ॥
અથૈવમુક્ત્વા પ્રયયૌ ખરયુક્તેન રાવણઃ ।
રથેનાદિત્યવર્ણેન દિશસ્સર્વાઃ પ્રકાશયન્ ॥ 34 ॥
સ રથો રાક્ષસેન્દ્રસ્ય નક્ષત્રપથગો મહાન્ ।
સઞ્ચાર્યમાણશ્શુશુભે જલદે ચન્દ્રમા ઇવ ॥ 35 ॥
સ મારીચાશ્રમં પ્રાપ્ય તાટકેયમુપાગમત્ ।
મારીચેનાર્ચિતો રાજા ભક્ષ્યભોજ્યૈરમાનુષૈઃ ॥ 36 ॥
તં સ્વયં પૂજયિત્વા તુ આસનેનોદકેન ચ ।
અર્થોપહિતયા વાચા મારીચો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 37 ॥
કચ્ચિત્સુકુશલં રાજન્લોકાનાં રાક્ષસેશ્વર ।
આશઙ્કે નાથ જાને ત્વં યતસ્તૂર્ણમિહાગતઃ ॥ 38 ॥
એવમુક્તો મહાતેજા મારીચેન સ રાવણઃ ।
તતઃ પશ્ચાદિદં વાક્યમબ્રવીદ્વાક્યકોવિદઃ ॥ 39 ॥
આરક્ષો મે હતસ્તાત રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।
જનસ્થાનમવધ્ય તત્સર્વં યુધિ નિપાતિતમ્ ॥ 40 ॥
તસ્ય મે કુરુ સાચિવ્યં તસ્ય ભાર્યાપહારણે ।
રાક્ષસેન્દ્રવચશ્શ્રુત્વા મારીચો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 41 ॥
આખ્યાતા કેન સીતા સા મિત્રરૂપેણ શત્રુણા ।
ત્વયા રાક્ષસશાર્દૂલ કો ન નન્દતિ નન્દિતઃ ॥ 42 ॥
સીતામિહાનયસ્વેતિ કો બ્રવીતિ બ્રવીહિ મે ।
રક્ષોલોકસ્ય સર્વસ્ય કશ્શૃઙ્ગં છેત્તુમિચ્છતિ ॥ 43 ॥
પ્રોત્સાહયતિ કશ્ચ ત્વાં સ ચ શત્રુરસંશયઃ ।
અશીવિષમુખાદ્દંષ્ટ્રામુદ્ધર્તું ચેચ્છતિ ત્વયા ॥ 44 ॥
કર્મણા કેન કેનાસિ કાપથં પ્રતિપાદિતઃ ।
સુખસુપ્તસ્ય તે રાજન્ પ્રહૃતં કેન મૂર્ધનિ ॥ 45 ॥
વિશુદ્ધવંશાભિજનાગ્રહસ્ત સ્તેજોમદસ્સંસ્થિતદોર્વિષાણઃ ।
ઉદીક્ષિતું રાવણ નેહ યુક્તઃ સ સંયુગે રાઘવગન્ધહસ્તી ॥ 46 ॥
અસૌ રણાન્તઃ સ્થિતિસન્ધિવાલો વિદગ્ધરક્ષોમૃગહા નૃસિંહઃ ।
સુપ્તસ્ત્વયા બોધયિતું ન યુક્તઃ શરાઙ્ગપૂર્ણો નિશિતાસિદંષ્ટ્રઃ ॥ 47 ॥
ચાપાપહારે ભુજવેગપઙ્કે શરોર્મિમાલે સુમહાહવૌઘે ।
ન રામપાતાલમુખેઽતિઘોરે પ્રસ્કન્દિતું રાક્ષસરાજ યુક્તમ્ ॥ 48 ॥
પ્રસીદ લઙ્કેશ્વર રાક્ષસેન્દ્ર લઙ્કાં પ્રસન્નો ભવ સાધુ ગચ્છ ।
ત્વં સ્વેષુ દારેષુ રમસ્વ નિત્યં રામસ્સભાર્યો રમતાં વનેષુ ॥ 49 ॥
એવમુક્તો દશગ્રીવો મારીચેન સ રાવણઃ ।
ન્યવર્તત પુરીં લઙ્કાં વિવેશ ચ ગૃહોત્તમમ્ ॥ 50 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે એકત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekatriṃśassargaḥ |
tvaramāṇastato gatvā janasthānādakampanaḥ |
praviśya laṅkāṃ vegena rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 1 ||
janasthānasthitā rājanrākṣasā bahavo hatāḥ |
kharaśca nihatassaṅkhye kathañcidahamāgataḥ || 2 ||
evamukto daśagrīvaḥ kruddha ssaṃraktalocanaḥ |
akampanamuvācedaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 3 ||
kena ramyaṃ janasthānaṃ hataṃ mama parāsunā |
ko hi sarveṣu lokeṣu gatiṃ cādhigamiṣyati || 4 ||
na hi me vipriyaṃ kṛtvā śakyaṃ maghavatā sukham |
prāptuṃ vaiśravaṇenāpi na yamena na viṣṇunā || 5 ||
kālasya cāpyahaṃ kālo daheyamapi pāvakam |
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃyojayitumutsahe || 6 ||
daheyamapi saṅkṛddhastejasā'dityapāvakau |
vātasya tarasā vegaṃ nihantumahamutsahe || 7 ||
tathā kruddhaṃ daśagrīvaṃ kṛtāñjalirakampanaḥ |
bhayātsandigdhayā vācā rāvaṇaṃ yācate'bhayam || 8 ||
daśagrīvo'bhayaṃ tasmai pradadau rakṣasāṃ varaḥ |
sa visrabdho'bravīdvākyamasandigdhamakampanaḥ || 9 ||
putro daśarathasyāsti siṃhasaṃhanano yuvā |
rāmo nāma vṛṣaskandho vṛttāyatamahābhujaḥ || 10 ||
vīraḥ pṛthuyaśāśśrīmānatulyabalavikramaḥ |
hataṃ tena janasthānaṃ kharaśca saha dūṣaṇaḥ || 11 ||
akampanavaca śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
nāgendra iva niśvasya vacanaṃ cedamabravīt || 12 ||
sa surendreṇa saṃyukto rāmassarvāmaraissaha |
upayāto janasthānaṃ brūhi kaccidakampana || 13 ||
rāvaṇasya punarvākyaṃ niśamya tadakampanaḥ |
ācacakṣe balaṃ tasya vikramaṃ ca mahātmanaḥ || 14 ||
rāmo nāma mahātejā śreṣṭhassarvadhanuṣmatām |
divyāstraguṇasampannaḥ purandarasamo yudhi || 15 ||
tasyānurūpo balavānraktākṣo dandubhisvanaḥ |
kanīyānlakṣmaṇo nāma bhrātā śaśinibhānanaḥ || 16 ||
sa tena saha saṃyuktaḥ pāvakenānilo yathā |
śrīmānrājavarastena janasthānaṃ nipātitam || 17 ||
naiva devā mahātmāno nātra kāryā vicāraṇā |
śarā rāmeṇa tūtsṛṣṭā rukmapuṅkhāḥ patatriṇaḥ || 18 ||
sarpāḥ pañcānanā bhūtvā bhakṣayanti sma rākṣasān |
yena yena ca gacchanti rākṣasā bhayakarśitāḥ || 19 ||
tena tena sma paśyanti rāmamevāgrataḥ sthitam |
itthaṃ vināśitaṃ tena janasthānaṃ tavānagha || 20 ||
akampanavacaśrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |
janasthānaṃ gamiṣyāmi hantuṃ rāmaṃ salakṣmaṇam || 21 ||
athaivamukte vacane provācedamakampanaḥ |
śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ rāmasya balapauruṣam || 22 ||
asādhyaḥ kupito rāmo vikrameṇa mahāyaśāḥ |
āpagāyāssupūrṇāyā vegaṃ parihareccharaiḥ || 23 ||
satāragrahanakṣatraṃ nabhaścāpyavasādayet |
asau rāmastu sīdantīṃ śrīmānabhyuddharenmahīm || 24 ||
bhittvā velāṃ samudrasya lokānāplāvayedvibhuḥ |
vegaṃ vāpi samudrasya vāyuṃ vā vidhameccharaiḥ || 25 ||
saṃhṛtya vā punarlokānvikrameṇa mahāyaśāḥ |
śaktassapuruṣavyāghraḥ sraṣṭuṃ punarapi prajāḥ || 26 ||
na hi rāmo daśagrīva śakyo jetuṃ tvayā yudhi |
rakṣasāṃ vāpi lokena svargaḥ pāpajanairiva || 27 ||
na taṃ vadhyamahaṃ manye sarvairdevāsurairapi |
ayaṃ tasya vadhopāyastanmamaikamanāśśṛṇu || 28 ||
bhāryā tasyottamā loke sītā nāma sumadhyamā |
śyāmā samavibhaktāṅgī strīratnaṃ ratnabhūṣitā || 29 ||
naiva devī na gandharvī nāpsarā nāpi dānavī |
tulyā sīmantinī tasyā mānuṣīṣu kuto bhavet || 30 ||
tasyāpahara bhāryāntvaṃ pramathya tu mahāvane |
sītayā rahitaḥ kāmī rāmo hāsyati jīvitam || 31 ||
arocayata tadvākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cintayitvā mahābāhurakampanamuvāca ha || 32 ||
bāḍhaṃ kālyaṃ gamiṣyāmi hyekassārathinā saha |
ānayiṣyāmi vaidehīmimāṃ hṛṣṭo mahāpurīm || 33 ||
athaivamuktvā prayayau kharayuktena rāvaṇaḥ |
rathenādityavarṇena diśassarvāḥ prakāśayan || 34 ||
sa ratho rākṣasendrasya nakṣatrapathago mahān |
sañcāryamāṇaśśuśubhe jalade candramā iva || 35 ||
sa mārīcāśramaṃ prāpya tāṭakeyamupāgamat |
mārīcenārcito rājā bhakṣyabhojyairamānuṣaiḥ || 36 ||
taṃ svayaṃ pūjayitvā tu āsanenodakena ca |
arthopahitayā vācā mārīco vākyamabravīt || 37 ||
kaccitsukuśalaṃ rājanlokānāṃ rākṣaseśvara |
āśaṅke nātha jāne tvaṃ yatastūrṇamihāgataḥ || 38 ||
evamukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇaḥ |
tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ || 39 ||
ārakṣo me hatastāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
janasthānamavadhya tatsarvaṃ yudhi nipātitam || 40 ||
tasya me kuru sācivyaṃ tasya bhāryāpahāraṇe |
rākṣasendravacaśśrutvā mārīco vākyamabravīt || 41 ||
ākhyātā kena sītā sā mitrarūpeṇa śatruṇā |
tvayā rākṣasaśārdūla ko na nandati nanditaḥ || 42 ||
sītāmihānayasveti ko bravīti bravīhi me |
rakṣolokasya sarvasya kaśśṛṅgaṃ chettumicchati || 43 ||
protsāhayati kaśca tvāṃ sa ca śatrurasaṃśayaḥ |
aśīviṣamukhāddaṃṣṭrāmuddhartuṃ cecchati tvayā || 44 ||
karmaṇā kena kenāsi kāpathaṃ pratipāditaḥ |
sukhasuptasya te rājan prahṛtaṃ kena mūrdhani || 45 ||
viśuddhavaṃśābhijanāgrahasta stejomadassaṃsthitadorviṣāṇaḥ |
udīkṣituṃ rāvaṇa neha yuktaḥ sa saṃyuge rāghavagandhahastī || 46 ||
asau raṇāntaḥ sthitisandhivālo vidagdharakṣomṛgahā nṛsiṃhaḥ |
suptastvayā bodhayituṃ na yuktaḥ śarāṅgapūrṇo niśitāsidaṃṣṭraḥ || 47 ||
cāpāpahāre bhujavegapaṅke śarormimāle sumahāhavaughe |
na rāmapātālamukhe'tighore praskandituṃ rākṣasarāja yuktam || 48 ||
prasīda laṅkeśvara rākṣasendra laṅkāṃ prasanno bhava sādhu gaccha |
tvaṃ sveṣu dāreṣu ramasva nityaṃ rāmassabhāryo ramatāṃ vaneṣu || 49 ||
evamukto daśagrīvo mārīcena sa rāvaṇaḥ |
nyavartata purīṃ laṅkāṃ viveśa ca gṛhottamam || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकत्रिंशस्सर्गः ।
त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः ।
प्रविश्य लङ्कां वेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
जनस्थानस्थिता राजन्राक्षसा बहवो हताः ।
खरश्च निहतस्सङ्ख्ये कथञ्चिदहमागतः ॥ 2 ॥
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्ध स्संरक्तलोचनः ।
अकम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ 3 ॥
केन रम्यं जनस्थानं हतं मम परासुना ।
को हि सर्वेषु लोकेषु गतिं चाधिगमिष्यति ॥ 4 ॥
न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम् ।
प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन न विष्णुना ॥ 5 ॥
कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम् ।
मृत्युं मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे ॥ 6 ॥
दहेयमपि सङ्कृद्धस्तेजसाऽदित्यपावकौ ।
वातस्य तरसा वेगं निहन्तुमहमुत्सहे ॥ 7 ॥
तथा क्रुद्धं दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः ।
भयात्सन्दिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम् ॥ 8 ॥
दशग्रीवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः ।
स विस्रब्धोऽब्रवीद्वाक्यमसन्दिग्धमकम्पनः ॥ 9 ॥
पुत्रो दशरथस्यास्ति सिंहसंहननो युवा ।
रामो नाम वृषस्कन्धो वृत्तायतमहाभुजः ॥ 10 ॥
वीरः पृथुयशाश्श्रीमानतुल्यबलविक्रमः ।
हतं तेन जनस्थानं खरश्च सह दूषणः ॥ 11 ॥
अकम्पनवच श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
नागेन्द्र इव निश्वस्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 12 ॥
स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामस्सर्वामरैस्सह ।
उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कच्चिदकम्पन ॥ 13 ॥
रावणस्य पुनर्वाक्यं निशम्य तदकम्पनः ।
आचचक्षे बलं तस्य विक्रमं च महात्मनः ॥ 14 ॥
रामो नाम महातेजा श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।
दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः पुरन्दरसमो युधि ॥ 15 ॥
तस्यानुरूपो बलवान्रक्ताक्षो दन्दुभिस्वनः ।
कनीयान्लक्ष्मणो नाम भ्राता शशिनिभाननः ॥ 16 ॥
स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा ।
श्रीमान्राजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम् ॥ 17 ॥
नैव देवा महात्मानो नात्र कार्या विचारणा ।
शरा रामेण तूत्सृष्टा रुक्मपुङ्खाः पतत्रिणः ॥ 18 ॥
सर्पाः पञ्चानना भूत्वा भक्षयन्ति स्म राक्षसान् ।
येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्शिताः ॥ 19 ॥
तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम् ।
इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तवानघ ॥ 20 ॥
अकम्पनवचश्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
जनस्थानं गमिष्यामि हन्तुं रामं सलक्ष्मणम् ॥ 21 ॥
अथैवमुक्ते वचने प्रोवाचेदमकम्पनः ।
शृणु राजन्यथावृत्तं रामस्य बलपौरुषम् ॥ 22 ॥
असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः ।
आपगायास्सुपूर्णाया वेगं परिहरेच्छरैः ॥ 23 ॥
सतारग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत् ।
असौ रामस्तु सीदन्तीं श्रीमानभ्युद्धरेन्महीम् ॥ 24 ॥
भित्त्वा वेलां समुद्रस्य लोकानाप्लावयेद्विभुः ।
वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः ॥ 25 ॥
संहृत्य वा पुनर्लोकान्विक्रमेण महायशाः ।
शक्तस्सपुरुषव्याघ्रः स्रष्टुं पुनरपि प्रजाः ॥ 26 ॥
न हि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं त्वया युधि ।
रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव ॥ 27 ॥
न तं वध्यमहं मन्ये सर्वैर्देवासुरैरपि ।
अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाश्शृणु ॥ 28 ॥
भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा ।
श्यामा समविभक्ताङ्गी स्त्रीरत्नं रत्नभूषिता ॥ 29 ॥
नैव देवी न गन्धर्वी नाप्सरा नापि दानवी ।
तुल्या सीमन्तिनी तस्या मानुषीषु कुतो भवेत् ॥ 30 ॥
तस्यापहर भार्यान्त्वं प्रमथ्य तु महावने ।
सीतया रहितः कामी रामो हास्यति जीवितम् ॥ 31 ॥
अरोचयत तद्वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
चिन्तयित्वा महाबाहुरकम्पनमुवाच ह ॥ 32 ॥
बाढं काल्यं गमिष्यामि ह्येकस्सारथिना सह ।
आनयिष्यामि वैदेहीमिमां हृष्टो महापुरीम् ॥ 33 ॥
अथैवमुक्त्वा प्रययौ खरयुक्तेन रावणः ।
रथेनादित्यवर्णेन दिशस्सर्वाः प्रकाशयन् ॥ 34 ॥
स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान् ।
सञ्चार्यमाणश्शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव ॥ 35 ॥
स मारीचाश्रमं प्राप्य ताटकेयमुपागमत् ।
मारीचेनार्चितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुषैः ॥ 36 ॥
तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च ।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ 37 ॥
कच्चित्सुकुशलं राजन्लोकानां राक्षसेश्वर ।
आशङ्के नाथ जाने त्वं यतस्तूर्णमिहागतः ॥ 38 ॥
एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः ।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ 39 ॥
आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
जनस्थानमवध्य तत्सर्वं युधि निपातितम् ॥ 40 ॥
तस्य मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे ।
राक्षसेन्द्रवचश्श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ 41 ॥
आख्याता केन सीता सा मित्ररूपेण शत्रुणा ।
त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः ॥ 42 ॥
सीतामिहानयस्वेति को ब्रवीति ब्रवीहि मे ।
रक्षोलोकस्य सर्वस्य कश्शृङ्गं छेत्तुमिच्छति ॥ 43 ॥
प्रोत्साहयति कश्च त्वां स च शत्रुरसंशयः ।
अशीविषमुखाद्दंष्ट्रामुद्धर्तुं चेच्छति त्वया ॥ 44 ॥
कर्मणा केन केनासि कापथं प्रतिपादितः ।
सुखसुप्तस्य ते राजन् प्रहृतं केन मूर्धनि ॥ 45 ॥
विशुद्धवंशाभिजनाग्रहस्त स्तेजोमदस्संस्थितदोर्विषाणः ।
उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः स संयुगे राघवगन्धहस्ती ॥ 46 ॥
असौ रणान्तः स्थितिसन्धिवालो विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः ।
सुप्तस्त्वया बोधयितुं न युक्तः शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः ॥ 47 ॥
चापापहारे भुजवेगपङ्के शरोर्मिमाले सुमहाहवौघे ।
न रामपातालमुखेऽतिघोरे प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम् ॥ 48 ॥
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र लङ्कां प्रसन्नो भव साधु गच्छ ।
त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व नित्यं रामस्सभार्यो रमतां वनेषु ॥ 49 ॥
एवमुक्तो दशग्रीवो मारीचेन स रावणः ।
न्यवर्तत पुरीं लङ्कां विवेश च गृहोत्तमम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekatriṃśassargaḥ |
tvaramāṇastato gatvā janasthānādakampanaḥ |
praviśya laṅkāṃ vegena rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 1 ||
janasthānasthitā rājanrākṣasā bahavo hatāḥ |
kharaśca nihatassaṅkhye kathañcidahamāgataḥ || 2 ||
evamukto daśagrīvaḥ kruddha ssaṃraktalocanaḥ |
akampanamuvācedaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 3 ||
kena ramyaṃ janasthānaṃ hataṃ mama parāsunā |
ko hi sarveṣu lokeṣu gatiṃ cādhigamiṣyati || 4 ||
na hi me vipriyaṃ kṛtvā śakyaṃ maghavatā sukham |
prāptuṃ vaiśravaṇenāpi na yamena na viṣṇunā || 5 ||
kālasya cāpyahaṃ kālo daheyamapi pāvakam |
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃyojayitumutsahe || 6 ||
daheyamapi saṅkṛddhastejasā'dityapāvakau |
vātasya tarasā vegaṃ nihantumahamutsahe || 7 ||
tathā kruddhaṃ daśagrīvaṃ kṛtāñjalirakampanaḥ |
bhayātsandigdhayā vācā rāvaṇaṃ yācate'bhayam || 8 ||
daśagrīvo'bhayaṃ tasmai pradadau rakṣasāṃ varaḥ |
sa visrabdho'bravīdvākyamasandigdhamakampanaḥ || 9 ||
putro daśarathasyāsti siṃhasaṃhanano yuvā |
rāmo nāma vṛṣaskandho vṛttāyatamahābhujaḥ || 10 ||
vīraḥ pṛthuyaśāśśrīmānatulyabalavikramaḥ |
hataṃ tena janasthānaṃ kharaśca saha dūṣaṇaḥ || 11 ||
akampanavaca śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
nāgendra iva niśvasya vacanaṃ cedamabravīt || 12 ||
sa surendreṇa saṃyukto rāmassarvāmaraissaha |
upayāto janasthānaṃ brūhi kaccidakampana || 13 ||
rāvaṇasya punarvākyaṃ niśamya tadakampanaḥ |
ācacakṣe balaṃ tasya vikramaṃ ca mahātmanaḥ || 14 ||
rāmo nāma mahātejā śreṣṭhassarvadhanuṣmatām |
divyāstraguṇasampannaḥ purandarasamo yudhi || 15 ||
tasyānurūpo balavānraktākṣo dandubhisvanaḥ |
kanīyānlakṣmaṇo nāma bhrātā śaśinibhānanaḥ || 16 ||
sa tena saha saṃyuktaḥ pāvakenānilo yathā |
śrīmānrājavarastena janasthānaṃ nipātitam || 17 ||
naiva devā mahātmāno nātra kāryā vicāraṇā |
śarā rāmeṇa tūtsṛṣṭā rukmapuṅkhāḥ patatriṇaḥ || 18 ||
sarpāḥ pañcānanā bhūtvā bhakṣayanti sma rākṣasān |
yena yena ca gacchanti rākṣasā bhayakarśitāḥ || 19 ||
tena tena sma paśyanti rāmamevāgrataḥ sthitam |
itthaṃ vināśitaṃ tena janasthānaṃ tavānagha || 20 ||
akampanavacaśrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |
janasthānaṃ gamiṣyāmi hantuṃ rāmaṃ salakṣmaṇam || 21 ||
athaivamukte vacane provācedamakampanaḥ |
śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ rāmasya balapauruṣam || 22 ||
asādhyaḥ kupito rāmo vikrameṇa mahāyaśāḥ |
āpagāyāssupūrṇāyā vegaṃ parihareccharaiḥ || 23 ||
satāragrahanakṣatraṃ nabhaścāpyavasādayet |
asau rāmastu sīdantīṃ śrīmānabhyuddharenmahīm || 24 ||
bhittvā velāṃ samudrasya lokānāplāvayedvibhuḥ |
vegaṃ vāpi samudrasya vāyuṃ vā vidhameccharaiḥ || 25 ||
saṃhṛtya vā punarlokānvikrameṇa mahāyaśāḥ |
śaktassapuruṣavyāghraḥ sraṣṭuṃ punarapi prajāḥ || 26 ||
na hi rāmo daśagrīva śakyo jetuṃ tvayā yudhi |
rakṣasāṃ vāpi lokena svargaḥ pāpajanairiva || 27 ||
na taṃ vadhyamahaṃ manye sarvairdevāsurairapi |
ayaṃ tasya vadhopāyastanmamaikamanāśśṛṇu || 28 ||
bhāryā tasyottamā loke sītā nāma sumadhyamā |
śyāmā samavibhaktāṅgī strīratnaṃ ratnabhūṣitā || 29 ||
naiva devī na gandharvī nāpsarā nāpi dānavī |
tulyā sīmantinī tasyā mānuṣīṣu kuto bhavet || 30 ||
tasyāpahara bhāryāntvaṃ pramathya tu mahāvane |
sītayā rahitaḥ kāmī rāmo hāsyati jīvitam || 31 ||
arocayata tadvākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cintayitvā mahābāhurakampanamuvāca ha || 32 ||
bāḍhaṃ kālyaṃ gamiṣyāmi hyekassārathinā saha |
ānayiṣyāmi vaidehīmimāṃ hṛṣṭo mahāpurīm || 33 ||
athaivamuktvā prayayau kharayuktena rāvaṇaḥ |
rathenādityavarṇena diśassarvāḥ prakāśayan || 34 ||
sa ratho rākṣasendrasya nakṣatrapathago mahān |
sañcāryamāṇaśśuśubhe jalade candramā iva || 35 ||
sa mārīcāśramaṃ prāpya tāṭakeyamupāgamat |
mārīcenārcito rājā bhakṣyabhojyairamānuṣaiḥ || 36 ||
taṃ svayaṃ pūjayitvā tu āsanenodakena ca |
arthopahitayā vācā mārīco vākyamabravīt || 37 ||
kaccitsukuśalaṃ rājanlokānāṃ rākṣaseśvara |
āśaṅke nātha jāne tvaṃ yatastūrṇamihāgataḥ || 38 ||
evamukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇaḥ |
tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ || 39 ||
ārakṣo me hatastāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
janasthānamavadhya tatsarvaṃ yudhi nipātitam || 40 ||
tasya me kuru sācivyaṃ tasya bhāryāpahāraṇe |
rākṣasendravacaśśrutvā mārīco vākyamabravīt || 41 ||
ākhyātā kena sītā sā mitrarūpeṇa śatruṇā |
tvayā rākṣasaśārdūla ko na nandati nanditaḥ || 42 ||
sītāmihānayasveti ko bravīti bravīhi me |
rakṣolokasya sarvasya kaśśṛṅgaṃ chettumicchati || 43 ||
protsāhayati kaśca tvāṃ sa ca śatrurasaṃśayaḥ |
aśīviṣamukhāddaṃṣṭrāmuddhartuṃ cecchati tvayā || 44 ||
karmaṇā kena kenāsi kāpathaṃ pratipāditaḥ |
sukhasuptasya te rājan prahṛtaṃ kena mūrdhani || 45 ||
viśuddhavaṃśābhijanāgrahasta stejomadassaṃsthitadorviṣāṇaḥ |
udīkṣituṃ rāvaṇa neha yuktaḥ sa saṃyuge rāghavagandhahastī || 46 ||
asau raṇāntaḥ sthitisandhivālo vidagdharakṣomṛgahā nṛsiṃhaḥ |
suptastvayā bodhayituṃ na yuktaḥ śarāṅgapūrṇo niśitāsidaṃṣṭraḥ || 47 ||
cāpāpahāre bhujavegapaṅke śarormimāle sumahāhavaughe |
na rāmapātālamukhe'tighore praskandituṃ rākṣasarāja yuktam || 48 ||
prasīda laṅkeśvara rākṣasendra laṅkāṃ prasanno bhava sādhu gaccha |
tvaṃ sveṣu dāreṣu ramasva nityaṃ rāmassabhāryo ramatāṃ vaneṣu || 49 ||
evamukto daśagrīvo mārīcena sa rāvaṇaḥ |
nyavartata purīṃ laṅkāṃ viveśa ca gṛhottamam || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.