શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।
અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।
કૃતાતિથ્યોઽથ રામસ્તુ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ।
આમ્નત્ર઼્ય સ મુનીન્સર્વાન્વનમેવાન્વગાહત ॥ 1 ॥
નાનામૃગગણાકીર્ણમૃક્ષશાર્દૂલ સેવિતમ્ ।
ધ્વસ્તવૃક્ષલતાગુલ્મં દુર્દર્શસલિલાશયમ્ ॥ 2 ॥
નિષ્કૂજનાનાશકુનિઝિલ્લિકાગણનાદિતમ્ ।
લક્ષ્મણાનુગતો રામો વનમધ્યં દદર્શ હ ॥ 3 ॥
સીતયા સહ કાકુત્સ્થસ્તસ્મિનઘોરમૃગાયુતે ।
દદર્શ ગિરિશૃઙ્ગાભં પુરુષાદં મહાસ્વનમ્ ॥ 4 ॥
ગમ્ભીરાક્ષં મહાવક્ત્રં વિકટં વિષમોદરમ્ ।
બીભત્સં વિષમં દીર્ઘં વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્ ॥ 5 ॥
વસાનં ચર્મ વૈયાઘ્રં વસાર્દ્રં રુધિરોક્ષિતમ્ ।
ત્રાસનં સર્વભૂતાનાં વ્યાદિતાસ્યમિવાન્તકમ્ ॥ 6 ॥
ત્રીન્સિમ્હાન્શ્ચતુરો વ્યાઘ્રાન્દ્વૌ વૃકૌ પૃષતાન્દશ ।
સવિષાણં વસાદિગ્ધં ગજસ્ય ચ શિરો મહત્ ।
અવસજ્યાયસે શૂલે વિનદન્તં મહાસ્વનમ્ ॥ 7 ॥
સ રામં લક્ષ્મણં ચૈવ સીતાં દૃષ્ટ્વા ચ મૈથિલીમ્ ।
અભ્યધાવત્સુસઙ્કૃદ્ધઃ પ્રજાઃ કાલ ઇવાન્તકઃ ॥ 8 ॥
સ કૃત્વા ભૈરવં નાદં ચાલયન્નિવ મેદિનીમ્ ।
અઙ્કેનાદાય વૈદેહીમપક્રમ્ય તતોઽબ્રવીત્ ॥ 9 ॥
યુવાં જટાચીરધરૌ સભાર્યૌ ક્ષીણજીવિતૌ ।
પ્રવિષ્ટૌ દણ્ડકારણ્યં શરચાપાસિધારિણૌ ॥ 10 ॥
કથં તાપસયોર્વાં ચ વાસઃ પ્રમદયા સહ ।
અધર્મચારિણૌ પાપૌ કૌ યુવાં મુનિદૂષકૌ ॥ 11 ॥
અહં વનમિદં દુર્ગં વિરાધો નામ રાક્ષસઃ ।
ચરામિ સાયુધો નિત્યમૃષિમાંસાનિ ભક્ષયન્ ॥ 12 ॥
ઇયં નારી વરારોહા મમ ભાર્યા ભવિષ્યતિ ।
યુવયોઃ પાપયોશ્ચાહં પાસ્યામિ રુધિરં મૃધે ॥ 13 ॥
તસ્યૈવં બ્રુવતો દુષ્ટં વિરાધસ્ય દુરાત્મનઃ ।
શ્રુત્વા સગર્વિતં વાક્યં સમ્ભ્રાન્તા જનકાત્મજા ॥ 14 ॥
સીતા પ્રવેપતોદ્વેગાત્ પ્રાવાતે કદલી યથા ॥ 15 ॥
તાં દૃષ્ટ્વા રાઘવઃ સીતાં વિરાધાઙ્કગતાં શુભામ્ ।
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણં વાક્યં મુખેન પરિશુષ્યતા ॥ 16 ॥
પશ્ય સૌમ્ય નરેન્દ્રસ્ય જનકસ્યાત્મસમ્ભવામ્ ।
મમ ભાર્યાં શુભાચારાં વિરાધાઙ્કે પ્રવેશિતામ્ ॥ 17 ॥
અત્યન્તસુખસમ્મવૃદ્ધાં રાજપુત્રીં યશસ્વિનીમ્ ।
યદભિપ્રેતમસ્માસુ પ્રિયં વરવૃતં ચ યત્ ॥ 18 ॥
કૈકેય્યાસ્તુ સુસંવૃત્તં ક્ષિપ્રમદ્યૈવ લક્ષ્મણ ।
યા ન તુષ્યતિ રાજ્યેન પુત્રાર્થે દીર્ઘદર્શિની ॥ 19 ॥
યયાહં સર્વભૂતાનાં પ્રિયઃ પ્રસ્થાપિતો વનમ્ ।
અદ્યેદાનીં સકામા સા યા માતા મધ્યમા મમ ॥ 20 ॥
પરસ્પર્શાત્તુ વૈદેહ્યાઃ ન દુઃખતરમસ્તિમે ।
પિતુર્વિનાશાત્સૌમિત્રે સ્વરાજ્યહરણાત્તથા ॥ 21 ॥
ઇતિ બ્રુવતિ કાકુત્સ્થે બાષ્પશોકપરિપ્લુતે ।
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણઃ ક્રુદ્ધો રુદ્ધો નાગ ઇવ શ્વસન્ ॥ 22 ॥
અનાથ ઇવ ભૂતાનાં નાથસ્ત્વં વાસવોપમઃ ।
મયા પ્રેષ્યેણ કાકુત્સ્થ કિમર્થં પરિતપ્યસે ॥ 23 ॥
શરેણ નિહતસ્યાદ્ય મયા ક્રુદ્ધેન રક્ષસઃ ।
વિરાધસ્ય ગતાસોર્હિ મહી પાસ્યતિ શોણિતમ્ ॥ 24 ॥
રાજ્યકામે મમ ક્રોધો ભરતે યો બભૂવ હ ।
તં વિરાધે પ્રમોક્ષ્યામિ વજ્રી વજ્રમિવાચલે ॥ 25 ॥
મમ ભુજબલવેગવેગિતઃ પતતુ શરોઽસ્ય મહાન્મહોરસિ ।
વ્યપનયતુ તનોશ્ચ જીવિતં પતતુ તતસ્સમહીં વિઘૂર્ણિતઃ ॥ 26 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati |
āmnatṟya sa munīnsarvānvanamevānvagāhata || 1 ||
nānāmṛgagaṇākīrṇamṛkṣaśārdūla sevitam |
dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśasalilāśayam || 2 ||
niṣkūjanānāśakunijhillikāgaṇanāditam |
lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha || 3 ||
sītayā saha kākutsthastasminaghoramṛgāyute |
dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam || 4 ||
gambhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram |
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam || 5 ||
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam || 6 ||
trīnsimhānścaturo vyāghrāndvau vṛkau pṛṣatāndaśa |
saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat |
avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam || 7 ||
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm |
abhyadhāvatsusaṅkṛddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ || 8 ||
sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm |
aṅkenādāya vaidehīmapakramya tato'bravīt || 9 ||
yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau |
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau || 10 ||
kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha |
adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau || 11 ||
ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virādho nāma rākṣasaḥ |
carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan || 12 ||
iyaṃ nārī varārohā mama bhāryā bhaviṣyati |
yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe || 13 ||
tasyaivaṃ bruvato duṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ |
śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ sambhrāntā janakātmajā || 14 ||
sītā pravepatodvegāt prāvāte kadalī yathā || 15 ||
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 16 ||
paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām |
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām || 17 ||
atyantasukhasammavṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
yadabhipretamasmāsu priyaṃ varavṛtaṃ ca yat || 18 ||
kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa |
yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī || 19 ||
yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ priyaḥ prasthāpito vanam |
adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā madhyamā mama || 20 ||
parasparśāttu vaidehyāḥ na duḥkhataramastime |
piturvināśātsaumitre svarājyaharaṇāttathā || 21 ||
iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan || 22 ||
anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ |
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapyase || 23 ||
śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ |
virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam || 24 ||
rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha |
taṃ virādhe pramokṣyāmi vajrī vajramivācale || 25 ||
mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahānmahorasi |
vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tatassamahīṃ vighūrṇitaḥ || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
आम्नत्ऱ्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत ॥ 1 ॥
नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूल सेवितम् ।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम् ॥ 2 ॥
निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह ॥ 3 ॥
सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिनघोरमृगायुते ।
ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम् ॥ 4 ॥
गम्भीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम् ।
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥ 5 ॥
वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् ।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ 6 ॥
त्रीन्सिम्हान्श्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश ।
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत् ।
अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् ॥ 7 ॥
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ।
अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धः प्रजाः काल इवान्तकः ॥ 8 ॥
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम् ।
अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततोऽब्रवीत् ॥ 9 ॥
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ ।
प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ ॥ 10 ॥
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह ।
अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ ॥ 11 ॥
अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः ।
चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् ॥ 12 ॥
इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति ।
युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥ 13 ॥
तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा ॥ 14 ॥
सीता प्रवेपतोद्वेगात् प्रावाते कदली यथा ॥ 15 ॥
तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ 16 ॥
पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम् ।
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् ॥ 17 ॥
अत्यन्तसुखसम्मवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ।
यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत् ॥ 18 ॥
कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण ।
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी ॥ 19 ॥
ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम् ।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम ॥ 20 ॥
परस्पर्शात्तु वैदेह्याः न दुःखतरमस्तिमे ।
पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा ॥ 21 ॥
इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥ 22 ॥
अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः ।
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे ॥ 23 ॥
शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः ।
विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम् ॥ 24 ॥
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।
तं विराधे प्रमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले ॥ 25 ॥
मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि ।
व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततस्समहीं विघूर्णितः ॥ 26 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati |
āmnatṟya sa munīnsarvānvanamevānvagāhata || 1 ||
nānāmṛgagaṇākīrṇamṛkṣaśārdūla sevitam |
dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśasalilāśayam || 2 ||
niṣkūjanānāśakunijhillikāgaṇanāditam |
lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha || 3 ||
sītayā saha kākutsthastasminaghoramṛgāyute |
dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam || 4 ||
gambhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram |
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam || 5 ||
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam || 6 ||
trīnsimhānścaturo vyāghrāndvau vṛkau pṛṣatāndaśa |
saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat |
avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam || 7 ||
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm |
abhyadhāvatsusaṅkṛddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ || 8 ||
sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm |
aṅkenādāya vaidehīmapakramya tato'bravīt || 9 ||
yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau |
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau || 10 ||
kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha |
adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau || 11 ||
ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virādho nāma rākṣasaḥ |
carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan || 12 ||
iyaṃ nārī varārohā mama bhāryā bhaviṣyati |
yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe || 13 ||
tasyaivaṃ bruvato duṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ |
śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ sambhrāntā janakātmajā || 14 ||
sītā pravepatodvegāt prāvāte kadalī yathā || 15 ||
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 16 ||
paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām |
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām || 17 ||
atyantasukhasammavṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
yadabhipretamasmāsu priyaṃ varavṛtaṃ ca yat || 18 ||
kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa |
yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī || 19 ||
yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ priyaḥ prasthāpito vanam |
adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā madhyamā mama || 20 ||
parasparśāttu vaidehyāḥ na duḥkhataramastime |
piturvināśātsaumitre svarājyaharaṇāttathā || 21 ||
iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan || 22 ||
anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ |
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapyase || 23 ||
śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ |
virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam || 24 ||
rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha |
taṃ virādhe pramokṣyāmi vajrī vajramivācale || 25 ||
mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahānmahorasi |
vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tatassamahīṃ vighūrṇitaḥ || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.