શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।
અથ ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
સા તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાન્યપચિન્વતી ।
હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામુપશોભિતમ્ ॥ 1 ॥
પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાઙ્ગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની ।
ભર્તારમપિ ચક્રન્દ લક્ષ્મણં ચાપિ સાયુધમ્ ॥ 2 ॥
તયાઽઽહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ ।
વીક્ષમાણૌ તુ તૌ દેશં તદા દદૃશતુર્મૃગમ્ ॥ 3 ॥
શઙ્કમાનસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો રામમબ્રવીત્ ।
તમેવૈનમહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્ ॥ 4 ॥
ચરન્તોમૃગયાં હૃષ્ટાઃ પાપેનોપાધિના વને ।
અનેન નિહતા રાજન્ રાજાનઃ કામરૂપિણા ॥ 5 ॥
અસ્ય માયાવિદો માયામૃગરૂપમિદં કૃતમ્ ।
ભાનુમત્પુરુષવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વપુરસન્નિભમ્ ॥ 6 ॥
મૃગો હ્યેવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ ।
જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ ॥ 7 ॥
એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા ।
ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા ચર્મણા હૃતચેતના ॥ 8 ॥
આર્યપુત્રાભિરામોઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ ।
આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ ॥ 9 ॥
ઇહાશ્રમપદેઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ ।
મૃગાશ્ચરન્તિ સહિતાશ્ચમરાસ્સૃમરાસ્તથા ॥ 10 ॥
ઋક્ષાઃ પૃષતસઙ્ઘાશ્ચ વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા ।
વિચરન્તિ મહાબાહો રુપશ્રેષ્ઠા મનોહરાઃ ॥ 11 ॥
ન ચાસ્ય સદૃશો રાજન્દૃષ્ટપૂર્વો મૃગો મયા ।
તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાઽયં મૃગસત્તમઃ ॥ 12 ॥
નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નબિન્દુસમાચિતઃ ।
દ્યોતયન્વનમવ્યગ્રં શોભતે શશિસન્નિભઃ ॥ 13 ॥
અહો રૂપમહો લક્ષ્મીસ્સ્વરસમ્પચ્ચ શોભના ।
મૃગોઽદ્ભુતો વિચિત્રાઙ્ગો હૃદયં હરતીવ મે ॥ 14 ॥
યદિ ગ્રહણમભ્યેતિ જીવન્નેવ મૃગસ્તવ ।
આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥ 15 ॥
સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ ।
અન્તઃપુરવિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ ॥ 16 ॥
ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો ।
મૃગરૂપમિદં વ્યક્તં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥ 17 ॥
જીવન્ન યદિ તેઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ ।
અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં મે ભવિષ્યતિ ॥ 18 ॥
નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ ।
શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામિચ્છામ્યહમુપાસિતુમ્ ॥ 19 ॥
કામવૃત્તમિદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામસદૃશં મતમ્ ।
વપુષા ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ ॥ 20 ॥
તેન કાઞ્ચનવર્ણેન મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા ।
તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા ॥ 21 ॥
બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમાગતમ્ ।
એવં સીતાવચઃ શ્રુત્વા તં દૃષ્ટ્વા મૃગમદ્ભુતમ્ ॥ 22 ॥
લોભિતસ્તેન રૂપેણ સીતયા ચ પ્રચોદિતઃ ।
ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ ॥ 23 ॥
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહાં મૃગગતામિમામ્ ।
રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥ 24 ॥
ન વને નન્દનોદ્ધેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે ।
કુતઃપૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યોઽસ્ય કશ્ચિત્સમો મૃગઃ ॥ 25 ॥
પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ચ રુચિરા રોમરાજયઃ ।
શોભન્તે મૃગમાશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દવઃ ॥ 26 ॥
પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામગ્નિશિખોપમામ્ ।
જિહ્વાં મુખાન્નિસ્સરન્તીં મેઘાદિવ શતહ્રદામ્ ॥ 27 ॥
મસારગલ્લર્કમુખશ્શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ ।
કસ્ય નામાભિરૂપ્યોઽસૌ ન મનો લોભયેન્મૃગઃ ॥ 28 ॥
કસ્ય રૂપમિદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદ મયપ્રભમ્ ।
નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્ ॥ 29 ॥
માંસહેતોરપિ મૃગાન્વિનોદાર્થં ચ ધન્વનઃ ।
ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને ॥ 30 ॥
ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને ।
ધાતવો વિવિધાશ્ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ ॥ 31 ॥
તત્સારમખિલં નૃણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્ ।
મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ ॥ 32 ॥
અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્ ।
તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાશ્ચ લક્ષ્મણ ॥ 33 ॥
એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ધ્યે કાઞ્ચનત્વચિ ।
ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા ॥ 34 ॥
ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી ।
ભવેદેતસ્ય સદૃશી સ્પર્શનેનેતિ મે મતિઃ ॥ 35 ॥
એષ ચૈવ મૃગશ્શ્રીમાન્ યશ્ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ ।
ઉભાવેતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ ॥ 36 ॥
યદિ વાઽયં તથા યન્માં ભવેદ્વદસિ લક્ષ્મણ ।
માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યોસ્ય વધો મયા ॥ 37 ॥
એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના ।
વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥ 38 ॥
ઉત્થાય બહવો યેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ ।
નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્તસ્માદ્વધ્યસ્ત્વયં મૃગઃ ॥ 39 ॥
પુરસ્તાદિહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ ।
ઉદરસ્થો દ્વિજાન્હન્તિસ્વગર્ભોઽશ્વતરીમિવ ॥ 40 ॥
સ કદાચિચ્ચિરાલ્લોભાદાસસાદ મહામુનિમ્ ।
અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષસ્તસ્ય બભૂવ હ ॥ 41 ॥
સમુત્થાને વ તદ્રૂપં કર્તુકામં સમીક્ષ્ય તમ્ ।
ઉત્સ્મયિત્વા તુ ભગવાન્વાતાપિમિદમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥
ત્વયાઽવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાસ્સ્વતેજસા ।
જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માદસિ જરાં ગતઃ ॥ 43 ॥
તદેવં ન ભવેદ્રક્ષોવાતાપિરિવ લક્ષ્મણ ।
મદ્વિધં યોઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્ ॥ 44 ॥
ભવેદ્ધતોઽયં વાતાપિરગસ્ત્યેનેવ માં ગતઃ ।
ઇહ ત્વં ભવ સન્નદ્દો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્ ॥ 45 ॥
અસ્યામાયત્તમસ્માકં યત્કૃત્યં રઘુનન્દન ।
અહમેનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્યપિ વા મૃગમ્ ॥ 46 ॥
યાવદ્ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમાનયિતું દ્રુતમ્ ।
પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહીં મૃગત્વચિ ગતસ્પૃહામ્ ॥ 47 ॥
ત્વચા પ્રધાનયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ।
અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમાશ્રમસ્થેન સીતયા ॥ 48 ॥
યાવત્પૃષતમેકેન સાયકેન નિહન્મ્યહમ્ ।
હત્વૈતચ્ચર્મ ચાદાય શીઘ્રમેષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥ 49 ॥
પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ ।
ભવાપ્રમત્તઃ પરિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ ॥ 50 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||
tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||
aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||
masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||
māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||
tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||
eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||
yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||
sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||
samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||
tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||
tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |
iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती ।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ 1 ॥
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम् ॥ 2 ॥
तयाऽऽहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तौ देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ 3 ॥
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ 4 ॥
चरन्तोमृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।
अनेन निहता राजन् राजानः कामरूपिणा ॥ 5 ॥
अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसन्निभम् ॥ 6 ॥
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ 7 ॥
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा चर्मणा हृतचेतना ॥ 8 ॥
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ 9 ॥
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमरास्सृमरास्तथा ॥ 10 ॥
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा ।
विचरन्ति महाबाहो रुपश्रेष्ठा मनोहराः ॥ 11 ॥
न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगो मया ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथाऽयं मृगसत्तमः ॥ 12 ॥
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसन्निभः ॥ 13 ॥
अहो रूपमहो लक्ष्मीस्स्वरसम्पच्च शोभना ।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे ॥ 14 ॥
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव ।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ 15 ॥
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ 16 ॥
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।
मृगरूपमिदं व्यक्तं विस्मयं जनयिष्यति ॥ 17 ॥
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥ 18 ॥
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ 19 ॥
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ 20 ॥
तेन काञ्चनवर्णेन मणिप्रवरशृङ्गिणा ।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ॥ 21 ॥
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ।
एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम् ॥ 22 ॥
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ 23 ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् ।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ 24 ॥
न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये ।
कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥ 25 ॥
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दवः ॥ 26 ॥
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।
जिह्वां मुखान्निस्सरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ 27 ॥
मसारगल्लर्कमुखश्शङ्खमुक्तानिभोदरः ।
कस्य नामाभिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ 28 ॥
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनद मयप्रभम् ।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ 29 ॥
मांसहेतोरपि मृगान्विनोदार्थं च धन्वनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ 30 ॥
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ 31 ॥
तत्सारमखिलं नृणां धनं निचयवर्धनम् ।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ 32 ॥
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥ 33 ॥
एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ 34 ॥
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥ 35 ॥
एष चैव मृगश्श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः ।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ 36 ॥
यदि वाऽयं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण ।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योस्य वधो मया ॥ 37 ॥
एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुङ्गवाः ॥ 38 ॥
उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥ 39 ॥
पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान्हन्तिस्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ 40 ॥
स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्षस्तस्य बभूव ह ॥ 41 ॥
समुत्थाने व तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत् ॥ 42 ॥
त्वयाऽविगण्य वातापे परिभूतास्स्वतेजसा ।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ 43 ॥
तदेवं न भवेद्रक्षोवातापिरिव लक्ष्मण ।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ 44 ॥
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मां गतः ।
इह त्वं भव सन्नद्दो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ 45 ॥
अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन ।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यपि वा मृगम् ॥ 46 ॥
यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ।
पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥ 47 ॥
त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ 48 ॥
यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ 49 ॥
प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः परिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||
tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||
aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||
masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||
māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||
tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||
eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||
yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||
sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||
samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||
tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||
tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |
iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.