3.43 அரண்யகாண்ட - த்ரிசத்வாரிம்ஶ ஸர்கஃ

3.43 Aranyakanda - Trichatvarimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அரண்யகாண்டம் ।
அத த்ரிசத்வாரிம்ஶஸ்ஸர்கஃ ।
ஸா தம் ஸம்ப்ரேக்ஷ்ய ஸுஶ்ரோணீ குஸுமாந்யபசிந்வதீ ।
ஹேமராஜதவர்ணாப்யாம் பார்ஶ்வாப்யாமுபஶோபிதம் ॥ 1 ॥
ப்ரஹ்ரு'ஷ்டா சாநவத்யாங்கீ ம்ரு'ஷ்டஹாடகவர்ணிநீ ।
பர்தாரமபி சக்ரந்த லக்ஷ்மணம் சாபி ஸாயுதம் ॥ 2 ॥
தயாऽऽஹூதௌ நரவ்யாக்ரௌ வைதேஹ்யா ராமலக்ஷ்மணௌ ।
வீக்ஷமாணௌ து தௌ தேஶம் ததா தத்ரு'ஶதுர்ம்ரு'கம் ॥ 3 ॥
ஶங்கமாநஸ்து தம் த்ரு'ஷ்ட்வா லக்ஷ்மணோ ராமமப்ரவீத் ।
தமேவைநமஹம் மந்யே மாரீசம் ராக்ஷஸம் ம்ரு'கம் ॥ 4 ॥
சரந்தோம்ரு'கயாம் ஹ்ரு'ஷ்டாஃ பாபேநோபாதிநா வநே ।
அநேந நிஹதா ராஜந் ராஜாநஃ காமரூபிணா ॥ 5 ॥
அஸ்ய மாயாவிதோ மாயாம்ரு'கரூபமிதம் க்ரு'தம் ।
பாநுமத்புருஷவ்யாக்ர கந்தர்வபுரஸந்நிபம் ॥ 6 ॥
ம்ரு'கோ ஹ்யேவம்விதோ ரத்நவிசித்ரோ நாஸ்தி ராகவ ।
ஜகத்யாம் ஜகதீநாத மாயைஷா ஹி ந ஸம்ஶயஃ ॥ 7 ॥
ஏவம் ப்ருவாணம் காகுத்ஸ்தம் ப்ரதிவார்ய ஶுசிஸ்மிதா ।
உவாச ஸீதா ஸம்ஹ்ரு'ஷ்டா சர்மணா ஹ்ரு'தசேதநா ॥ 8 ॥
ஆர்யபுத்ராபிராமோऽஸௌ ம்ரு'கோ ஹரதி மே மநஃ ।
ஆநயைநம் மஹாபாஹோ க்ரீடார்தம் நோ பவிஷ்யதி ॥ 9 ॥
இஹாஶ்ரமபதேऽஸ்மாகம் பஹவஃ புண்யதர்ஶநாஃ ।
ம்ரு'காஶ்சரந்தி ஸஹிதாஶ்சமராஸ்ஸ்ரு'மராஸ்ததா ॥ 10 ॥
ரு'க்ஷாஃ ப்ரு'ஷதஸங்காஶ்ச வாநராஃ கிந்நராஸ்ததா ।
விசரந்தி மஹாபாஹோ ருபஶ்ரேஷ்டா மநோஹராஃ ॥ 11 ॥
ந சாஸ்ய ஸத்ரு'ஶோ ராஜந்த்ரு'ஷ்டபூர்வோ ம்ரு'கோ மயா ।
தேஜஸா க்ஷமயா தீப்த்யா யதாऽயம் ம்ரு'கஸத்தமஃ ॥ 12 ॥
நாநாவர்ணவிசித்ராங்கோ ரத்நபிந்துஸமாசிதஃ ।
த்யோதயந்வநமவ்யக்ரம் ஶோபதே ஶஶிஸந்நிபஃ ॥ 13 ॥
அஹோ ரூபமஹோ லக்ஷ்மீஸ்ஸ்வரஸம்பச்ச ஶோபநா ।
ம்ரு'கோऽத்புதோ விசித்ராங்கோ ஹ்ரு'தயம் ஹரதீவ மே ॥ 14 ॥
யதி க்ரஹணமப்யேதி ஜீவந்நேவ ம்ரு'கஸ்தவ ।
ஆஶ்சர்யபூதம் பவதி விஸ்மயம் ஜநயிஷ்யதி ॥ 15 ॥
ஸமாப்தவநவாஸாநாம் ராஜ்யஸ்தாநாம் ச நஃ புநஃ ।
அந்தஃபுரவிபூஷார்தோ ம்ரு'க ஏஷ பவிஷ்யதி ॥ 16 ॥
பரதஸ்யார்யபுத்ரஸ்ய ஶ்வஶ்ரூணாம் மம ச ப்ரபோ ।
ம்ரு'கரூபமிதம் வ்யக்தம் விஸ்மயம் ஜநயிஷ்யதி ॥ 17 ॥
ஜீவந்ந யதி தேऽப்யேதி க்ரஹணம் ம்ரு'கஸத்தமஃ ।
அஜிநம் நரஶார்தூல ருசிரம் மே பவிஷ்யதி ॥ 18 ॥
நிஹதஸ்யாஸ்ய ஸத்த்வஸ்ய ஜாம்பூநதமயத்வசி ।
ஶஷ்பப்ரு'ஸ்யாம் விநீதாயாமிச்சாம்யஹமுபாஸிதும் ॥ 19 ॥
காமவ்ரு'த்தமிதம் ரௌத்ரம் ஸ்த்ரீணாமஸத்ரு'ஶம் மதம் ।
வபுஷா த்வஸ்ய ஸத்த்வஸ்ய விஸ்மயோ ஜநிதோ மம ॥ 20 ॥
தேந காஞ்சநவர்ணேந மணிப்ரவரஶ்ரு'ங்கிணா ।
தருணாதித்யவர்ணேந நக்ஷத்ரபதவர்சஸா ॥ 21 ॥
பபூவ ராகவஸ்யாபி மநோ விஸ்மயமாகதம் ।
ஏவம் ஸீதாவசஃ ஶ்ருத்வா தம் த்ரு'ஷ்ட்வா ம்ரு'கமத்புதம் ॥ 22 ॥
லோபிதஸ்தேந ரூபேண ஸீதயா ச ப்ரசோதிதஃ ।
உவாச ராகவோ ஹ்ரு'ஷ்டோ ப்ராதரம் லக்ஷ்மணம் வசஃ ॥ 23 ॥
பஶ்ய லக்ஷ்மண வைதேஹ்யாஃ ஸ்ப்ரு'ஹாம் ம்ரு'ககதாமிமாம் ।
ரூபஶ்ரேஷ்டதயா ஹ்யேஷ ம்ரு'கோऽத்ய ந பவிஷ்யதி ॥ 24 ॥
ந வநே நந்தநோத்தேஶே ந சைத்ரரதஸம்ஶ்ரயே ।
குதஃப்ரு'திவ்யாம் ஸௌமித்ரே யோऽஸ்ய கஶ்சித்ஸமோ ம்ரு'கஃ ॥ 25 ॥
ப்ரதிலோமாநுலோமாஶ்ச ருசிரா ரோமராஜயஃ ।
ஶோபந்தே ம்ரு'கமாஶ்ரித்ய சித்ராஃ கநகபிந்தவஃ ॥ 26 ॥
பஶ்யாஸ்ய ஜ்ரு'ம்பமாணஸ்ய தீப்தாமக்நிஶிகோபமாம் ।
ஜிஹ்வாம் முகாந்நிஸ்ஸரந்தீம் மேகாதிவ ஶதஹ்ரதாம் ॥ 27 ॥
மஸாரகல்லர்கமுகஶ்ஶங்கமுக்தாநிபோதரஃ ।
கஸ்ய நாமாபிரூப்யோऽஸௌ ந மநோ லோபயேந்ம்ரு'கஃ ॥ 28 ॥
கஸ்ய ரூபமிதம் த்ரு'ஷ்ட்வா ஜாம்பூநத மயப்ரபம் ।
நாநாரத்நமயம் திவ்யம் ந மநோ விஸ்மயம் வ்ரஜேத் ॥ 29 ॥
மாம்ஸஹேதோரபி ம்ரு'காந்விநோதார்தம் ச தந்வநஃ ।
க்நந்தி லக்ஷ்மண ராஜாநோ ம்ரு'கயாயாம் மஹாவநே ॥ 30 ॥
தநாநி வ்யவஸாயேந விசீயந்தே மஹாவநே ।
தாதவோ விவிதாஶ்சாபி மணிரத்நஸுவர்ணிநஃ ॥ 31 ॥
தத்ஸாரமகிலம் ந்ரு'ணாம் தநம் நிசயவர்தநம் ।
மநஸா சிந்திதம் ஸர்வம் யதா ஶுக்ரஸ்ய லக்ஷ்மண ॥ 32 ॥
அர்தீ யேநார்தக்ரு'த்யேந ஸம்வ்ரஜத்யவிசாரயந் ।
தமர்தமர்தஶாஸ்த்ரஜ்ஞாஃ ப்ராஹுரர்த்யாஶ்ச லக்ஷ்மண ॥ 33 ॥
ஏதஸ்ய ம்ரு'கரத்நஸ்ய பரார்த்யே காஞ்சநத்வசி ।
உபவேக்ஷ்யதி வைதேஹீ மயா ஸஹ ஸுமத்யமா ॥ 34 ॥
ந காதலீ ந ப்ரியகீ ந ப்ரவேணீ ந சாவிகீ ।
பவேதேதஸ்ய ஸத்ரு'ஶீ ஸ்பர்ஶநேநேதி மே மதிஃ ॥ 35 ॥
ஏஷ சைவ ம்ரு'கஶ்ஶ்ரீமாந் யஶ்ச திவ்யோ நபஶ்சரஃ ।
உபாவேதௌ ம்ரு'கௌ திவ்யௌ தாராம்ரு'கமஹீம்ரு'கௌ ॥ 36 ॥
யதி வாऽயம் ததா யந்மாம் பவேத்வதஸி லக்ஷ்மண ।
மாயைஷா ராக்ஷஸஸ்யேதி கர்தவ்யோஸ்ய வதோ மயா ॥ 37 ॥
ஏதேந ஹி ந்ரு'ஶம்ஸேந மாரீசேநாக்ரு'தாத்மநா ।
வநே விசரதா பூர்வம் ஹிம்ஸிதா முநிபுங்கவாஃ ॥ 38 ॥
உத்தாய பஹவோ யேந ம்ரு'கயாயாம் ஜநாதிபாஃ ।
நிஹதாஃ பரமேஷ்வாஸாஸ்தஸ்மாத்வத்யஸ்த்வயம் ம்ரு'கஃ ॥ 39 ॥
புரஸ்தாதிஹ வாதாபிஃ பரிபூய தபஸ்விநஃ ।
உதரஸ்தோ த்விஜாந்ஹந்திஸ்வகர்போऽஶ்வதரீமிவ ॥ 40 ॥
ஸ கதாசிச்சிரால்லோபாதாஸஸாத மஹாமுநிம் ।
அகஸ்த்யம் தேஜஸா யுக்தம் பக்ஷஸ்தஸ்ய பபூவ ஹ ॥ 41 ॥
ஸமுத்தாநே வ தத்ரூபம் கர்துகாமம் ஸமீக்ஷ்ய தம் ।
உத்ஸ்மயித்வா து பகவாந்வாதாபிமிதமப்ரவீத் ॥ 42 ॥
த்வயாऽவிகண்ய வாதாபே பரிபூதாஸ்ஸ்வதேஜஸா ।
ஜீவலோகே த்விஜஶ்ரேஷ்டாஸ்தஸ்மாதஸி ஜராம் கதஃ ॥ 43 ॥
ததேவம் ந பவேத்ரக்ஷோவாதாபிரிவ லக்ஷ்மண ।
மத்விதம் யோऽதிமந்யேத தர்மநித்யம் ஜிதேந்த்ரியம் ॥ 44 ॥
பவேத்ததோऽயம் வாதாபிரகஸ்த்யேநேவ மாம் கதஃ ।
இஹ த்வம் பவ ஸந்நத்தோ யந்த்ரிதோ ரக்ஷ மைதிலீம் ॥ 45 ॥
அஸ்யாமாயத்தமஸ்மாகம் யத்க்ரு'த்யம் ரகுநந்தந ।
அஹமேநம் வதிஷ்யாமி க்ரஹீஷ்யாம்யபி வா ம்ரு'கம் ॥ 46 ॥
யாவத்கச்சாமி ஸௌமித்ரே ம்ரு'கமாநயிதும் த்ருதம் ।
பஶ்ய லக்ஷ்மண வைதேஹீம் ம்ரு'கத்வசி கதஸ்ப்ரு'ஹாம் ॥ 47 ॥
த்வசா ப்ரதாநயா ஹ்யேஷ ம்ரு'கோऽத்ய ந பவிஷ்யதி ।
அப்ரமத்தேந தே பாவ்யமாஶ்ரமஸ்தேந ஸீதயா ॥ 48 ॥
யாவத்ப்ரு'ஷதமேகேந ஸாயகேந நிஹந்ம்யஹம் ।
ஹத்வைதச்சர்ம சாதாய ஶீக்ரமேஷ்யாமி லக்ஷ்மண ॥ 49 ॥
ப்ரதக்ஷிணேநாதிபலேந பக்ஷிணா ஜடாயுஷா புத்திமதா ச லக்ஷ்மண ।
பவாப்ரமத்தஃ பரிக்ரு'ஹ்ய மைதிலீம் ப்ரதிக்ஷணம் ஸர்வத ஏவ ஶங்கிதஃ ॥ 50 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அரண்யகாண்டே த்ரிசத்வாரிம்ஶஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||
tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||
aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||
masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||
māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||
tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||
eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||
yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||
sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||
samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||
tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||
tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |
iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती ।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ 1 ॥
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम् ॥ 2 ॥
तयाऽऽहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तौ देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ 3 ॥
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ 4 ॥
चरन्तोमृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।
अनेन निहता राजन् राजानः कामरूपिणा ॥ 5 ॥
अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसन्निभम् ॥ 6 ॥
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ 7 ॥
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा चर्मणा हृतचेतना ॥ 8 ॥
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ 9 ॥
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमरास्सृमरास्तथा ॥ 10 ॥
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा ।
विचरन्ति महाबाहो रुपश्रेष्ठा मनोहराः ॥ 11 ॥
न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगो मया ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथाऽयं मृगसत्तमः ॥ 12 ॥
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसन्निभः ॥ 13 ॥
अहो रूपमहो लक्ष्मीस्स्वरसम्पच्च शोभना ।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे ॥ 14 ॥
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव ।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ 15 ॥
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ 16 ॥
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।
मृगरूपमिदं व्यक्तं विस्मयं जनयिष्यति ॥ 17 ॥
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥ 18 ॥
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ 19 ॥
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ 20 ॥
तेन काञ्चनवर्णेन मणिप्रवरशृङ्गिणा ।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ॥ 21 ॥
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ।
एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम् ॥ 22 ॥
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ 23 ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् ।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ 24 ॥
न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये ।
कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥ 25 ॥
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दवः ॥ 26 ॥
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।
जिह्वां मुखान्निस्सरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ 27 ॥
मसारगल्लर्कमुखश्शङ्खमुक्तानिभोदरः ।
कस्य नामाभिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ 28 ॥
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनद मयप्रभम् ।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ 29 ॥
मांसहेतोरपि मृगान्विनोदार्थं च धन्वनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ 30 ॥
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ 31 ॥
तत्सारमखिलं नृणां धनं निचयवर्धनम् ।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ 32 ॥
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥ 33 ॥
एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ 34 ॥
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥ 35 ॥
एष चैव मृगश्श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः ।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ 36 ॥
यदि वाऽयं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण ।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योस्य वधो मया ॥ 37 ॥
एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुङ्गवाः ॥ 38 ॥
उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥ 39 ॥
पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान्हन्तिस्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ 40 ॥
स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्षस्तस्य बभूव ह ॥ 41 ॥
समुत्थाने व तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत् ॥ 42 ॥
त्वयाऽविगण्य वातापे परिभूतास्स्वतेजसा ।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ 43 ॥
तदेवं न भवेद्रक्षोवातापिरिव लक्ष्मण ।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ 44 ॥
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मां गतः ।
इह त्वं भव सन्नद्दो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ 45 ॥
अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन ।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यपि वा मृगम् ॥ 46 ॥
यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ।
पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥ 47 ॥
त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ 48 ॥
यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ 49 ॥
प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः परिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||
tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||
aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||
masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||
māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||
tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||
eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||
yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||
sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||
samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||
tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||
tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |
iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in