3.43 Aranyakanda - Trichatvarimsha Sargah

ॐ

3.43 અરણ્યકાણ્ડ - ત્રિચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

સા તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સુશ્રોણી કુસુમાન્યપચિન્વતી ।

હેમરાજતવર્ણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યામુપશોભિતમ્ ॥ 1 ॥

પ્રહૃષ્ટા ચાનવદ્યાઙ્ગી મૃષ્ટહાટકવર્ણિની ।

ભર્તારમપિ ચક્રન્દ લક્ષ્મણં ચાપિ સાયુધમ્ ॥ 2 ॥

તયાઽઽહૂતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વૈદેહ્યા રામલક્ષ્મણૌ ।

વીક્ષમાણૌ તુ તૌ દેશં તદા દદૃશતુર્મૃગમ્ ॥ 3 ॥

શઙ્કમાનસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણો રામમબ્રવીત્ ।

તમેવૈનમહં મન્યે મારીચં રાક્ષસં મૃગમ્ ॥ 4 ॥

ચરન્તોમૃગયાં હૃષ્ટાઃ પાપેનોપાધિના વને ।

અનેન નિહતા રાજન્ રાજાનઃ કામરૂપિણા ॥ 5 ॥

અસ્ય માયાવિદો માયામૃગરૂપમિદં કૃતમ્ ।

ભાનુમત્પુરુષવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વપુરસન્નિભમ્ ॥ 6 ॥

મૃગો હ્યેવંવિધો રત્નવિચિત્રો નાસ્તિ રાઘવ ।

જગત્યાં જગતીનાથ માયૈષા હિ ન સંશયઃ ॥ 7 ॥

એવં બ્રુવાણં કાકુત્સ્થં પ્રતિવાર્ય શુચિસ્મિતા ।

ઉવાચ સીતા સંહૃષ્ટા ચર્મણા હૃતચેતના ॥ 8 ॥

આર્યપુત્રાભિરામોઽસૌ મૃગો હરતિ મે મનઃ ।

આનયૈનં મહાબાહો ક્રીડાર્થં નો ભવિષ્યતિ ॥ 9 ॥

ઇહાશ્રમપદેઽસ્માકં બહવઃ પુણ્યદર્શનાઃ ।

મૃગાશ્ચરન્તિ સહિતાશ્ચમરાસ્સૃમરાસ્તથા ॥ 10 ॥

ઋક્ષાઃ પૃષતસઙ્ઘાશ્ચ વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા ।

વિચરન્તિ મહાબાહો રુપશ્રેષ્ઠા મનોહરાઃ ॥ 11 ॥

ન ચાસ્ય સદૃશો રાજન્દૃષ્ટપૂર્વો મૃગો મયા ।

તેજસા ક્ષમયા દીપ્ત્યા યથાઽયં મૃગસત્તમઃ ॥ 12 ॥

નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગો રત્નબિન્દુસમાચિતઃ ।

દ્યોતયન્વનમવ્યગ્રં શોભતે શશિસન્નિભઃ ॥ 13 ॥

અહો રૂપમહો લક્ષ્મીસ્સ્વરસમ્પચ્ચ શોભના ।

મૃગોઽદ્ભુતો વિચિત્રાઙ્ગો હૃદયં હરતીવ મે ॥ 14 ॥

યદિ ગ્રહણમભ્યેતિ જીવન્નેવ મૃગસ્તવ ।

આશ્ચર્યભૂતં ભવતિ વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥ 15 ॥

સમાપ્તવનવાસાનાં રાજ્યસ્થાનાં ચ નઃ પુનઃ ।

અન્તઃપુરવિભૂષાર્થો મૃગ એષ ભવિષ્યતિ ॥ 16 ॥

ભરતસ્યાર્યપુત્રસ્ય શ્વશ્રૂણાં મમ ચ પ્રભો ।

મૃગરૂપમિદં વ્યક્તં વિસ્મયં જનયિષ્યતિ ॥ 17 ॥

જીવન્ન યદિ તેઽભ્યેતિ ગ્રહણં મૃગસત્તમઃ ।

અજિનં નરશાર્દૂલ રુચિરં મે ભવિષ્યતિ ॥ 18 ॥

નિહતસ્યાસ્ય સત્ત્વસ્ય જામ્બૂનદમયત્વચિ ।

શષ્પબૃસ્યાં વિનીતાયામિચ્છામ્યહમુપાસિતુમ્ ॥ 19 ॥

કામવૃત્તમિદં રૌદ્રં સ્ત્રીણામસદૃશં મતમ્ ।

વપુષા ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય વિસ્મયો જનિતો મમ ॥ 20 ॥

તેન કાઞ્ચનવર્ણેન મણિપ્રવરશૃઙ્ગિણા ।

તરુણાદિત્યવર્ણેન નક્ષત્રપથવર્ચસા ॥ 21 ॥

બભૂવ રાઘવસ્યાપિ મનો વિસ્મયમાગતમ્ ।

એવં સીતાવચઃ શ્રુત્વા તં દૃષ્ટ્વા મૃગમદ્ભુતમ્ ॥ 22 ॥

લોભિતસ્તેન રૂપેણ સીતયા ચ પ્રચોદિતઃ ।

ઉવાચ રાઘવો હૃષ્ટો ભ્રાતરં લક્ષ્મણં વચઃ ॥ 23 ॥

પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહ્યાઃ સ્પૃહાં મૃગગતામિમામ્ ।

રૂપશ્રેષ્ઠતયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥ 24 ॥

ન વને નન્દનોદ્ધેશે ન ચૈત્રરથસંશ્રયે ।

કુતઃપૃથિવ્યાં સૌમિત્રે યોઽસ્ય કશ્ચિત્સમો મૃગઃ ॥ 25 ॥

પ્રતિલોમાનુલોમાશ્ચ રુચિરા રોમરાજયઃ ।

શોભન્તે મૃગમાશ્રિત્ય ચિત્રાઃ કનકબિન્દવઃ ॥ 26 ॥

પશ્યાસ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય દીપ્તામગ્નિશિખોપમામ્ ।

જિહ્વાં મુખાન્નિસ્સરન્તીં મેઘાદિવ શતહ્રદામ્ ॥ 27 ॥

મસારગલ્લર્કમુખશ્શઙ્ખમુક્તાનિભોદરઃ ।

કસ્ય નામાભિરૂપ્યોઽસૌ ન મનો લોભયેન્મૃગઃ ॥ 28 ॥

કસ્ય રૂપમિદં દૃષ્ટ્વા જામ્બૂનદ મયપ્રભમ્ ।

નાનારત્નમયં દિવ્યં ન મનો વિસ્મયં વ્રજેત્ ॥ 29 ॥

માંસહેતોરપિ મૃગાન્વિનોદાર્થં ચ ધન્વનઃ ।

ઘ્નન્તિ લક્ષ્મણ રાજાનો મૃગયાયાં મહાવને ॥ 30 ॥

ધનાનિ વ્યવસાયેન વિચીયન્તે મહાવને ।

ધાતવો વિવિધાશ્ચાપિ મણિરત્નસુવર્ણિનઃ ॥ 31 ॥

તત્સારમખિલં નૃણાં ધનં નિચયવર્ધનમ્ ।

મનસા ચિન્તિતં સર્વં યથા શુક્રસ્ય લક્ષ્મણ ॥ 32 ॥

અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્ ।

તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાશ્ચ લક્ષ્મણ ॥ 33 ॥

એતસ્ય મૃગરત્નસ્ય પરાર્ધ્યે કાઞ્ચનત્વચિ ।

ઉપવેક્ષ્યતિ વૈદેહી મયા સહ સુમધ્યમા ॥ 34 ॥

ન કાદલી ન પ્રિયકી ન પ્રવેણી ન ચાવિકી ।

ભવેદેતસ્ય સદૃશી સ્પર્શનેનેતિ મે મતિઃ ॥ 35 ॥

એષ ચૈવ મૃગશ્શ્રીમાન્ યશ્ચ દિવ્યો નભશ્ચરઃ ।

ઉભાવેતૌ મૃગૌ દિવ્યૌ તારામૃગમહીમૃગૌ ॥ 36 ॥

યદિ વાઽયં તથા યન્માં ભવેદ્વદસિ લક્ષ્મણ ।

માયૈષા રાક્ષસસ્યેતિ કર્તવ્યોસ્ય વધો મયા ॥ 37 ॥

એતેન હિ નૃશંસેન મારીચેનાકૃતાત્મના ।

વને વિચરતા પૂર્વં હિંસિતા મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥ 38 ॥

ઉત્થાય બહવો યેન મૃગયાયાં જનાધિપાઃ ।

નિહતાઃ પરમેષ્વાસાસ્તસ્માદ્વધ્યસ્ત્વયં મૃગઃ ॥ 39 ॥

પુરસ્તાદિહ વાતાપિઃ પરિભૂય તપસ્વિનઃ ।

ઉદરસ્થો દ્વિજાન્હન્તિસ્વગર્ભોઽશ્વતરીમિવ ॥ 40 ॥

સ કદાચિચ્ચિરાલ્લોભાદાસસાદ મહામુનિમ્ ।

અગસ્ત્યં તેજસા યુક્તં ભક્ષસ્તસ્ય બભૂવ હ ॥ 41 ॥

સમુત્થાને વ તદ્રૂપં કર્તુકામં સમીક્ષ્ય તમ્ ।

ઉત્સ્મયિત્વા તુ ભગવાન્વાતાપિમિદમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥

ત્વયાઽવિગણ્ય વાતાપે પરિભૂતાસ્સ્વતેજસા ।

જીવલોકે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માદસિ જરાં ગતઃ ॥ 43 ॥

તદેવં ન ભવેદ્રક્ષોવાતાપિરિવ લક્ષ્મણ ।

મદ્વિધં યોઽતિમન્યેત ધર્મનિત્યં જિતેન્દ્રિયમ્ ॥ 44 ॥

ભવેદ્ધતોઽયં વાતાપિરગસ્ત્યેનેવ માં ગતઃ ।

ઇહ ત્વં ભવ સન્નદ્દો યન્ત્રિતો રક્ષ મૈથિલીમ્ ॥ 45 ॥

અસ્યામાયત્તમસ્માકં યત્કૃત્યં રઘુનન્દન ।

અહમેનં વધિષ્યામિ ગ્રહીષ્યામ્યપિ વા મૃગમ્ ॥ 46 ॥

યાવદ્ગચ્છામિ સૌમિત્રે મૃગમાનયિતું દ્રુતમ્ ।

પશ્ય લક્ષ્મણ વૈદેહીં મૃગત્વચિ ગતસ્પૃહામ્ ॥ 47 ॥

ત્વચા પ્રધાનયા હ્યેષ મૃગોઽદ્ય ન ભવિષ્યતિ ।

અપ્રમત્તેન તે ભાવ્યમાશ્રમસ્થેન સીતયા ॥ 48 ॥

યાવત્પૃષતમેકેન સાયકેન નિહન્મ્યહમ્ ।

હત્વૈતચ્ચર્મ ચાદાય શીઘ્રમેષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥ 49 ॥

પ્રદક્ષિણેનાતિબલેન પક્ષિણા જટાયુષા બુદ્ધિમતા ચ લક્ષ્મણ ।

ભવાપ્રમત્તઃ પરિગૃહ્ય મૈથિલીં પ્રતિક્ષણં સર્વત એવ શઙ્કિતઃ ॥ 50 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ત્રિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha tricatvāriṃśassargaḥ |

sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |

hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||

prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |

bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||

tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |

vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||

śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |

tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||

carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |

anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||

asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |

bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||

mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |

jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||

evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |

uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||

āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |

ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||

ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |

mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |

vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||

na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |

tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||

nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |

dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||

aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |

mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||

yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |

āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||

samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |

antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||

bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |

mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||

jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |

ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||

nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |

śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||

kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |

vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||

tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |

taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||

babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |

evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||

lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |

uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |

rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||

na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |

kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||

pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |

śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||

paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |

jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||

masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |

kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||

kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |

nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||

māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |

ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |

dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||

tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |

manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||

arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |

tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||

etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |

upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||

na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |

bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||

eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |

ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||

yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |

māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||

etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |

vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||

utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |

nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||

purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |

udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||

sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |

agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||

samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |

utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||

tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |

jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||

tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |

madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||

bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |

iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||

asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |

ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||

yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |

paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||

tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |

apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||

yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |

hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |

bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||