શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।
અથ એકોનસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
કૃત્વૈવમુદકં તસ્મૈ પ્રસ્થિતૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
અવેક્ષન્તૌ વને સીતાં પશ્ચિમાં જગ્મતુર્દિશમ્ ॥ 1 ॥
તૌ દિશં દક્ષિણાં ગત્વા શરચાપાસિધારિણૌ ।
અવિપ્રહતમૈક્ષ્વાકૌ પન્થાનં પ્રતિપેદતુઃ ॥ 2 ॥
ગુલ્મૈર્વૃક્ષૈશ્ચ બહુભિર્લતાભિશ્ચ પ્રવેષ્ટિતમ્ ।
આવૃતં સર્વતો દુર્ગં ગહનં ઘોરદર્શનમ્ ॥ 3 ॥
વ્યતિક્રમ્ય તુ વેગેન વ્યાલસિંહનિષેવિતમ્ ।
સુભીમં તન્મહારણ્યં વ્યતિયાતૌ મહાબલૌ ॥ 4 ॥
તતઃ પરં જનસ્થાનાતત્રિક્રોશં ગમ્ય રાઘવૌ ।
ક્રૌઞ્ચારણ્યં વિવિશતુર્ગહનં તૌ મહૌજસૌ ॥ 5 ॥
નાનામેઘઘનપ્રખ્યં પ્રહૃષ્ટમિવ સર્વતઃ ।
નાનાપક્ષિગણૈર્યુક્તં નાનાવ્યાલમૃગૈર્યુતમ્ ॥ 6 ॥
દિદૃક્ષમાણૌ વૈદેહીં તદ્વનં તૌ વિચિક્યતુઃ ।
તત્ર તત્રાવતિષ્ઠન્તૌ સીતાહરણકર્શિતૌ ॥ 7 ॥
તતઃ પૂર્વેણ તૌ ગત્વા ત્રિક્રોશં ભ્રાતરૌ તદા ।
ક્રૌઞ્ચારણ્યમતિક્રમ્ય મતઙ્ગાશ્રમમન્તરા ॥ 8 ॥
દૃષ્ટ્વા તુ તદ્વનં ઘોરં બહુભીમમૃગદ્વિજમ્ ।
નનાસત્ત્વસમાકીર્ણં સર્વં ગહનપાદપમ્ ॥ 9 ॥
દદૃશાતે તુ તૌ તત્ર દરીં દશરથાત્મજૌ ।
પાતાલસમગમ્ભીરાં તમસા નિત્યસંવૃતામ્ ॥ 10 ॥
આસાદ્ય તૌ નરવ્યાઘ્રૌ દર્યાસ્તસ્યાવિદૂરતઃ ।
દદૃશાતે મહારૂપાં રાક્ષસીં વિકૃતાનનામ્ ॥ 11 ॥
ભયદામલ્પસત્ત્વાનાં બીભત્સાં રૌદ્રદર્શનામ્ ।
લમ્બોદરીં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાં કરાલીં પરુષત્વચમ્ ॥ 12 ॥
ભક્ષયન્તીં મૃગાન્ભીમાન્વિકટાં મુક્તમૂર્ધજામ્ ।
પ્રૈક્ષેતાં તૌ તતસ્તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 13 ॥
સા સમાસાદ્ય તૌ વીરૌ વ્રજન્તં ભ્રાતુરગ્રતઃ ।
એહિ રંસ્યાવહેત્યુક્ત્વા સમાલમ્બત લક્ષ્મણમ્ ॥ 14 ॥
ઉવાચ ચૈનં વચનં સૌમિત્રિમુપગૂહ્ય સા ।
અહં ત્વયોમુખી નામ લબ્ધા તે ત્વમસિ પ્રિયઃ ॥ 15 ॥
નાથ પર્વતકૂટેષુ નદીનાં પુલિનેષુ ચ ।
આયુશ્શેષમિમં વીર ત્વં મયા સહ રંસ્યસે ॥ 16 ॥
એવમુક્તસ્તુ કુપિતઃ ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય લક્ષ્મણઃ ।
કર્ણનાસાસ્તનં તસ્યા નિચકર્તારિસૂદનઃ ॥ 17 ॥
કર્ણનાસે નિકૃત્તે તુ વિસ્વરં સા વિનદ્ય ચ ।
યથાગતં પ્રદુદ્રાવ રાક્ષસી ભીમદર્શના ॥ 18 ॥
તસ્યાં ગતાયાં ગહનં વ્રજન્તૌ વનમોજસા ।
આસેદતુરમિત્રઘ્નૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 19 ॥
લક્ષ્મણસ્તુ મહાતેજાસ્સત્ત્વવાન્ શીલવાન્ શુચિઃ ।
અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ભ્રાતરં દીપ્તતેજસમ્ ॥ 20 ॥
સ્પન્દતે ચ દૃઢં બાહુરુદ્વિગ્નમિવ મે મનઃ ।
પ્રાયશશ્ચાપ્યનિષ્ટાનિ નિમિત્તાન્યુપલક્ષયે ॥ 21 ॥
તસ્માત્સજ્જીભવાર્ય ત્વં કુરુષ્વ વચનં હિતમ્ ।
મમૈવ હિ નિમિત્તાનિ સદ્યશ્શંસન્તિ સમ્ભ્રમમ્ ॥ 22 ॥
એષ વઞ્ચુલકો નામ પક્ષી પરમદારુણઃ ।
આવયોર્વિજયં યુદ્ધે શંસન્નિવ વિનર્દતિ ॥ 23 ॥
તયોરન્વેષતોરેવં સર્વં તદ્વનમોજસા ।
સઞ્જજ્ઞે વિપુલઃ શબ્દો પ્રભઞ્જન્નિવ તદ્વનમ્ ॥ 24 ॥
સંવેષ્ટિતમિવાત્યર્થં ગગનં માતરિશ્વના ।
વનસ્ય તસ્ય શબ્દોઽભૂદ્દિવમાપૂરયન્નિવ ॥ 25 ॥
તં શબ્દં કાઙ્ક્ષમાણસ્તુ રામઃ કક્ષે સહાનુજઃ ।
દદર્શ સુમહાકાયં રાક્ષસં વિપુલોદરમ્ ॥ 26 ॥
આસેદતુસ્તતસ્તત્ર તાવુભૌ પ્રમુખે સ્થિતમ્ ।
વિવૃદ્ધમશિરોગ્રીવં કબન્ધમુદરે મુખમ્ ॥ 27 ॥
રોમભિર્નિચિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મહાગિરિમિવોછ્રિતમ્ ।
નીલમેઘનિભં રૌદ્રં મેઘસ્તનિતનિસ્વનમ્ ॥ 28 ॥
અગ્નિજ્વાલાનિકાશેન લલાટસ્થેન દીપ્યતા ।
મહાપક્ષ્મેણ પિઙ્ગેન વિપુલેનાયતેન ચ ॥ 29 ॥
એકેનોરસિ ઘોરેણ નયનેનાશુદર્શિના ।
મહાદંષ્ટ્રોપપન્નં તલ્લેલિહાનં મહામુખમ્ ॥ 30 ॥
ભક્ષયન્તં મહાઘોરાનૃક્ષસિંહમૃગદ્વિપાન્ ।
ઘોરૌ ભુજૌ વિકુર્વાણમુભૌ યોજનમાયતૌ ॥ 31 ॥
કરાભ્યાં વિવિધાન્ગૃહ્યઋક્ષાન્પક્ષિગણાન્મૃગાન્ ।
આકર્ષન્તં વિકર્ષન્તમનેકાન્મૃગયૂથપાન્ ॥ 32 ॥
સ્થિતમાવૃત્ય પન્થાનં તયોર્ભ્રાત્રોઃ પ્રપન્નયોઃ ।
અથ તૌ સમભિક્રમ્ય ક્રોશમાત્રે દદર્શતુઃ ॥ 33 ॥
મહાન્તં દારુણં ભીમં કબન્ધં ભુજસંવૃમ્ ।
કબન્ધમિવ સંસ્થાનાદતિઘોરપ્રદર્શનમ્ ॥ 34 ॥
સ મહાબાહુરત્યર્થં પ્રસાર્ય વિપુલૌ ભુજૌ ।
જગ્રાહ સહિતાવેવ રાઘવૌ પીડયન્બલાત્ ॥ 35 ॥
ખડ્ગિનૌ દૃઢધન્વાનૌ તિગ્મતેજોવપુર્ધરૌ ।
ભ્રાતરૌ વિવશં પ્રાપ્તૌ કૃષ્યમાણૌ મહાબલૌ ॥ 36 ॥
તત્ર ધૈર્યેણ શૂરસ્તુ રાઘવો નૈવ વિવ્યથે ।
બાલ્યાદનાશ્રયત્વાચ્ચ લક્ષ્મણસ્ત્વતિવિવ્યથે ॥ 37 ॥
ઉવાચ સ વિષણ્ણસ્સન્રાઘવં રાઘવાનુજઃ ।
પશ્ય માં વીર વિવશં રાક્ષસસ્ય વશં ગતમ્ ॥ 38 ॥
મયૈકેન વિનિર્યુક્તઃ પરિમુઞ્ચસ્વ રાઘવ ।
માં હિ ભૂતબલિં દત્વા પલાયસ્વ યથાસુખમ્ ॥ 39 ॥
અધિગન્તાસિ વૈદેહીમચિરેણેતિ મે મતિઃ ।
પ્રતિલભ્ય ચ કાકુત્સ્થ પિતૃપૈતામહીં મહીમ્ ॥ 40 ॥
તત્ર માં રામ રાજ્યસ્થસ્સ્મર્તુમર્હસિ સર્વદા ।
લક્ષ્મણેનૈવમુક્તસ્તુ રામસ્સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ॥ 41 ॥
મા સ્મ ત્રાસં કૃથા વીર ન હિ ત્વાદૃગ્વિષીદતિ ।
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રૂરો ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 42 ॥
પપ્રચ્છ ઘનનિર્ઘોષઃ કબન્ધો દાનવોત્તમઃ ।
કૌ યુવાં વૃષભસ્કન્ધૌ મહાખડ્ગધનુર્ધરૌ ॥ 43 ॥
ઘોરં દેશમિમં પ્રાપ્તૌ મમ ભક્ષાવુપસ્થિતૌ ।
વદતં કાર્યમિહ વાં કિમર્થં ચાગતૌ યુવામ્ ॥ 44 ॥
ઇમં દેશમનુપ્રાપ્તૌ ક્ષુધાર્તસ્યેહ તિષ્ઠતઃ ।
સબાણચાપખડ્ગૌ ચ તીક્ષ્ણશૃઙ્ગાવિવર્ષભૌ ॥ 45 ॥
મમાસ્યમનુસમ્પ્રાપ્તૌ દુર્લભં જીવિતં પુનઃ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કબન્ધસ્ય દુરાત્મનઃ ॥ 46 ॥
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા ।
કૃચ્છ્રાત્ કૃચ્છ્રતરં પ્રાપ્ય દારુણં સત્યવિક્રમઃ ॥ 47 ॥
વ્યસનં જીવિતાન્તાય પ્રાપ્તમપ્રાપ્ય તાં પ્રિયામ્ ।
કાલસ્ય સુમહદ્વીર્યં સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 48 ॥
ત્વાં ચ માં ચ નરવ્યાઘ્ર વ્યસનૈઃ પશ્ય મોહિતૌ ।
નાતિભારોસ્તિ કાલસ્ય સર્વભૂતેષુ લક્ષ્મણ ॥ 49 ॥
શૂરાશ્ચ બલવન્તશ્ચ કૃતાસ્ત્રાશ્ચ રણાજિરે ।
કાલાભિપન્નાસ્સીદન્તિ યથા વાલુકસેતવઃ ॥ 50 ॥
ઇતિ બ્રુવાણો દૃઢસત્યવિક્રમો મહાયશા દાશરથિઃ પ્રતાપવાન્ ।
અવેક્ષ્ય સૌમિત્રિમુદગ્રપૌરુષં સ્થિરાં તદા સ્વાં મતિમાત્મનાઽકરોત્ ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ 1 ॥
तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ 2 ॥
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ 3 ॥
व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ 4 ॥
ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ 5 ॥
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम् ॥ 6 ॥
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ 7 ॥
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा ॥ 8 ॥
दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।
ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ 9 ॥
ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ 10 ॥
आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ 11 ॥
भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ 12 ॥
भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।
प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम् ॥ 14 ॥
उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा ।
अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः ॥ 15 ॥
नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ 16 ॥
एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ 17 ॥
कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना ॥ 18 ॥
तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 19 ॥
लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ 20 ॥
स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ 21 ॥
तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ 22 ॥
एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ 23 ॥
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।
सञ्जज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ 24 ॥
संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ 25 ॥
तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम् ॥ 26 ॥
आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ 27 ॥
रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ 28 ॥
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ 29 ॥
एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम् ॥ 30 ॥
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ 31 ॥
कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ॥ 32 ॥
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ॥ 33 ॥
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ 34 ॥
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ 35 ॥
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ 36 ॥
तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे ॥ 37 ॥
उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः ।
पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम् ॥ 38 ॥
मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ 39 ॥
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ 40 ॥
तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 41 ॥
मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति ।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 42 ॥
पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ 43 ॥
घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ 44 ॥
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ 45 ॥
ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ 46 ॥
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः ॥ 47 ॥
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 48 ॥
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 49 ॥
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ 50 ॥
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत् ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.