Valmiki Ramayana Aranya Kanda Sarga 69 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

राम र लक्ष्मणले सीतालाई खोज्दै क्रौञ्चारण्य हुँदै मतङ्ग आश्रमतर्फको बाटो लिए। बाटामा उनीहरूले अयोमुखी नामकी राक्षसी भेटे, जसले लक्ष्मणलाई समात्न खोज्दा लक्ष्मणले उनका कान र नाक काटिदिए। त्यसपछि उनीहरूले टाउको र घाँटी नभएको, पेटमा मुख भएको विशाल कबन्ध राक्षस देखे, जसले दुवै भाइलाई समात्यो। लक्ष्मणले रामलाई आफूले रोक्ने र राम भाग्ने प्रस्ताव राखे, तर रामले डराउन नपर्ने भनी सम्झाए। कबन्धले उनीहरूलाई आफ्नो भोजन बन्न आएको भन्दै प्रश्न सोध्दा रामले कालको प्रभावले सबै प्राणी विपत्तिमा पर्ने कुरा लक्ष्मणलाई भने।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।

Shloka 1

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ 1 ॥

kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||

यसरी उनीहरूले उनका लागि जल अर्पण गरिसकेपछि राम र लक्ष्मण वनमा सीतालाई हेर्दै पश्चिम दिशातर्फ प्रस्थान गरे ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ 2 ॥

tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||

ती इक्ष्वाकुवंशी राम र लक्ष्मण बाण, धनुष र तरवार धारण गरी दक्षिण दिशातर्फ गएर अवरोधरहित बाटोतर्फ लागे ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ 3 ॥

gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||

त्यो बाटो धेरै झाडी, रूख र लताहरूले घेरिएको, सबैतिरबाट ढाकिएको, दुर्गम, घना र भयानक देखिने थियो ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ 4 ॥

vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||

महाबली ती दुईजनाले हिंस्र जन्तु र सिंहहरूले सेवन गर्ने, अत्यन्त भयानक त्यो ठूलो वनलाई वेगसँग पार गरे ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ 5 ॥

tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||

त्यसपछि महापराक्रमी राघवहरू जनस्थानबाट तीन कोस जति गएर घना क्रौञ्चारण्यमा प्रवेश गरे ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम् ॥ 6 ॥

nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||

त्यो वन विभिन्न मेघहरूजस्तै घना थियो, सबैतिर हर्षित देखिन्थ्यो, विभिन्न पक्षीसमूहहरूले युक्त थियो र विभिन्न हिंस्र जन्तु तथा मृगहरूले भरिएको थियो ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ 7 ॥

didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||

सीतालाई हेर्न चाहने ती दुईजनाले सीताहरणले पीडित भई त्यस वनमा यताउता खोजी गरे, ठाउँठाउँमा रोकिँदै ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा ॥ 8 ॥

tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||

त्यसपछि ती दाजुभाइले पूर्वतर्फ तीन कोस जति गएर क्रौञ्चारण्यलाई पार गरी मतङ्ग आश्रमको बाटो लिए ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।
ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ 9 ॥

dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||

तब ती दुवैले त्यो भयानक वन देखे, जो धेरै डरलाग्दा मृग र पक्षीहरूले भरिएको थियो, जीवजन्तुहरूबाट रहित थियो र सबैतिर घना रूखहरूले ढाकिएको थियो। ^AI

Shloka 10

ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ 10 ॥

dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||

त्यसपछि दशरथका ती दुई छोराहरूले त्यहाँ पातालजस्तै गहिरो र सधैं अन्धकारले ढाकिएको एउटा गुफा देखे। ^AI

Shloka 11

आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ 11 ॥

āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||

ती नरश्रेष्ठ दुवै त्यस गुफाको नजिक पुगेर महाकाय, विकृत मुख भएकी एउटी राक्षसी देखे। ^AI

Shloka 12

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ 12 ॥

bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||

ती अल्पबल भएकाहरूलाई भय दिने, बीभत्स, भयानक दर्शन भएकी, लामो पेट भएकी, धारिला दाँत भएकी, कराल र कठोर छाला भएकी थिई। ^AI

Shloka 13

भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।
प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥

bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||

त्यसपछि ती दाजुभाइ राम र लक्ष्मणले त्यहाँ डरलाग्दा मृगहरूलाई खाइरहेकी, विकट र फुकाएका कपाल भएकी त्यस राक्षसीलाई हेरे। ^AI

Shloka 14

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम् ॥ 14 ॥

sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||

त्यसले ती दुवै वीरहरूकहाँ पुगेर, दाजुको अगाडि हिँडिरहेका लक्ष्मणलाई 'आउ, हामी रमाउँला' भनेर भनी लक्ष्मणलाई समाती। ^AI

Shloka 15

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा ।
अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः ॥ 15 ॥

uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||

त्यसले सौमित्रि (लक्ष्मण) लाई अँगालो हालेर यो वचन भनी — 'म अयोमुखी नामकी हुँ, र तिमी मेरा प्रिय हौ।' ^AI

Shloka 16

नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ 16 ॥

nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||

'हे नाथ, हे वीर, पर्वतका शिखरहरूमा र नदीका किनारहरूमा तिमी मसँग यो बाँकी आयु रमाउँदै बिताउनेछौ।' ^AI

Shloka 17

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ 17 ॥

evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||

यसरी भनिएपछि, शत्रुहरूको संहार गर्ने क्रोधित लक्ष्मणले तरवार उठाएर तिनकी कान र नाक (र स्तन) काटिदिए। ^AI

Shloka 18

कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना ॥ 18 ॥

karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||

कान र नाक काटिएपछि त्यो भयानक देखिने राक्षसीले अत्यन्त कर्कश स्वरमा चिच्याएर जुन बाटोबाट आएकी थिई, त्यही बाटोबाट भागिन्। ^AI

Shloka 19

तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 19 ॥

tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||

त्यो गएपछि शत्रुहरूको संहार गर्ने दाजुभाइ राम र लक्ष्मणले बलका साथ घना वनतिर लागे। ^AI

Shloka 20

लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ 20 ॥

lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||

महान् तेज भएका, बलवान्, सदाचारी र पवित्र लक्ष्मणले हात जोडेर दीप्त तेज भएका आफ्ना दाजुलाई यसरी भने। ^AI

Shloka 21

स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ 21 ॥

spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||

मेरो बाहु दृढ रूपमा स्पन्दन (कम्पन) गरिरहेको छ, मेरो मन उद्विग्न भएझैँ लाग्छ, र प्रायः अशुभ लक्षणहरू पनि देखिरहेको छु। ^AI

Shloka 22

तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ 22 ॥

tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||

त्यसैले हे आर्य, तपाईं तयार हुनुहोस् र हितकर वचन पालना गर्नुहोस्; मेरा लागि त यी लक्षणहरूले तुरुन्तै आउने संकटको सूचना दिइरहेका छन्। ^AI

Shloka 23

एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ 23 ॥

eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||

यो अत्यन्त भयानक पक्षी वञ्चुलक नामक छ; यसले हामी दुवैको युद्धमा विजयको सूचना दिएझैँ कराइरहेको छ। ^AI

Shloka 24

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।
सञ्जज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ 24 ॥

tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||

तिनीहरू यसरी बलका साथ त्यो सम्पूर्ण वन खोजिरहेकै बेला त्यो वनलाई चिर्दै जाने ठूलो शब्द उत्पन्न भयो। ^AI

Shloka 25

संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ 25 ॥

saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||

त्यस वनको शब्द वायुदेवले आकाशलाई अत्यन्त ढाकेझैं गरी स्वर्गलोकसम्म भर्दै थियो। ^AI

Shloka 26

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम् ॥ 26 ॥

taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||

त्यस शब्दलाई सुन्न चाहँदै कान्छो भाइसहित रामले झाडीमा एक अत्यन्त विशाल शरीर भएको, फराकिलो पेट भएको राक्षस देखे। ^AI

Shloka 27

आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ 27 ॥

āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||

तब ती दुवैजना त्यसअघि उभिएको, टाउको र घाँटी नभएको, पेटमा मुख भएको कबन्धतर्फ गए। ^AI

Shloka 28

रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ 28 ॥

romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||

त्यो तीखा र घना रौंले ढाकिएको, ठूलो पर्वतझैं उच्च, नीलो मेघजस्तो देखिने, भयानक र मेघको गर्जनजस्तो आवाज भएको थियो। ^AI

Shloka 29

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ 29 ॥

agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||

त्यसको निधारमा अग्निको ज्वालाजस्तै चम्किलो, ठूला परेला भएको, पिङ्गल रङ्गको, फराकिलो र लामो एउटा आँखा थियो। ^AI

Shloka 30

एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम् ॥ 30 ॥

ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||

त्यसको छातीमा अशुद्ध देख्ने भयानक एउटै आँखा थियो, र ठूला दाँत भएको त्यो ठूलो मुख जिब्रोले चाटिरहेको थियो। ^AI

Shloka 31

भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ 31 ॥

bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||

त्यो अत्यन्त भयानक भालु, सिंह र हात्तीहरूलाई खाइरहेको थियो, र दुई योजन लामा भयानक बाहुहरूलाई चलाइरहेको थियो। ^AI

Shloka 32

कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ॥ 32 ॥

karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||

त्यो आफ्ना दुई हातले विविध भालु, पक्षीसमूह र मृगहरूलाई समाती, धेरै मृगसमूहका नेताहरूलाई तान्दै र घस्काउँदै थियो। ^AI

Shloka 33

स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ॥ 33 ॥

sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||

त्यस कबन्धले बाटो छेकेर उभिएको अवस्थामा, शरणमा आएका ती दुई भाइहरू त्यसतर्फ अगाडि बढे, र एक कोसको दूरीमा पुगेर उनीहरूले त्यसलाई देखे ॥ 33 ॥ ^AI

Shloka 34

महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ 34 ॥

mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||

त्यो विशाल, भयानक र डरलाग्दो कबन्ध थियो, जसको शरीर हातहरूले ढाकिएको थियो; त्यो आकारले कबन्धजस्तै देखिन्थ्यो र अत्यन्त भयानक रूपमा प्रकट भएको थियो ॥ 34 ॥ ^AI

Shloka 35

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ 35 ॥

sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||

त्यस महाबाहुले आफ्ना विशाल दुवै हातहरू अत्यधिक फैलाएर, बलपूर्वक पीडा दिँदै, ती दुवै राघव भाइहरूलाई सँगै समात्यो ॥ 35 ॥ ^AI

Shloka 36

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ 36 ॥

khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||

खड्गधारी, बलियो धनु भएका, तीक्ष्ण तेज भएको शरीर धारण गर्ने, महाबली ती दुई भाइहरू तानिँदै विवश अवस्थामा पुगे ॥ 36 ॥ ^AI

Shloka 37

तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे ॥ 37 ॥

tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||

त्यहाँ शूरवीर राघवले धैर्यका साथ कुनै व्यथित भएनन्; तर लक्ष्मण भने बाल्यकालदेखिको आश्रयहीनताका कारण अत्यन्त व्यथित भए ॥ 37 ॥ ^AI

Shloka 38

उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः ।
पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम् ॥ 38 ॥

uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||

विषण्ण भएका राघवका अनुज लक्ष्मणले राघवलाई भने — हे वीर! मलाई हेर्नुहोस्, म राक्षसको वशमा परेर विवश भएको छु ॥ 38 ॥ ^AI

Shloka 39

मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ 39 ॥

mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||

हे राघव! म एक्लैले नै यसलाई रोकिरहेको छु, तपाईं मुक्त हुनुहोस्; मलाई भूतबलि दिएर तपाईं सुखपूर्वक भाग्नुहोस् ॥ 39 ॥ ^AI

Shloka 40

अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ 40 ॥

adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||

हे काकुत्स्थ! तपाईंले चाँडै वैदेहीलाई प्राप्त गर्नुहुनेछ — यो मेरो विश्वास हो; र पितृपैतामही पृथ्वीलाई पनि पुनः प्राप्त गर्नुहुनेछ ॥ 40 ॥ ^AI

Shloka 41

तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 41 ॥

tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||

हे राम, त्यहाँ राज्यमा रहँदा तिमीले मलाई सधैं सम्झनु पर्नेछ । लक्ष्मणले यसरी भनेपछि रामले सौमित्रि (लक्ष्मण) लाई भने — ^AI

Shloka 42

मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति ।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 42 ॥

mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||

हे वीर, डराउनु पर्दैन; तिमीजस्तो मानिस कहिल्यै विषादमा पर्दैन । यसै बीच क्रूर, घनघोर गर्जन भएको, दानवहरूमा उत्तम कबन्धले दाजुभाइ राम र लक्ष्मणलाई सोध्यो — ^AI

Shloka 43

पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ 43 ॥

papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||

बलवान वृषभका जस्ता काँध भएका, ठूला खड्ग र धनु धारण गरेका तिमी दुई को हौ ? ^AI

Shloka 44

घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ 44 ॥

ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||

यो भयानक देशमा आई, मेरो भोजन बन्न आएका तिमीहरूले आफ्नो कार्य बताओ; र यहाँ कुन उद्देश्यले आएका हौ ? ^AI

Shloka 45

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ 45 ॥

imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||

यो देशमा आएका, यहाँ बसिरहेको भोकले पीडित मेरो भोक तृप्त गर्न आएका, बाण, धनु र खड्गसहित, तीखा सिङ भएका वृषभजस्ता तिमीहरू — ^AI

Shloka 46

ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ 46 ॥

mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||

मेरो मुखसम्म आएका तिमीहरूको जीवन फेरि दुर्लभ छ । दुरात्मा कबन्धको त्यो वचन सुनेर — ^AI

Shloka 47

उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः ॥ 47 ॥

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||

सत्यविक्रम (सत्य पराक्रम भएका) रामले सुक्दै गएको मुखले, ठूलो कष्टभन्दा पनि ठूलो दारुण कष्टमा पर्दै लक्ष्मणलाई भने — ^AI

Shloka 48

व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 48 ॥

vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||

हे लक्ष्मण, त्यो प्रिय पत्नीलाई नपाई जीवनको अन्त्य गर्न आएको यो विपत्ति; कालको शक्ति सम्पूर्ण प्राणीहरूमा अत्यन्त महान् छ । ^AI

Shloka 49

त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 49 ॥

tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||

हे नरव्याघ्र (पुरुषहरूमध्ये बाघजस्ता वीर) लक्ष्मण! तिमी र म दुवैलाई विपत्तिहरूले मोहित (व्याकुल) बनाएको हेर। हे लक्ष्मण! सम्पूर्ण प्राणीहरूमाथि कालको प्रभाव अत्यन्त भारी छैन (अर्थात् काल सबैमाथि प्रबल छ)। ^AI

Shloka 50

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ 50 ॥

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||

शूरवीर, बलवान् र युद्धक्षेत्रमा शस्त्रविद्यामा निपुण भएकाहरू पनि कालको वशमा परेर बालुवाका सेतु (बाँध) जस्तै धसिँदै नष्ट हुन्छन्। ^AI

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत् ॥ 51 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ ।

अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ 1 ॥

तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।

अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ 2 ॥

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।

आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ 3 ॥

व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम् ।

सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ 4 ॥

ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।

क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ 5 ॥

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।

नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम् ॥ 6 ॥

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।

तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ 7 ॥

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।

क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा ॥ 8 ॥

दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।

ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ 9 ॥

ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।

पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ 10 ॥

आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।

ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ 11 ॥

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।

लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ 12 ॥

भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।

प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।

एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम् ॥ 14 ॥

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा ।

अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः ॥ 15 ॥

नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च ।

आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ 16 ॥

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।

कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ 17 ॥

कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च ।

यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना ॥ 18 ॥

तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।

आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 19 ॥

लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।

अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ 20 ॥

स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।

प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ 21 ॥

तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।

ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ 22 ॥

एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।

आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ 23 ॥

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।

सञ्जज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ 24 ॥

संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना ।

वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ 25 ॥

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।

ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम् ॥ 26 ॥

आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।

विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ 27 ॥

रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम् ।

नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ 28 ॥

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।

महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ 29 ॥

एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ।

महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम् ॥ 30 ॥

भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ।

घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ 31 ॥

कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।

आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ॥ 32 ॥

स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।

अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ॥ 33 ॥

महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम् ।

कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ 34 ॥

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।

जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ 35 ॥

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ ।

भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ 36 ॥

तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।

बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे ॥ 37 ॥

उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः ।

पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम् ॥ 38 ॥

मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव ।

मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ 39 ॥

अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।

प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ 40 ॥

तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 41 ॥

मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति ।

एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 42 ॥

पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः ।

कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ 43 ॥

घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।

वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ 44 ॥

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।

सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ 45 ॥

ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ 46 ॥

उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।

कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः ॥ 47 ॥

व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।

कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 48 ॥

त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।

नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 49 ॥

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।

कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ 50 ॥

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।

अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत् ॥ 51 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

3.69 अरण्यकाण्ड - एकोनसप्ततितम सर्गः