ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഏകോനസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।
കൃത്വൈവമുദകം തസ്മൈ പ്രസ്ഥിതൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ।
അവേക്ഷന്തൌ വനേ സീതാം പശ്ചിമാം ജഗ്മതുര്ദിശമ് ॥ 1 ॥
തൌ ദിശം ദക്ഷിണാം ഗത്വാ ശരചാപാസിധാരിണൌ ।
അവിപ്രഹതമൈക്ഷ്വാകൌ പന്ഥാനം പ്രതിപേദതുഃ ॥ 2 ॥
ഗുല്മൈര്വൃക്ഷൈശ്ച ബഹുഭിര്ലതാഭിശ്ച പ്രവേഷ്ടിതമ് ।
ആവൃതം സര്വതോ ദുര്ഗം ഗഹനം ഘോരദര്ശനമ് ॥ 3 ॥
വ്യതിക്രമ്യ തു വേഗേന വ്യാലസിംഹനിഷേവിതമ് ।
സുഭീമം തന്മഹാരണ്യം വ്യതിയാതൌ മഹാബലൌ ॥ 4 ॥
തതഃ പരം ജനസ്ഥാനാതത്രിക്രോശം ഗമ്യ രാഘവൌ ।
ക്രൌഞ്ചാരണ്യം വിവിശതുര്ഗഹനം തൌ മഹൌജസൌ ॥ 5 ॥
നാനാമേഘഘനപ്രഖ്യം പ്രഹൃഷ്ടമിവ സര്വതഃ ।
നാനാപക്ഷിഗണൈര്യുക്തം നാനാവ്യാലമൃഗൈര്യുതമ് ॥ 6 ॥
ദിദൃക്ഷമാണൌ വൈദേഹീം തദ്വനം തൌ വിചിക്യതുഃ ।
തത്ര തത്രാവതിഷ്ഠന്തൌ സീതാഹരണകര്ശിതൌ ॥ 7 ॥
തതഃ പൂര്വേണ തൌ ഗത്വാ ത്രിക്രോശം ഭ്രാതരൌ തദാ ।
ക്രൌഞ്ചാരണ്യമതിക്രമ്യ മതങ്ഗാശ്രമമന്തരാ ॥ 8 ॥
ദൃഷ്ട്വാ തു തദ്വനം ഘോരം ബഹുഭീമമൃഗദ്വിജമ് ।
നനാസത്ത്വസമാകീര്ണം സര്വം ഗഹനപാദപമ് ॥ 9 ॥
ദദൃശാതേ തു തൌ തത്ര ദരീം ദശരഥാത്മജൌ ।
പാതാലസമഗമ്ഭീരാം തമസാ നിത്യസംവൃതാമ് ॥ 10 ॥
ആസാദ്യ തൌ നരവ്യാഘ്രൌ ദര്യാസ്തസ്യാവിദൂരതഃ ।
ദദൃശാതേ മഹാരൂപാം രാക്ഷസീം വികൃതാനനാമ് ॥ 11 ॥
ഭയദാമല്പസത്ത്വാനാം ബീഭത്സാം രൌദ്രദര്ശനാമ് ।
ലമ്ബോദരീം തീക്ഷ്ണദംഷ്ട്രാം കരാലീം പരുഷത്വചമ് ॥ 12 ॥
ഭക്ഷയന്തീം മൃഗാന്ഭീമാന്വികടാം മുക്തമൂര്ധജാമ് ।
പ്രൈക്ഷേതാം തൌ തതസ്തത്ര ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 13 ॥
സാ സമാസാദ്യ തൌ വീരൌ വ്രജന്തം ഭ്രാതുരഗ്രതഃ ।
ഏഹി രംസ്യാവഹേത്യുക്ത്വാ സമാലമ്ബത ലക്ഷ്മണമ് ॥ 14 ॥
ഉവാച ചൈനം വചനം സൌമിത്രിമുപഗൂഹ്യ സാ ।
അഹം ത്വയോമുഖീ നാമ ലബ്ധാ തേ ത്വമസി പ്രിയഃ ॥ 15 ॥
നാഥ പര്വതകൂടേഷു നദീനാം പുലിനേഷു ച ।
ആയുശ്ശേഷമിമം വീര ത്വം മയാ സഹ രംസ്യസേ ॥ 16 ॥
ഏവമുക്തസ്തു കുപിതഃ ഖഡ്ഗമുദ്ധൃത്യ ലക്ഷ്മണഃ ।
കര്ണനാസാസ്തനം തസ്യാ നിചകര്താരിസൂദനഃ ॥ 17 ॥
കര്ണനാസേ നികൃത്തേ തു വിസ്വരം സാ വിനദ്യ ച ।
യഥാഗതം പ്രദുദ്രാവ രാക്ഷസീ ഭീമദര്ശനാ ॥ 18 ॥
തസ്യാം ഗതായാം ഗഹനം വ്രജന്തൌ വനമോജസാ ।
ആസേദതുരമിത്രഘ്നൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 19 ॥
ലക്ഷ്മണസ്തു മഹാതേജാസ്സത്ത്വവാന് ശീലവാന് ശുചിഃ ।
അബ്രവീത്പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം ഭ്രാതരം ദീപ്തതേജസമ് ॥ 20 ॥
സ്പന്ദതേ ച ദൃഢം ബാഹുരുദ്വിഗ്നമിവ മേ മനഃ ।
പ്രായശശ്ചാപ്യനിഷ്ടാനി നിമിത്താന്യുപലക്ഷയേ ॥ 21 ॥
തസ്മാത്സജ്ജീഭവാര്യ ത്വം കുരുഷ്വ വചനം ഹിതമ് ।
മമൈവ ഹി നിമിത്താനി സദ്യശ്ശംസന്തി സമ്ഭ്രമമ് ॥ 22 ॥
ഏഷ വഞ്ചുലകോ നാമ പക്ഷീ പരമദാരുണഃ ।
ആവയോര്വിജയം യുദ്ധേ ശംസന്നിവ വിനര്ദതി ॥ 23 ॥
തയോരന്വേഷതോരേവം സര്വം തദ്വനമോജസാ ।
സഞ്ജജ്ഞേ വിപുലഃ ശബ്ദോ പ്രഭഞ്ജന്നിവ തദ്വനമ് ॥ 24 ॥
സംവേഷ്ടിതമിവാത്യര്ഥം ഗഗനം മാതരിശ്വനാ ।
വനസ്യ തസ്യ ശബ്ദോഽഭൂദ്ദിവമാപൂരയന്നിവ ॥ 25 ॥
തം ശബ്ദം കാങ്ക്ഷമാണസ്തു രാമഃ കക്ഷേ സഹാനുജഃ ।
ദദര്ശ സുമഹാകായം രാക്ഷസം വിപുലോദരമ് ॥ 26 ॥
ആസേദതുസ്തതസ്തത്ര താവുഭൌ പ്രമുഖേ സ്ഥിതമ് ।
വിവൃദ്ധമശിരോഗ്രീവം കബന്ധമുദരേ മുഖമ് ॥ 27 ॥
രോമഭിര്നിചിതൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്മഹാഗിരിമിവോഛ്രിതമ് ।
നീലമേഘനിഭം രൌദ്രം മേഘസ്തനിതനിസ്വനമ് ॥ 28 ॥
അഗ്നിജ്വാലാനികാശേന ലലാടസ്ഥേന ദീപ്യതാ ।
മഹാപക്ഷ്മേണ പിങ്ഗേന വിപുലേനായതേന ച ॥ 29 ॥
ഏകേനോരസി ഘോരേണ നയനേനാശുദര്ശിനാ ।
മഹാദംഷ്ട്രോപപന്നം തല്ലേലിഹാനം മഹാമുഖമ് ॥ 30 ॥
ഭക്ഷയന്തം മഹാഘോരാനൃക്ഷസിംഹമൃഗദ്വിപാന് ।
ഘോരൌ ഭുജൌ വികുര്വാണമുഭൌ യോജനമായതൌ ॥ 31 ॥
കരാഭ്യാം വിവിധാന്ഗൃഹ്യഋക്ഷാന്പക്ഷിഗണാന്മൃഗാന് ।
ആകര്ഷന്തം വികര്ഷന്തമനേകാന്മൃഗയൂഥപാന് ॥ 32 ॥
സ്ഥിതമാവൃത്യ പന്ഥാനം തയോര്ഭ്രാത്രോഃ പ്രപന്നയോഃ ।
അഥ തൌ സമഭിക്രമ്യ ക്രോശമാത്രേ ദദര്ശതുഃ ॥ 33 ॥
മഹാന്തം ദാരുണം ഭീമം കബന്ധം ഭുജസംവൃമ് ।
കബന്ധമിവ സംസ്ഥാനാദതിഘോരപ്രദര്ശനമ് ॥ 34 ॥
സ മഹാബാഹുരത്യര്ഥം പ്രസാര്യ വിപുലൌ ഭുജൌ ।
ജഗ്രാഹ സഹിതാവേവ രാഘവൌ പീഡയന്ബലാത് ॥ 35 ॥
ഖഡ്ഗിനൌ ദൃഢധന്വാനൌ തിഗ്മതേജോവപുര്ധരൌ ।
ഭ്രാതരൌ വിവശം പ്രാപ്തൌ കൃഷ്യമാണൌ മഹാബലൌ ॥ 36 ॥
തത്ര ധൈര്യേണ ശൂരസ്തു രാഘവോ നൈവ വിവ്യഥേ ।
ബാല്യാദനാശ്രയത്വാച്ച ലക്ഷ്മണസ്ത്വതിവിവ്യഥേ ॥ 37 ॥
ഉവാച സ വിഷണ്ണസ്സന്രാഘവം രാഘവാനുജഃ ।
പശ്യ മാം വീര വിവശം രാക്ഷസസ്യ വശം ഗതമ് ॥ 38 ॥
മയൈകേന വിനിര്യുക്തഃ പരിമുഞ്ചസ്വ രാഘവ ।
മാം ഹി ഭൂതബലിം ദത്വാ പലായസ്വ യഥാസുഖമ് ॥ 39 ॥
അധിഗന്താസി വൈദേഹീമചിരേണേതി മേ മതിഃ ।
പ്രതിലഭ്യ ച കാകുത്സ്ഥ പിതൃപൈതാമഹീം മഹീമ് ॥ 40 ॥
തത്ര മാം രാമ രാജ്യസ്ഥസ്സ്മര്തുമര്ഹസി സര്വദാ ।
ലക്ഷ്മണേനൈവമുക്തസ്തു രാമസ്സൌമിത്രിമബ്രവീത് ॥ 41 ॥
മാ സ്മ ത്രാസം കൃഥാ വീര ന ഹി ത്വാദൃഗ്വിഷീദതി ।
ഏതസ്മിന്നന്തരേ ക്രൂരോ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 42 ॥
പപ്രച്ഛ ഘനനിര്ഘോഷഃ കബന്ധോ ദാനവോത്തമഃ ।
കൌ യുവാം വൃഷഭസ്കന്ധൌ മഹാഖഡ്ഗധനുര്ധരൌ ॥ 43 ॥
ഘോരം ദേശമിമം പ്രാപ്തൌ മമ ഭക്ഷാവുപസ്ഥിതൌ ।
വദതം കാര്യമിഹ വാം കിമര്ഥം ചാഗതൌ യുവാമ് ॥ 44 ॥
ഇമം ദേശമനുപ്രാപ്തൌ ക്ഷുധാര്തസ്യേഹ തിഷ്ഠതഃ ।
സബാണചാപഖഡ്ഗൌ ച തീക്ഷ്ണശൃങ്ഗാവിവര്ഷഭൌ ॥ 45 ॥
മമാസ്യമനുസമ്പ്രാപ്തൌ ദുര്ലഭം ജീവിതം പുനഃ ।
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ കബന്ധസ്യ ദുരാത്മനഃ ॥ 46 ॥
ഉവാച ലക്ഷ്മണം രാമോ മുഖേന പരിശുഷ്യതാ ।
കൃച്ഛ്രാത് കൃച്ഛ്രതരം പ്രാപ്യ ദാരുണം സത്യവിക്രമഃ ॥ 47 ॥
വ്യസനം ജീവിതാന്തായ പ്രാപ്തമപ്രാപ്യ താം പ്രിയാമ് ।
കാലസ്യ സുമഹദ്വീര്യം സര്വഭൂതേഷു ലക്ഷ്മണ ॥ 48 ॥
ത്വാം ച മാം ച നരവ്യാഘ്ര വ്യസനൈഃ പശ്യ മോഹിതൌ ।
നാതിഭാരോസ്തി കാലസ്യ സര്വഭൂതേഷു ലക്ഷ്മണ ॥ 49 ॥
ശൂരാശ്ച ബലവന്തശ്ച കൃതാസ്ത്രാശ്ച രണാജിരേ ।
കാലാഭിപന്നാസ്സീദന്തി യഥാ വാലുകസേതവഃ ॥ 50 ॥
ഇതി ബ്രുവാണോ ദൃഢസത്യവിക്രമോ മഹായശാ ദാശരഥിഃ പ്രതാപവാന് ।
അവേക്ഷ്യ സൌമിത്രിമുദഗ്രപൌരുഷം സ്ഥിരാം തദാ സ്വാം മതിമാത്മനാഽകരോത് ॥ 51 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ഏകോനസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ 1 ॥
तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ 2 ॥
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ 3 ॥
व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ 4 ॥
ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ 5 ॥
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम् ॥ 6 ॥
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ 7 ॥
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा ॥ 8 ॥
दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।
ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ 9 ॥
ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ 10 ॥
आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ 11 ॥
भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ 12 ॥
भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।
प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम् ॥ 14 ॥
उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा ।
अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः ॥ 15 ॥
नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ 16 ॥
एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ 17 ॥
कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना ॥ 18 ॥
तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 19 ॥
लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ 20 ॥
स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ 21 ॥
तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ 22 ॥
एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ 23 ॥
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।
सञ्जज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ 24 ॥
संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ 25 ॥
तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम् ॥ 26 ॥
आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ 27 ॥
रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ 28 ॥
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ 29 ॥
एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम् ॥ 30 ॥
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ 31 ॥
कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ॥ 32 ॥
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ॥ 33 ॥
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ 34 ॥
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ 35 ॥
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ 36 ॥
तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे ॥ 37 ॥
उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः ।
पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम् ॥ 38 ॥
मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ 39 ॥
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ 40 ॥
तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 41 ॥
मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति ।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 42 ॥
पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ 43 ॥
घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ 44 ॥
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ 45 ॥
ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ 46 ॥
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः ॥ 47 ॥
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 48 ॥
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 49 ॥
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ 50 ॥
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत् ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.