ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕੋਨਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਕृਤ੍ਵੈਵਮੁਦਕਂ ਤਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ।
ਅਵੇਕ੍षਨ੍ਤੌ ਵਨੇ ਸੀਤਾਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਜਗ੍ਮਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ 1 ॥
ਤੌ ਦਿਸ਼ਂ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰਚਾਪਾਸਿਧਾਰਿਣੌ ।
ਅਵਿਪ੍ਰਹਤਮੈਕ੍ष੍ਵਾਕੌ ਪਨ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦਤੁਃ ॥ 2 ॥
ਗੁਲ੍ਮੈਰ੍ਵृਕ੍षੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਭਿਰ੍ਲਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ ।
ਆਵृਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦੁਰ੍ਗਂ ਗਹਨਂ ਘੋਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 3 ॥
ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤੁ ਵੇਗੇਨ ਵ੍ਯਾਲਸਿਂਹਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ।
ਸੁਭੀਮਂ ਤਨ੍ਮਹਾਰਣ੍ਯਂ ਵ੍ਯਤਿਯਾਤੌ ਮਹਾਬਲੌ ॥ 4 ॥
ਤਤਃ ਪਰਂ ਜਨਸ੍ਥਾਨਾਤਤ੍ਰਿਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਗਮ੍ਯ ਰਾਘਵੌ ।
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਰਣ੍ਯਂ ਵਿਵਿਸ਼ਤੁਰ੍ਗਹਨਂ ਤੌ ਮਹੌਜਸੌ ॥ 5 ॥
ਨਾਨਾਮੇਘਘਨਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਮਿਵ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਨਾਨਾਪਕ੍षਿਗਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਨਾਵ੍ਯਾਲਮृਗੈਰ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ 6 ॥
ਦਿਦृਕ੍षਮਾਣੌ ਵੈਦੇਹੀਂ ਤਦ੍ਵਨਂ ਤੌ ਵਿਚਿਕ੍ਯਤੁਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੌ ਸੀਤਾਹਰਣਕਰ੍ਸ਼ਿਤੌ ॥ 7 ॥
ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਤੌ ਗਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਤਦਾ ।
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਰਣ੍ਯਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਤਙ੍ਗਾਸ਼੍ਰਮਮਨ੍ਤਰਾ ॥ 8 ॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਤਦ੍ਵਨਂ ਘੋਰਂ ਬਹੁਭੀਮਮृਗਦ੍ਵਿਜਮ੍ ।
ਨਨਾਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਕੀਰ੍ਣਂ ਸਰ੍ਵਂ ਗਹਨਪਾਦਪਮ੍ ॥ 9 ॥
ਦਦृਸ਼ਾਤੇ ਤੁ ਤੌ ਤਤ੍ਰ ਦਰੀਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜੌ ।
ਪਾਤਾਲਸਮਗਮ੍ਭੀਰਾਂ ਤਮਸਾ ਨਿਤ੍ਯਸਂਵृਤਾਮ੍ ॥ 10 ॥
ਆਸਾਦ੍ਯ ਤੌ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਦਰ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਿਦੂਰਤਃ ।
ਦਦृਸ਼ਾਤੇ ਮਹਾਰੂਪਾਂ ਰਾਕ੍षਸੀਂ ਵਿਕृਤਾਨਨਾਮ੍ ॥ 11 ॥
ਭਯਦਾਮਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਬੀਭਤ੍ਸਾਂ ਰੌਦ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਮ੍ ।
ਲਮ੍ਬੋਦਰੀਂ ਤੀਕ੍ष੍ਣਦਂष੍ਟ੍ਰਾਂ ਕਰਾਲੀਂ ਪਰੁषਤ੍ਵਚਮ੍ ॥ 12 ॥
ਭਕ੍षਯਨ੍ਤੀਂ ਮृਗਾਨ੍ਭੀਮਾਨ੍ਵਿਕਟਾਂ ਮੁਕ੍ਤਮੂਰ੍ਧਜਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰੈਕ੍षੇਤਾਂ ਤੌ ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 13 ॥
ਸਾ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤੌ ਵੀਰੌ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਂ ਭ੍ਰਾਤੁਰਗ੍ਰਤਃ ।
ਏਹਿ ਰਂਸ੍ਯਾਵਹੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਾਲਮ੍ਬਤ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 14 ॥
ਉਵਾਚ ਚੈਨਂ ਵਚਨਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮੁਪਗੂਹ੍ਯ ਸਾ ।
ਅਹਂ ਤ੍ਵਯੋਮੁਖੀ ਨਾਮ ਲਬ੍ਧਾ ਤੇ ਤ੍ਵਮਸਿ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥ 15 ॥
ਨਾਥ ਪਰ੍ਵਤਕੂਟੇषੁ ਨਦੀਨਾਂ ਪੁਲਿਨੇषੁ ਚ ।
ਆਯੁਸ਼੍ਸ਼ੇषਮਿਮਂ ਵੀਰ ਤ੍ਵਂ ਮਯਾ ਸਹ ਰਂਸ੍ਯਸੇ ॥ 16 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕੁਪਿਤਃ ਖਡ੍ਗਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਸ੍ਤਨਂ ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਚਕਰ੍ਤਾਰਿਸੂਦਨਃ ॥ 17 ॥
ਕਰ੍ਣਨਾਸੇ ਨਿਕृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਸ੍ਵਰਂ ਸਾ ਵਿਨਦ੍ਯ ਚ ।
ਯਥਾਗਤਂ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰਾਵ ਰਾਕ੍षਸੀ ਭੀਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ॥ 18 ॥
ਤਸ੍ਯਾਂ ਗਤਾਯਾਂ ਗਹਨਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੌ ਵਨਮੋਜਸਾ ।
ਆਸੇਦਤੁਰਮਿਤ੍ਰਘ੍ਨੌ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 19 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ਸ਼ੀਲਵਾਨ੍ ਸ਼ੁਚਿਃ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਸਮ੍ ॥ 20 ॥
ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚ ਦृਢਂ ਬਾਹੁਰੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਿਵ ਮੇ ਮਨਃ ।
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਿष੍ਟਾਨਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍षਯੇ ॥ 21 ॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਜ੍ਜੀਭਵਾਰ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ਵਚਨਂ ਹਿਤਮ੍ ।
ਮਮੈਵ ਹਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ ॥ 22 ॥
ਏष ਵਞ੍ਚੁਲਕੋ ਨਾਮ ਪਕ੍षੀ ਪਰਮਦਾਰੁਣਃ ।
ਆਵਯੋਰ੍ਵਿਜਯਂ ਯੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਂਸਨ੍ਨਿਵ ਵਿਨਰ੍ਦਤਿ ॥ 23 ॥
ਤਯੋਰਨ੍ਵੇषਤੋਰੇਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਨਮੋਜਸਾ ।
ਸਞ੍ਜਜ੍ਞੇ ਵਿਪੁਲਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਤਦ੍ਵਨਮ੍ ॥ 24 ॥
ਸਂਵੇष੍ਟਿਤਮਿਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗਗਨਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਾ ।
ਵਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਭੂਦ੍ਦਿਵਮਾਪੂਰਯਨ੍ਨਿਵ ॥ 25 ॥
ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਾਙ੍ਕ੍षਮਾਣਸ੍ਤੁ ਰਾਮਃ ਕਕ੍षੇ ਸਹਾਨੁਜਃ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸੁਮਹਾਕਾਯਂ ਰਾਕ੍षਸਂ ਵਿਪੁਲੋਦਰਮ੍ ॥ 26 ॥
ਆਸੇਦਤੁਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਾਵੁਭੌ ਪ੍ਰਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਵਿਵृਦ੍ਧਮਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਕਬਨ੍ਧਮੁਦਰੇ ਮੁਖਮ੍ ॥ 27 ॥
ਰੋਮਭਿਰ੍ਨਿਚਿਤੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰ੍ਮਹਾਗਿਰਿਮਿਵੋਛ੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਨੀਲਮੇਘਨਿਭਂ ਰੌਦ੍ਰਂ ਮੇਘਸ੍ਤਨਿਤਨਿਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 28 ॥
ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾਨਿਕਾਸ਼ੇਨ ਲਲਾਟਸ੍ਥੇਨ ਦੀਪ੍ਯਤਾ ।
ਮਹਾਪਕ੍ष੍ਮੇਣ ਪਿਙ੍ਗੇਨ ਵਿਪੁਲੇਨਾਯਤੇਨ ਚ ॥ 29 ॥
ਏਕੇਨੋਰਸਿ ਘੋਰੇਣ ਨਯਨੇਨਾਸ਼ੁਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ ।
ਮਹਾਦਂष੍ਟ੍ਰੋਪਪਨ੍ਨਂ ਤਲ੍ਲੇਲਿਹਾਨਂ ਮਹਾਮੁਖਮ੍ ॥ 30 ॥
ਭਕ੍षਯਨ੍ਤਂ ਮਹਾਘੋਰਾਨृਕ੍षਸਿਂਹਮृਗਦ੍ਵਿਪਾਨ੍ ।
ਘੋਰੌ ਭੁਜੌ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਮੁਭੌ ਯੋਜਨਮਾਯਤੌ ॥ 31 ॥
ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਗृਹ੍ਯऋਕ੍षਾਨ੍ਪਕ੍षਿਗਣਾਨ੍ਮृਗਾਨ੍ ।
ਆਕਰ੍षਨ੍ਤਂ ਵਿਕਰ੍षਨ੍ਤਮਨੇਕਾਨ੍ਮृਗਯੂਥਪਾਨ੍ ॥ 32 ॥
ਸ੍ਥਿਤਮਾਵृਤ੍ਯ ਪਨ੍ਥਾਨਂ ਤਯੋਰ੍ਭ੍ਰਾਤ੍ਰੋਃ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਯੋਃ ।
ਅਥ ਤੌ ਸਮਭਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕ੍ਰੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇ ਦਦਰ੍ਸ਼ਤੁਃ ॥ 33 ॥
ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਦਾਰੁਣਂ ਭੀਮਂ ਕਬਨ੍ਧਂ ਭੁਜਸਂਵृਮ੍ ।
ਕਬਨ੍ਧਮਿਵ ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਦਤਿਘੋਰਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 34 ॥
ਸ ਮਹਾਬਾਹੁਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਵਿਪੁਲੌ ਭੁਜੌ ।
ਜਗ੍ਰਾਹ ਸਹਿਤਾਵੇਵ ਰਾਘਵੌ ਪੀਡਯਨ੍ਬਲਾਤ੍ ॥ 35 ॥
ਖਡ੍ਗਿਨੌ ਦृਢਧਨ੍ਵਾਨੌ ਤਿਗ੍ਮਤੇਜੋਵਪੁਰ੍ਧਰੌ ।
ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਵਿਵਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕृष੍ਯਮਾਣੌ ਮਹਾਬਲੌ ॥ 36 ॥
ਤਤ੍ਰ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਸ਼ੂਰਸ੍ਤੁ ਰਾਘਵੋ ਨੈਵ ਵਿਵ੍ਯਥੇ ।
ਬਾਲ੍ਯਾਦਨਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਵਤਿਵਿਵ੍ਯਥੇ ॥ 37 ॥
ਉਵਾਚ ਸ ਵਿषਣ੍ਣਸ੍ਸਨ੍ਰਾਘਵਂ ਰਾਘਵਾਨੁਜਃ ।
ਪਸ਼੍ਯ ਮਾਂ ਵੀਰ ਵਿਵਸ਼ਂ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯ ਵਸ਼ਂ ਗਤਮ੍ ॥ 38 ॥
ਮਯੈਕੇਨ ਵਿਨਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਿਮੁਞ੍ਚਸ੍ਵ ਰਾਘਵ ।
ਮਾਂ ਹਿ ਭੂਤਬਲਿਂ ਦਤ੍ਵਾ ਪਲਾਯਸ੍ਵ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ॥ 39 ॥
ਅਧਿਗਨ੍ਤਾਸਿ ਵੈਦੇਹੀਮਚਿਰੇਣੇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਲਭ੍ਯ ਚ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹੀਂ ਮਹੀਮ੍ ॥ 40 ॥
ਤਤ੍ਰ ਮਾਂ ਰਾਮ ਰਾਜ੍ਯਸ੍ਥਸ੍ਸ੍ਮਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 41 ॥
ਮਾ ਸ੍ਮ ਤ੍ਰਾਸਂ ਕृਥਾ ਵੀਰ ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਾਦृਗ੍ਵਿषੀਦਤਿ ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰੇ ਕ੍ਰੂਰੋ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 42 ॥
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਘਨਨਿਰ੍ਘੋषਃ ਕਬਨ੍ਧੋ ਦਾਨਵੋਤ੍ਤਮਃ ।
ਕੌ ਯੁਵਾਂ ਵृषਭਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਮਹਾਖਡ੍ਗਧਨੁਰ੍ਧਰੌ ॥ 43 ॥
ਘੋਰਂ ਦੇਸ਼ਮਿਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਮਮ ਭਕ੍षਾਵੁਪਸ੍ਥਿਤੌ ।
ਵਦਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਹ ਵਾਂ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਚਾਗਤੌ ਯੁਵਾਮ੍ ॥ 44 ॥
ਇਮਂ ਦੇਸ਼ਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕ੍षੁਧਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਹ ਤਿष੍ਠਤਃ ।
ਸਬਾਣਚਾਪਖਡ੍ਗੌ ਚ ਤੀਕ੍ष੍ਣਸ਼ृਙ੍ਗਾਵਿਵਰ੍षਭੌ ॥ 45 ॥
ਮਮਾਸ੍ਯਮਨੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਜੀਵਿਤਂ ਪੁਨਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 46 ॥
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਰਾਮੋ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ ।
ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦਾਰੁਣਂ ਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥ 47 ॥
ਵ੍ਯਸਨਂ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਾਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਕਾਲਸ੍ਯ ਸੁਮਹਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 48 ॥
ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਮਾਂ ਚ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਵ੍ਯਸਨੈਃ ਪਸ਼੍ਯ ਮੋਹਿਤੌ ।
ਨਾਤਿਭਾਰੋਸ੍ਤਿ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 49 ॥
ਸ਼ੂਰਾਸ਼੍ਚ ਬਲਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕृਤਾਸ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਰਣਾਜਿਰੇ ।
ਕਾਲਾਭਿਪਨ੍ਨਾਸ੍ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਵਾਲੁਕਸੇਤਵਃ ॥ 50 ॥
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਾਣੋ ਦृਢਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮੋ ਮਹਾਯਸ਼ਾ ਦਾਸ਼ਰਥਿਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍ ।
ਅਵੇਕ੍ष੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮੁਦਗ੍ਰਪੌਰੁषਂ ਸ੍ਥਿਰਾਂ ਤਦਾ ਸ੍ਵਾਂ ਮਤਿਮਾਤ੍ਮਨਾऽਕਰੋਤ੍ ॥ 51 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ 1 ॥
तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ 2 ॥
गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ 3 ॥
व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ 4 ॥
ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ 5 ॥
नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम् ॥ 6 ॥
दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ 7 ॥
ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा ॥ 8 ॥
दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।
ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ 9 ॥
ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ 10 ॥
आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ 11 ॥
भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ 12 ॥
भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।
प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥
सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम् ॥ 14 ॥
उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा ।
अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः ॥ 15 ॥
नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ 16 ॥
एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ 17 ॥
कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना ॥ 18 ॥
तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 19 ॥
लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ 20 ॥
स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ 21 ॥
तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ 22 ॥
एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ 23 ॥
तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।
सञ्जज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ 24 ॥
संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ 25 ॥
तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम् ॥ 26 ॥
आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ 27 ॥
रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ 28 ॥
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ 29 ॥
एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम् ॥ 30 ॥
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ 31 ॥
कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ॥ 32 ॥
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ॥ 33 ॥
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ 34 ॥
स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ 35 ॥
खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ 36 ॥
तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे ॥ 37 ॥
उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः ।
पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम् ॥ 38 ॥
मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ 39 ॥
अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ 40 ॥
तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 41 ॥
मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति ।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 42 ॥
पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ 43 ॥
घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ 44 ॥
इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ 45 ॥
ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ 46 ॥
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः ॥ 47 ॥
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 48 ॥
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 49 ॥
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ 50 ॥
इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत् ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.