ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਨਵਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣੇਨਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਹृਦ੍ਯਯਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਯਾ ਵਾਚਾ ਭਰ੍ਤਾਰਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਅਯਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮੇਣ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ ।
ਨਿਵृਤ੍ਤੇਨ ਤੁ ਸ਼ਕ੍ਯੋऽਯਂ ਵ੍ਯਸਨਾਤ੍ਕਾਮਜਾਦਿਹ ॥ 2 ॥
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਸਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਜਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।
ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਕ੍ਯਂ ਪਰਮਕਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਰੁਤਰਾਵੁਭੌ ॥ 3 ॥
ਪਰਦਾਰਾਭਿਗਮਨਂ ਵਿਨਾ ਵੈਰਂ ਚ ਰੌਦ੍ਰਤਾ ।
ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਕ੍ਯਂ ਨ ਤੇ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਰਾਘਵ ॥ 4 ॥
ਕੁਤੋऽਭਿਲਾषਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪਰੇषਾਂ ਧਰ੍ਮਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।
ਤਵ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਨੁष੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰ ਨ ਚਾਭੂਤ੍ਤੇ ਕਦਾਚਨ ॥ 5 ॥
ਮਨਸ੍ਯਪਿ ਤਥਾ ਰਾਮ ਨ ਚੈਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।
ਸ੍ਵਦਾਰਨਿਰਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਨृਪਾਤ੍ਮਜ ॥ 6 ॥
ਧਰ੍ਮਿष੍ਠਸ੍ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਕਃ ।
ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧ ਮਹਾਭਾਗ ਸ਼੍ਰੀਮਲ੍ਲਕ੍ष੍ਮਣਪੂਰ੍ਵਜ ॥ 7 ॥
ਤ੍ਵਯਿ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਵਯਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।
ਤਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਧਰ੍ਤੁਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ॥ 8 ॥
ਤਵ ਵਸ਼੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਚ ਜਾਨਾਮਿ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨ ।
ਤृਤੀਯਂ ਯਦਿਦਂ ਰੌਦ੍ਰਂ ਪਰਪ੍ਰਾਣਾਭਿਹਿਂਸਨਮ੍ ॥ 9 ॥
ਨਿਰ੍ਵੈਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਮੋਹਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਤੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਵੀਰ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਵਾਸਿਨਾਮ੍ ॥ 10 ॥
ऋषੀਣਾਂ ਰਕ੍षਣਾਰ੍ਥਾਯ ਵਧਸ੍ਸਂਯਤਿ ਰਕ੍षਸਾਮ੍ ।
ਏਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਨਂ ਦਣ੍ਡਕਾ ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 11 ॥
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਧृਤਬਾਣਸ਼ਰਾਸਨਃ ।
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਮ ਚਿਨ੍ਤਾਕੁਲਂ ਮਨਃ ॥ 12 ॥
ਤ੍ਵਦ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਵੈ ਭਵੇਨ੍ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਹਿਤਮ੍ ।
ਤ੍ਵਾਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮ ਚਿਨ੍ਤਾਕੁਲਂ ਮਨਃ ॥ 13 ॥
ਸਰ੍ਵਤਚਸ਼ਿਨ੍ਤਯ੍ਨਤ੍ਯਾ ਮੇ ਤਵ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਨृਪ ।
ਨ ਹਿ ਮੇ ਰੋਚਤੇ ਵੀਰ ਗਮਨਂ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ॥ 14 ॥
ਕਾਰਣਂ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਮਮ ।
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਬਾਣਧਨੁष੍ਪਾਣਿਰ੍ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਸਹ ਵਨਂ ਗਤਃ ॥ 15 ॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਨਚਰਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਸ਼੍ਸ਼ਰਵ੍ਯਯਮ੍ ।
ਕ੍षਤ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪਿ ਧਨੁਰ੍ਹੁਤਾਸ਼ਸ੍ਯੇਨ੍ਧਨਾਨਿ ਚ ॥ 16 ॥
ਸਮੀਪਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਂ ਤੇਜੋ ਬਲਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ ।
ਪੁਰਾ ਕਿਲ ਮਹਾਬਾਹੋ ਤਪਸ੍ਸ੍ਵੀ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਛੁਚਿਃ ॥ 17 ॥
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦਭਵਤ੍ਪੁਣ੍ਯੇ ਵਨੇ ਰਤਮृਗਦ੍ਵਿਜੇ ।
ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਪਸੋ ਵਿਘ੍ਨਂ ਕਰ੍ਤੁਮਿਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਸ਼ਚੀਪਤਿਃ ॥ 18 ॥
ਖਙ੍ਗਪਾਣਿਰਥਾਗਚ੍ਛਦਾਸ਼੍ਰਮਂ ਭਟਰੂਪਧृਤ੍ ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਮਪਦੇ ਨਿਸ਼ਿਤਃ ਖਙ੍ਗ ਉਤ੍ਤਮਃ ॥ 19 ॥
ਸ ਨ੍ਯਾਸਵਿਧਿਨਾ ਦਤ੍ਤਃ ਪੁਣ੍ਯੇ ਤਪਸਿ ਤਿष੍ਠਤਃ ।
ਸ ਤਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ੍ਯਾਸਰਕ੍षਣਤਤ੍ਪਰਃ ॥ 20 ॥
ਵਨੇ ਤੁ ਵਿਚਰਤ੍ਯੇਵ ਰਕ੍षਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੁਪਾਦਾਤੁਂ ਮੂਲਾਨਿ ਚ ਫਲਾਨਿ ਚ ॥ 21 ॥
ਨ ਵਿਨਾ ਯਾਤਿ ਤਂ ਖਙ੍ਗਂ ਨ੍ਯਾਸਰਕ੍षਣਤਤ੍ਪਰਃ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਿਵਹਨ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ ਤਪੋਧਨਃ ॥ 22 ॥
ਚਕਾਰ ਰੌਦ੍ਰੀਂ ਸ੍ਵਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਪਸਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ।
ਤਤਸ੍ਸਰੌਦ੍ਰੇऽਭਿਰਤਃ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋऽਧਰ੍ਮਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ 23 ॥
ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਂਵਾਸਾਜ੍ਜਗਾਮ ਨਰਕਂ ਮੁਨਿਃ ।
ਏਵਮੇਤਤ੍ਪੁਰਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਂਯੋਗਕਾਰਣਮ੍ ॥ 24 ॥
ਅਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਦ੍ਧੇਤੁਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਂਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।
ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚ ਬਹੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਸ੍ਮਾਰਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਨ ਸ਼ਿਕ੍षਯੇ ॥ 25 ॥
ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ ਸਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਗृਹੀਤਧਨੁषਾ ਤ੍ਵਯਾ ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵੈਰਂ ਵਿਨਾ ਹਨ੍ਤੁਂ ਰਾਕ੍षਸਾਨ੍ਦਣ੍ਡਕਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ॥ 26 ॥
ਅਪਰਾਧਂ ਵਿਨਾ ਹਨ੍ਤੁਂ ਲੋਕਾਨ੍ਵੀਰ ਨ ਕਾਮਯੇ ।
ਕ੍षਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤੁ ਵੀਰਾਣਾਂ ਵਨੇषੁ ਨਿਰਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 27 ॥
ਧਨੁषਾ ਕਾਰ੍ਯਮੇਤਾਵਦਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਭਿਰਕ੍षਣਮ੍ ।
ਕ੍ਵਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕ੍ਵ ਚ ਵਨਂ ਕ੍ਵ ਚ ਕ੍षਾਤ੍ਰਂ ਤਪਃ ਕ੍ਵਚ ॥ 28 ॥
ਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਮਿਦਮਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼ਧਰ੍ਮਸ੍ਤੁ ਪੂਜ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਤਦਾਰ੍ਯ ਕਲੁषਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸੇਵਨਾਤ੍ ॥ 29 ॥
ਪੁਨਰ੍ਗਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਕ੍षਤ੍ਰਧਰ੍ਮਂ ਚਰਿष੍ਯਸਿ ।
ਅਕ੍षਯਾ ਤੁ ਭਵੇਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੂਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਯੋਰ੍ਮਮ ॥ 30 ॥
ਯਦਿ ਰਾਜ੍ਯਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਭਵੇਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਰਤੋ ਮੁਨਿਃ ।
ਧਰ੍ਮਾਦਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਭਵਤੇ ਸੁਖਮ੍ ॥ 31 ॥
ਧਰ੍ਮੇਣ ਲਭਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਸਾਰਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨਿਯਮੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈ ਕਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ॥ 32 ॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਨਿਪੁਣੈਰ੍ਧਰ੍ਮੋ ਨ ਸੁਖਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ ਸੁਖਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿਮਤਿਸ੍ਸੌਮ੍ਯ ਚਰ ਧਰ੍ਮਂ ਤਪੋਵਨੇ ॥ 33 ॥
ਸਰ੍ਵਂ ਹਿ ਵਿਦਿਤਂ ਤੁਭ੍ਯਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਪਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਚਾਪਲਾਦੇਤਦੁਦਾਹृਤਂ ਮੇ ਧਰ੍ਮਂ ਚ ਵਕ੍ਤੁਂ ਤਵ ਕਸ੍ਸਮਰ੍ਥਃ ।
ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਸਹਾਨੁਜੇਨ ਯਦ੍ਰੋਚਤੇ ਤਤ੍ਕੁਰੁ ਮਾ ਚਿਰੇਣ ॥ 34 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਨਵਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |
hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 1 ||
ayaṃ dharmassusūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |
nivṛttena tu śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha || 2 ||
trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |
mithyāvākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau || 3 ||
paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā |
mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava || 4 ||
kuto'bhilāṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam |
tava nāsti manuṣyendra na cābhūtte kadācana || 5 ||
manasyapi tathā rāma na caitadvidyate kvacit |
svadāraniratastvaṃ ca nityameva nṛpātmaja || 6 ||
dharmiṣṭhassatyasandhaśca piturnirdeśakārakaḥ |
satyasandha mahābhāga śrīmallakṣmaṇapūrvaja || 7 ||
tvayi dharmaśca satyaṃ ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ dhartuṃ jitendriyaiḥ || 8 ||
tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana |
tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam || 9 ||
nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam |
pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām || 10 ||
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhassaṃyati rakṣasām |
etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam || 11 ||
prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ |
tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ || 12 ||
tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniśśreyasaṃ hitam |
tvāṃ caiva prasthitaṃ dṛṣṭvā rāma cintākulaṃ manaḥ || 13 ||
sarvatacaśintaynatyā me tava niśśreyasaṃ nṛpa |
na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati || 14 ||
kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāśśrūyatāṃ mama |
tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ || 15 ||
dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāśśaravyayam |
kṣatriyāṇāmapi dhanurhutāśasyendhanāni ca || 16 ||
samīpatassthitaṃ tejo balamucchrayate bhṛśam |
purā kila mahābāho tapassvī satyavākchuciḥ || 17 ||
kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije |
tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraśśacīpatiḥ || 18 ||
khaṅgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭarūpadhṛt |
tasmiṃstadāśramapade niśitaḥ khaṅga uttamaḥ || 19 ||
sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ |
sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 20 ||
vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ |
yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca || 21 ||
na vinā yāti taṃ khaṅgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ |
nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ || 22 ||
cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam |
tatassaraudre'bhirataḥ pramatto'dharmakarśitaḥ || 23 ||
tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ |
evametatpurā vṛttaṃ śastrasaṃyogakāraṇam || 24 ||
agnisaṃyogavaddhetuśśastrasaṃyoga ucyate |
snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye || 25 ||
na kathañcana sā kāryā gṛhītadhanuṣā tvayā |
buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān || 26 ||
aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye |
kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niratātmanām || 27 ||
dhanuṣā kāryametāvadārtānāṃ tvabhirakṣaṇam |
kvaca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kvaca || 28 ||
vyāviddhamidamasmābhirddeśadharmastu pūjyatām |
tadārya kaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt || 29 ||
punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi |
akṣayā tu bhavetprītiśśvaśrūśvaśurayormama || 30 ||
yadi rājyaṃ parityajya bhavestvaṃ nirato muniḥ |
dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham || 31 ||
dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat |
ātmānaṃ niyamaistaistai karśayitvā prayatnataḥ || 32 ||
prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham |
nityaṃ śucimatissaumya cara dharmaṃ tapovane || 33 ||
sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ |
strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kassamarthaḥ |
vicārya buddhyā tu sahānujena yadrocate tatkuru mā cireṇa || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe navamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ नवमस्सर्गः ।
सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।
हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अयं धर्मस्सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।
निवृत्तेन तु शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह ॥ 2 ॥
त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत ।
मिथ्यावाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ ॥ 3 ॥
परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ।
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव ॥ 4 ॥
कुतोऽभिलाषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ।
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत्ते कदाचन ॥ 5 ॥
मनस्यपि तथा राम न चैतद्विद्यते क्वचित् ।
स्वदारनिरतस्त्वं च नित्यमेव नृपात्मज ॥ 6 ॥
धर्मिष्ठस्सत्यसन्धश्च पितुर्निर्देशकारकः ।
सत्यसन्ध महाभाग श्रीमल्लक्ष्मणपूर्वज ॥ 7 ॥
त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं धर्तुं जितेन्द्रियैः ॥ 8 ॥
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ।
तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् ॥ 9 ॥
निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् ।
प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ 10 ॥
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधस्संयति रक्षसाम् ।
एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् ॥ 11 ॥
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ।
ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ॥ 12 ॥
त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निश्श्रेयसं हितम् ।
त्वां चैव प्रस्थितं दृष्ट्वा राम चिन्ताकुलं मनः ॥ 13 ॥
सर्वतचशिन्तय्नत्या मे तव निश्श्रेयसं नृप ।
न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति ॥ 14 ॥
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याश्श्रूयतां मम ।
त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः ॥ 15 ॥
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याश्शरव्ययम् ।
क्षत्रियाणामपि धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ॥ 16 ॥
समीपतस्स्थितं तेजो बलमुच्छ्रयते भृशम् ।
पुरा किल महाबाहो तपस्स्वी सत्यवाक्छुचिः ॥ 17 ॥
कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे ।
तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रश्शचीपतिः ॥ 18 ॥
खङ्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृत् ।
तस्मिंस्तदाश्रमपदे निशितः खङ्ग उत्तमः ॥ 19 ॥
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ।
स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः ॥ 20 ॥
वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः ।
यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ॥ 21 ॥
न विना याति तं खङ्गं न्यासरक्षणतत्परः ।
नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः ॥ 22 ॥
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ।
ततस्सरौद्रेऽभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्शितः ॥ 23 ॥
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ।
एवमेतत्पुरा वृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम् ॥ 24 ॥
अग्निसंयोगवद्धेतुश्शस्त्रसंयोग उच्यते ।
स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये ॥ 25 ॥
न कथञ्चन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया ।
बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् ॥ 26 ॥
अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये ।
क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु निरतात्मनाम् ॥ 27 ॥
धनुषा कार्यमेतावदार्तानां त्वभिरक्षणम् ।
क्वच शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्वच ॥ 28 ॥
व्याविद्धमिदमस्माभिर्द्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ।
तदार्य कलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ॥ 29 ॥
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ।
अक्षया तु भवेत्प्रीतिश्श्वश्रूश्वशुरयोर्मम ॥ 30 ॥
यदि राज्यं परित्यज्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ।
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् ॥ 31 ॥
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ।
आत्मानं नियमैस्तैस्तै कर्शयित्वा प्रयत्नतः ॥ 32 ॥
प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम् ।
नित्यं शुचिमतिस्सौम्य चर धर्मं तपोवने ॥ 33 ॥
सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः ।
स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कस्समर्थः ।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु मा चिरेण ॥ 34 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे नवमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |
hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 1 ||
ayaṃ dharmassusūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |
nivṛttena tu śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha || 2 ||
trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |
mithyāvākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau || 3 ||
paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā |
mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava || 4 ||
kuto'bhilāṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam |
tava nāsti manuṣyendra na cābhūtte kadācana || 5 ||
manasyapi tathā rāma na caitadvidyate kvacit |
svadāraniratastvaṃ ca nityameva nṛpātmaja || 6 ||
dharmiṣṭhassatyasandhaśca piturnirdeśakārakaḥ |
satyasandha mahābhāga śrīmallakṣmaṇapūrvaja || 7 ||
tvayi dharmaśca satyaṃ ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ dhartuṃ jitendriyaiḥ || 8 ||
tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana |
tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam || 9 ||
nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam |
pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām || 10 ||
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhassaṃyati rakṣasām |
etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam || 11 ||
prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ |
tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ || 12 ||
tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniśśreyasaṃ hitam |
tvāṃ caiva prasthitaṃ dṛṣṭvā rāma cintākulaṃ manaḥ || 13 ||
sarvatacaśintaynatyā me tava niśśreyasaṃ nṛpa |
na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati || 14 ||
kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāśśrūyatāṃ mama |
tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ || 15 ||
dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāśśaravyayam |
kṣatriyāṇāmapi dhanurhutāśasyendhanāni ca || 16 ||
samīpatassthitaṃ tejo balamucchrayate bhṛśam |
purā kila mahābāho tapassvī satyavākchuciḥ || 17 ||
kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije |
tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraśśacīpatiḥ || 18 ||
khaṅgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭarūpadhṛt |
tasmiṃstadāśramapade niśitaḥ khaṅga uttamaḥ || 19 ||
sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ |
sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 20 ||
vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ |
yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca || 21 ||
na vinā yāti taṃ khaṅgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ |
nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ || 22 ||
cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam |
tatassaraudre'bhirataḥ pramatto'dharmakarśitaḥ || 23 ||
tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ |
evametatpurā vṛttaṃ śastrasaṃyogakāraṇam || 24 ||
agnisaṃyogavaddhetuśśastrasaṃyoga ucyate |
snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye || 25 ||
na kathañcana sā kāryā gṛhītadhanuṣā tvayā |
buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān || 26 ||
aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye |
kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niratātmanām || 27 ||
dhanuṣā kāryametāvadārtānāṃ tvabhirakṣaṇam |
kvaca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kvaca || 28 ||
vyāviddhamidamasmābhirddeśadharmastu pūjyatām |
tadārya kaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt || 29 ||
punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi |
akṣayā tu bhavetprītiśśvaśrūśvaśurayormama || 30 ||
yadi rājyaṃ parityajya bhavestvaṃ nirato muniḥ |
dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham || 31 ||
dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat |
ātmānaṃ niyamaistaistai karśayitvā prayatnataḥ || 32 ||
prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham |
nityaṃ śucimatissaumya cara dharmaṃ tapovane || 33 ||
sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ |
strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kassamarthaḥ |
vicārya buddhyā tu sahānujena yadrocate tatkuru mā cireṇa || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe navamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.