ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾऽਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਰਾਘਵਾਨੁਜਃ ।
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ਼ਿष੍ਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਮੇਤਦੁਵਾਚ ਹ ॥ 1 ॥
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਨਾਮ ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਤੋ ਬਲੀ ।
ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਮੁਨਿਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥ 2 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯਾਹਂ ਭ੍ਰਾਤਾ ਤ੍ਵਵਰਜੋ ਹਿਤਃ ।
ਅਨੁਕੂਲਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯਦਿ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਾਗਤਃ ॥ 3 ॥
ਤੇ ਵਯਂ ਵਨਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਃ ਪਿਤृਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਾਮਹੇ ਸਰ੍ਵੇ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਨਿਵੇਦ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 4 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਤਪੋਧਨਃ ।
ਤਥੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾऽਗ੍ਨਿਸ਼ਰਣਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਨਿਵੇਦਿਤੁਮ੍ ॥ 5 ॥
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤਪਸਾ ਦੁष੍ਪ੍ਰਧਰ੍षਣਮ੍ ।
ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰੁਵਾਚੇਦਂ ਰਾਮਾਗਮਨਮਞ੍ਜਸਾ ॥ 6 ॥
ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯੋऽਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਮਤਃ ।
ਪੁਤ੍ਰੌ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯੇਮੌ ਰਾਮੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਏਵ ਚ ॥ 7 ॥
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਵਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਭਵਨ੍ਤਮਾਯਾਤੌ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾਰ੍ਥਮਰਿਨ੍ਦਮੌ ॥ 8 ॥
ਯਦਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।
ਤਤਸ਼੍ਸ਼ਿष੍ਯਾਦੁਪਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਰਾਮਂ ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 9 ॥
ਵੈਦੇਹੀਂ ਚ ਮਹਾਭਾਗਾਮਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਰਾਮਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਯਾਦ੍ਯ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਮਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ ॥ 10 ॥
ਮਨਸਾ ਕਾਙ੍ਕ੍षਿਤਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਮਯਾਪ੍ਯਾਗਮਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ।
ਗਮ੍ਯਤਾਂ ਸਤ੍ਕृਤੋ ਰਾਮਸ੍ਸਭਾਰ੍ਯਸ੍ਸਹਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 11 ॥
ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਤਾਂ ਸਮੀਪਂ ਮੇ ਕਿਂ ਚਾਸੌ ਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਃ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮੁਨਿਨਾ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ 12 ॥
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯਾਬ੍ਰਵੀਚ੍ਛਿष੍ਯਸ੍ਤਥੇਤਿ ਨਿਯਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।
ਤਤੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਿष੍ਯੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 13 ॥
ਕ੍ਵਾਸੌ ਰਾਮੋ ਮੁਨਿਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮੇਤੁ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਤਤੋ ਗਤ੍ਵਾऽऽਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਸ਼ਿष੍ਯੇਣ ਸਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 14 ॥
ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂ ਸੀਤਾਂ ਚ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।
ਤਂ ਸ਼ਿष੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮਗਸ੍ਤ੍ਯਵਚਨਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥ 15 ॥
ਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਯਦ੍ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਸਤ੍ਕਾਰਾਰ੍ਹਂ ਸੁਸਤ੍ਕृਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਤਤੋ ਰਾਮਸ੍ਸੀਤਯਾ ਸਹਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 16 ॥
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਹਰਿਣਾਕੀਰ੍ਣਮਾਸ਼੍ਰਮਂ ਹ੍ਯਵਲੋਕਯਨ੍ ।
ਸ ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਮਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ 17 ॥
ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚੈਵ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ।
ਸੋਮਸ੍ਥਾਨਂ ਭਗਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕੌਬੇਰਮੇਵ ਚ ॥ 18 ॥
ਦਾਤੁਰ੍ਵਿਧਾਤੁਃ ਸ੍ਥਾਨੇਚ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਚ ।
ਨਾਗਰਾਜਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਮਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 19 ॥
ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ ।
ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰੁਣਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 20 ॥
ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਸ ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਮਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ 21 ॥
ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚੈਵ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ।
ਸੋਮਸ੍ਥਾਨਂ ਭਗਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕੌਬੇਰਮੇਵ ਚ ॥ 22 ॥
ਧਾਤੁਰ੍ਵਿਧਾਤੁਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਚ ।
ਨਾਗਰਾਜਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਮਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 23 ॥
ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ ।
ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰੁਣਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 24 ॥
ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਸ ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਮਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ 25 ॥
ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚੈਵ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ।
ਸੋਮਸ੍ਥਾਨਂ ਭਗਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕੌਬੇਰਮੇਵ ਚ ॥ 26 ॥
ਦਾਤੁਰ੍ਵਿਧਾਤੁਃ ਸ੍ਥਾਨੇਚ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਚ ।
ਨਾਗਰਾਜਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਮਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 27 ॥
ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਥੈਵ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ ।
ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰੁਣਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 28 ॥
ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਤਤਸ਼੍ਸ਼ਿष੍ਯੈਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਮੁਨਿਰਪ੍ਯਭਿਨਿष੍ਪਤਤ੍ ॥ 29 ॥
ਤਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਗ੍ਰਤੋ ਰਾਮੋ ਮੁਨੀਨਾਂ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਸਾਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਚਨਂ ਵੀਰੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਲਕ੍ष੍ਮਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ 30 ॥
ਏष ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨृषਿਃ ।
ਔਦਾਰ੍ਯੇਣਾਵਗਚ੍ਛਾਮਿ ਨਿਧਾਨਂ ਤਪਸਾਮਿਮਮ੍ ॥ 31 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੁਰਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਵਰ੍ਚਸਮ੍ ।
ਜਗ੍ਰਾਹ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਦੌ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 32 ॥
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਥੌ ਰਾਮਃ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।
ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਤਦਾ ਰਾਮਃ ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 33 ॥
ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਮਰ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾਸਨੋਦਕੈਃ ।
ਕੁਸ਼ਲਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਆਸ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਚਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 34 ॥
ਅਗ੍ਨਿਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦਾਯਾਰ੍ਘ੍ਯਮਤਿਥੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜ੍ਯ ਚ ।
ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮੇਣ ਸ ਤੇषਾਂ ਭੋਜਨਂ ਦਦੌ ॥ 35 ॥
ਪ੍ਰਥਮਂ ਚੋਪਵਿਸ਼੍ਯਾਥ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੋ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਃ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਮਮਾਸੀਨਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਂ ਧਰ੍ਮਕੋਵਿਦਮ੍ ॥ 36 ॥
ਅਗ੍ਨਿਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦਾਯਾਰ੍ਘ੍ਯਮਤਿਥਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜਯੇਤ੍ ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਖਲੁ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਤਪਸ੍ਵੀ ਸਮੁਦਾਚਰਨ੍ ॥ 37 ॥
ਦੁਃਸਾਕ੍षੀਵ ਪਰੇ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਾਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਭਕ੍षਯੇਤ੍ ।
ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਚਾਰੀ ਮਹਾਰਥਃ ॥ 38 ॥
ਪੂਜਨੀਯਸ਼੍ਚ ਮਾਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯਾਤਿਥਿਃ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਫਲੈਰ੍ਮੂਲੈਃ ਪੁष੍ਪੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 39 ॥
ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਕਾਮਂ ਪੁਨਰੇਵ ਤਤੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਇਦਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਮਹਚ੍ਚਾਪਂ ਹੇਮਰਤ੍ਨਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ॥ 40 ॥
ਵੈष੍ਣਵਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਅਮੋਘਸ੍ਸੂਰ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਤ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਰੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 41 ॥
ਦਤ੍ਤੌ ਮਮ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤੂਣੀ ਚਾਕ੍षਯਸਾਯਕੌ ।
ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੌ ਨਿਸ਼ਿਤੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਜ੍ਵਲਦ੍ਭਿਰਿਵ ਪਾਵਕੈਃ ॥ 42 ॥
ਮਹਾਰਜਤਕੋਸ਼ੋऽਯਮਸਿਰ੍ਹੇਮਵਿਭੂषਿਤਃ ।
ਅਨੇਨ ਧਨੁषਾ ਰਾਮ ਹਤ੍ਵਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਮਹਾਸੁਰਾਨ੍ ॥ 43 ॥
ਆਜਹਾਰ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਦੀਪ੍ਤਾਂ ਪੁਰਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦਿਵੌਕਸਾਮ੍ ।
ਤਦ੍ਧਨੁਸ੍ਤੌ ਚ ਤੂਣੀਰੌ ਸ਼ਰਂ ਖਙ੍ਗਂ ਚ ਮਾਨਦ ॥ 44 ॥
ਜਯਾਯ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀष੍ਵ ਵਜ੍ਰਂ ਵਜ੍ਰਧਰੋ ਯਥਾ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਸਮਸ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਰਾਯੁਧਮ੍ ।
ਦਤ੍ਵਾ ਰਾਮਾਯ ਭਗਵਾਨਗਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਨਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 45 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha dvādaśassargaḥ |
sapraviśyā'śramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha || 1 ||
rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī |
rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā || 2 ||
lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ |
anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ || 3 ||
te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt |
draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām || 4 ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |
tathetyuktvā'gniśaraṇaṃ praviveśa niveditum || 5 ||
sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā || 6 ||
yathoktaṃ lakṣmaṇenaiva śiṣyo'gastyasya sammataḥ |
putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca || 7 ||
praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā |
draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamarindamau || 8 ||
yadatrānantaraṃ tattvamājñāpayitumarhasi |
tataśśiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam || 9 ||
vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt |
diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ || 10 ||
manasā kāṅkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati |
gamyatāṃ satkṛto rāmassabhāryassahalakṣmaṇaḥ || 11 ||
praveśyatāṃ samīpaṃ me kiṃ cāsau na praveśitaḥ |
evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā || 12 ||
abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ |
tato niṣkramya sambhrāntaśśiṣyo lakṣmaṇamabravīt || 13 ||
kvāsau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam |
tato gatvā''śramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ || 14 ||
darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām |
taṃ śiṣyaḥ praśrito vākyamagastyavacanaṃ bruvan || 15 ||
prāveśayadyathānyāyaṃ satkārārhaṃ susatkṛtam |
praviveśa tato rāmassītayā sahalakṣmaṇaḥ || 16 ||
praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca || 17 ||
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca || 18 ||
dāturvidhātuḥ sthāneca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ || 19 ||
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 20 ||
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca || 21 ||
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca || 22 ||
dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ || 23 ||
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 24 ||
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca || 25 ||
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca || 26 ||
dāturvidhātuḥ sthāneca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ || 27 ||
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 28 ||
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
tataśśiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat || 29 ||
taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasām |
abravīdvacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 30 ||
eṣa lakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam || 31 ||
evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasam |
jagrāha paramaprītastasya pādau parantapaḥ || 32 ||
abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 33 ||
pratijagrāha kākutsthamarcayitvāsanodakaiḥ |
kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti cābravīt || 34 ||
agniṃ hutvā pradāyārghyamatithīn pratipūjya ca |
vānaprasthyena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau || 35 ||
prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṅgavaḥ |
uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam || 36 ||
agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjayet |
anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran || 37 ||
duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet |
rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ || 38 ||
pūjanīyaśca mānyaśca bhavān prāptaḥ priyātithiḥ |
evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairanyaiśca rāghavam || 39 ||
pūjayitvā yathākāmaṃ punareva tato'bravīt |
idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemaratnavibhūṣitam || 40 ||
vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
amoghassūryasaṅkāśo brahmadattaśśarottamaḥ || 41 ||
dattau mama mahendreṇa tūṇī cākṣayasāyakau |
sampūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ || 42 ||
mahārajatakośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ |
anena dhanuṣā rāma hatvā saṅkhye mahāsurān || 43 ||
ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām |
taddhanustau ca tūṇīrau śaraṃ khaṅgaṃ ca mānada || 44 ||
jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā |
evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham |
datvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dvādaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ द्वादशस्सर्गः ।
सप्रविश्याऽश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः ।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 1 ॥
राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ॥ 2 ॥
लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः ।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ 3 ॥
ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥ 4 ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथेत्युक्त्वाऽग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् ॥ 5 ॥
स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा ॥ 6 ॥
यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः ।
पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च ॥ 7 ॥
प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ।
द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिन्दमौ ॥ 8 ॥
यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।
ततश्शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् ॥ 9 ॥
वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ।
दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः ॥ 10 ॥
मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ।
गम्यतां सत्कृतो रामस्सभार्यस्सहलक्ष्मणः ॥ 11 ॥
प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः ।
एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ॥ 12 ॥
अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ।
ततो निष्क्रम्य सम्भ्रान्तश्शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 13 ॥
क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ।
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः ॥ 14 ॥
दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ।
तं शिष्यः प्रश्रितो वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् ॥ 15 ॥
प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम् ।
प्रविवेश ततो रामस्सीतया सहलक्ष्मणः ॥ 16 ॥
प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ॥ 17 ॥
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ॥ 18 ॥
दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च ।
नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः ॥ 19 ॥
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 20 ॥
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ॥ 21 ॥
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ॥ 22 ॥
धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ।
नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः ॥ 23 ॥
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 24 ॥
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ॥ 25 ॥
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ॥ 26 ॥
दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च ।
नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः ॥ 27 ॥
स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च ।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 28 ॥
कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति ।
ततश्शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् ॥ 29 ॥
तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम् ।
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 30 ॥
एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम् ॥ 31 ॥
एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम् ।
जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परन्तपः ॥ 32 ॥
अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः ॥ 33 ॥
प्रतिजग्राह काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः ।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति चाब्रवीत् ॥ 34 ॥
अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थ्येन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ ॥ 35 ॥
प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुङ्गवः ।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् ॥ 36 ॥
अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत् ।
अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ॥ 37 ॥
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ।
राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ॥ 38 ॥
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः ।
एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम् ॥ 39 ॥
पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत् ।
इदं दिव्यं महच्चापं हेमरत्नविभूषितम् ॥ 40 ॥
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ।
अमोघस्सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तश्शरोत्तमः ॥ 41 ॥
दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ ।
सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ 42 ॥
महारजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः ।
अनेन धनुषा राम हत्वा सङ्ख्ये महासुरान् ॥ 43 ॥
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ।
तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खङ्गं च मानद ॥ 44 ॥
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ।
एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् ।
दत्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥ 45 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्वादशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha dvādaśassargaḥ |
sapraviśyā'śramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha || 1 ||
rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī |
rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā || 2 ||
lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ |
anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ || 3 ||
te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt |
draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām || 4 ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |
tathetyuktvā'gniśaraṇaṃ praviveśa niveditum || 5 ||
sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā || 6 ||
yathoktaṃ lakṣmaṇenaiva śiṣyo'gastyasya sammataḥ |
putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca || 7 ||
praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā |
draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamarindamau || 8 ||
yadatrānantaraṃ tattvamājñāpayitumarhasi |
tataśśiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam || 9 ||
vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt |
diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ || 10 ||
manasā kāṅkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati |
gamyatāṃ satkṛto rāmassabhāryassahalakṣmaṇaḥ || 11 ||
praveśyatāṃ samīpaṃ me kiṃ cāsau na praveśitaḥ |
evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā || 12 ||
abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ |
tato niṣkramya sambhrāntaśśiṣyo lakṣmaṇamabravīt || 13 ||
kvāsau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam |
tato gatvā''śramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ || 14 ||
darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām |
taṃ śiṣyaḥ praśrito vākyamagastyavacanaṃ bruvan || 15 ||
prāveśayadyathānyāyaṃ satkārārhaṃ susatkṛtam |
praviveśa tato rāmassītayā sahalakṣmaṇaḥ || 16 ||
praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca || 17 ||
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca || 18 ||
dāturvidhātuḥ sthāneca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ || 19 ||
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 20 ||
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca || 21 ||
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca || 22 ||
dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ || 23 ||
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 24 ||
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca || 25 ||
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ |
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca || 26 ||
dāturvidhātuḥ sthāneca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca |
nāgarājasya ca sthānamanantasya mahātmanaḥ || 27 ||
sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca |
sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 28 ||
kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati |
tataśśiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat || 29 ||
taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasām |
abravīdvacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 30 ||
eṣa lakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam || 31 ||
evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasam |
jagrāha paramaprītastasya pādau parantapaḥ || 32 ||
abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 33 ||
pratijagrāha kākutsthamarcayitvāsanodakaiḥ |
kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti cābravīt || 34 ||
agniṃ hutvā pradāyārghyamatithīn pratipūjya ca |
vānaprasthyena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau || 35 ||
prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṅgavaḥ |
uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam || 36 ||
agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjayet |
anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran || 37 ||
duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet |
rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ || 38 ||
pūjanīyaśca mānyaśca bhavān prāptaḥ priyātithiḥ |
evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairanyaiśca rāghavam || 39 ||
pūjayitvā yathākāmaṃ punareva tato'bravīt |
idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemaratnavibhūṣitam || 40 ||
vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
amoghassūryasaṅkāśo brahmadattaśśarottamaḥ || 41 ||
dattau mama mahendreṇa tūṇī cākṣayasāyakau |
sampūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ || 42 ||
mahārajatakośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ |
anena dhanuṣā rāma hatvā saṅkhye mahāsurān || 43 ||
ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām |
taddhanustau ca tūṇīrau śaraṃ khaṅgaṃ ca mānada || 44 ||
jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā |
evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham |
datvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dvādaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.