ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕਾਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਅਗ੍ਰਤਃ ਪ੍ਰਯਯੌ ਰਾਮਸ੍ਸੀਤਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸੁਮਧ੍ਯਮਾ ।
ਪृष੍ਠਤਸ੍ਤੁ ਧਨੁष੍ਪਾਣਿਰ੍ਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਨੁਜਗਾਮ ਹ ॥ 1 ॥
ਤੌ ਪਸ਼੍ਯਮਾਨੌ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਸ਼ੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨ੍ਵਨਾਨਿ ਚ ।
ਨਦੀਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾ ਰਮ੍ਯਾ ਜਗ੍ਮਤੁਸ੍ਸੀਤਯਾ ਸਹ ॥ 2 ॥
ਸਾਰਸਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਾਕਾਂਸ਼੍ਚ ਨਦੀਪੁਲਿਨਚਾਰਿਣਃ ।
ਸਰਾਂਸਿ ਚ ਸਪਦ੍ਮਾਨਿ ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਜਲਜੈਃ ਖਗੈਃ ॥ 3 ॥
ਯੂਥਬਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਪृषਤਾਨ੍ਮਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਨ੍ ਵਿषਾਣਿਨਃ ।
ਮਹਿषਾਂਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਨਾਗਾਂਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰੁਮਵੈਰਿਣਃ ॥ 4 ॥
ਤੇ ਗਤ੍ਵਾ ਦੂਰਮਧ੍ਵਾਨਂ ਲਮ੍ਬਮਾਨੇ ਦਿਵਾਕਰੇ ।
ਦਦृਸ਼ੁਸ੍ਸਹਿਤਾ ਰਮ੍ਯਂ ਤਟਾਕਂ ਯੋਜਨਾਯਤਮ੍ ॥ 5 ॥
ਪਦ੍ਮਪੁष੍ਕਰਸਮ੍ਬਾਧਂ ਗਜਯੂਥੈਰਲਙ੍ਕृਤਮ੍ ।
ਸਾਰਸੈਰ੍ਹਂਸਕਾਦਮ੍ਬੈਸ੍ਸਙ੍ਕੁਲਂ ਜਲਚਾਰਿਭਿਃ ॥ 6 ॥
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸਲਿਲੇ ਰਮ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰਸਿ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੇ ।
ਗੀਤਵਾਦਿਤ੍ਰਨਿਰ੍ਘੋषੋ ਨ ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ 7 ॥
ਤਤਃ ਕੌਤੂਹਲਾਦ੍ਰਾਮੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਮੁਨਿਂ ਧਰ੍ਮਭृਤਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥ 8 ॥
ਇਦਮਤ੍ਯਦ੍ਭੁਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨੋ ਮਹਾਮੁਨੇ ।
ਕੌਤੂਹਲਂ ਮਹਜ੍ਜਾਤਂ ਕਿਮਿਦਂ ਸਾਧੁ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 9 ॥
ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਦਿ ਚੇਦਵਿਪ੍ਰ ਨਾਤਿਗੁਹ੍ਯਮਪਿ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਤੇਨੈਵਮੁਕ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਰਾਘਵੇਣ ਮੁਨਿਸ੍ਤਦਾ ॥ 10 ॥
ਪ੍ਰਭਵਂ ਸਰਸਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮਾਖ੍ਯਾਤੁਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ।
ਇਦਂ ਪਞ੍ਚਾਪ੍ਸਰੋ ਨਾਮ ਤਟਾਕਂ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕਮ੍ ॥ 11 ॥
ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤਪਸਾ ਰਾਮ ਮੁਨਿਨਾ ਮਾਣ੍ਡਕਰ੍ਣਿਨਾ ।
ਸ ਹਿ ਤੇਪੇ ਤਪਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਮਾਣ੍ਡਕਰ੍ਣਿਰ੍ਮਹਾਮੁਨਿਃ ॥ 12 ॥
ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਾਯੁਭਕ੍षੋ ਜਲਾਸ਼੍ਰਯਃ ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਥਿਤਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਸ੍ਸਾਗ੍ਨਿਪੁਰੋਗਮਾਃ ॥ 13 ॥
ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਾਗਤਾਃ ।
ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਮੇष ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਮੁਨਿਃ ॥ 14 ॥
ਇਤਿ ਸਂਵਿਗ੍ਨਮਨਸਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤਪੋਵਿਘ੍ਨਂ ਦੇਵੈਸ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਿਯੋਜਿਤਾਃ ॥ 15 ॥
ਪ੍ਰਧਾਨਾਪ੍ਸਰਸਃ ਪਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਚਲਿਤਵਰ੍ਚਸਃ ।
ਅਪ੍ਸਰੋਭਿਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾਭਿਰ੍ਮੁਨਿਰ੍ਦृष੍ਟਪਰਾਵਰਃ ॥ 16 ॥
ਨੀਤੋ ਮਦਨਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਸੁਰਾਣਾਂ ਕਾਰ੍ਯਸਿਦ੍ਧਯੇ ।
ਤਾਸ਼੍ਚੈਵਾਪ੍ਸਰਸਃ ਪਞ੍ਚ ਮੁਨੇਃ ਪਤ੍ਨੀਤ੍ਵਮਾਗਤਾਃ ॥ 17 ॥
ਤਟਾਕੇ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤਾਸਾਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਂ ਗृਹਮ੍ ।
ਤਥੈਵਾਪ੍ਸਰਸਃ ਪਞ੍ਚ ਨਿਵਸਨ੍ਤ੍ਯੋ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ॥ 18 ॥
ਰਮਯਨ੍ਤਿ ਤਪੋਯੋਗਾਨ੍ਮੁਨਿਂ ਯੌਵਨਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਤਾਸਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਰੀਡਮਾਨਾਨਾਮੇष ਵਾਦਿਤ੍ਰਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਃ ॥ 19 ॥
ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਭੂषਣੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰੋ ਗੀਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਨੋਹਰਃ ।
ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਤਸ੍ਯੈਤਦ੍ਵਚਨਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 20 ॥
ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਏਵਂ ਕਥਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਮਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ 21 ॥
ਕੁਸ਼ਚੀਰਪਰਿਕ੍षਿਪ੍ਤਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮ੍ਯਾ ਸਮਾਵृਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨ ਚ ਰਾਘਵਃ ॥ 22 ॥
ਉਵਾਸ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਸਰ੍ਵੈਃ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਕਾਕੁਤ੍ਥ੍ਸਃ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਮਣ੍ਡਲੇ ॥ 23 ॥
ਉषਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਸੁਖਂ ਤਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ ।
ਜਗਾਮ ਚਾਸ਼੍ਰਮਾਂਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ ॥ 24 ॥
ਯੇषਾਮੁषਿਤਵਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਕਾਸ਼ੇ ਸ ਮਹਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍ ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਰਿਦਸ਼ਾਨ੍ਮਾਸਾਨੇਕਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ 25 ॥
ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛ ਚਤੁਰੋ ਮਾਸਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ षਟ੍ਚਾਪਰਾਨ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।
ਅਪਰਤ੍ਰਾਧਿਕਂ ਮਾਸਾਦਪ੍ਯਰ੍ਧਮਧਿਕਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ 26 ॥
ਤ੍ਰੀਨ੍ਮਾਸਾਨष੍ਟਮਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਘਵੋ ਨ੍ਯਵਸਤ੍ਸੁਖਮ੍ ।
ਤਥਾ ਸਂਵਸਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੁਨੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮੇषੁ ਵੈ ॥ 27 ॥
ਰਮਤਸ਼੍ਚਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇਨ ਯਯੁਸ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਾ ਦਸ਼ ।
ਪਰਿਵृਤ੍ਯ ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੋ ਰਾਘਵਸ੍ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥ 28 ॥
ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਪੁਨਰੇਵਾਜਗਾਮ ਹ ।
ਸ ਤਮਾਸ਼੍ਰਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮੁਨਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜਿਤਃ ॥ 29 ॥
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨ੍ਯਵਸਦ੍ਰਾਮਃ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਮਰਿਨ੍ਦਮਃ ।
ਤਦਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥੋ ਵਿਨਯਾਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ ॥ 30 ॥
ਉਪਾਸੀਨਸ੍ਸਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰਣ੍ਯੇ ਭਗਵਾਨਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਃ ॥ 31 ॥
ਵਸਤੀਤਿ ਮਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਥਾਃ ਕਥਯਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਨ ਤੁ ਜਾਨਾਮਿ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਮਹਤ੍ਤਯਾ ॥ 32 ॥
ਕੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਰਮ੍ਯਂ ਮਹਰ੍षੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਭਵਤਸ੍ਸਾਨੁਜਸ੍ਸਹ ਸੀਤਯਾ ॥ 33 ॥
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਮਭਿਗਚ੍ਛੇਯਮਭਿਵਾਦਯਿਤੁਂ ਮੁਨਿਮ੍ ।
ਮਨੋਰਥੋ ਮਹਾਨੇष ਹृਦਿ ਮੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 34 ॥
ਯਦ੍ਯਹਂ ਤਂ ਮੁਨਿਵਰਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषੇਯਮਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਇਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਸ ਮੁਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋ ਵਚਃ ॥ 35 ॥
ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚੇਦਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਮ੍ ।
ਅਹਮਪ੍ਯੇਤਦੇਵ ਤ੍ਵਾਂ ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਸ੍ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 36 ॥
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਮਭਿਗਚ੍ਛੇਤਿ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਰਾਘਵ ।
ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਮਰ੍ਥੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਬ੍ਰਵੀषਿ ਮਾਮ੍ ॥ 37 ॥
ਅਹਮਾਖ੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਵਤ੍ਸ ਯਤ੍ਰਾਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ।
ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਤਾਤ ਯਾਹਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵੈ ਤਤਃ ॥ 38 ॥
ਦਕ੍षਿਣੇਨ ਮਹਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਗਸ੍ਤ੍ਯਭ੍ਰਾਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮਃ ।
ਸ੍ਥਲਪ੍ਰਾਯੇ ਵਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਨਸ਼ੋਭਿਤੇ ॥ 39 ॥
ਬਹੁਪੁष੍ਪਫਲੇ ਰਮ੍ਯੇ ਨਾਨਾਸ਼ਕੁਨਿਨਾਦਿਤੇ ।
ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯੋ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸਲਿਲਾਸ਼੍ਸ਼ਿਵਾਃ ॥ 40 ॥
ਹਂਸਕਾਰਣ੍ਡਵਾਕੀਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਾਕੋਪਸ਼ੋਭਿਤਾਃ ।
ਤਤ੍ਰੈਕਾਂ ਰਜਨੀਂ ਵ੍ਯੁष੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਰਾਮ ਗਮ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 41 ॥
ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮਾਸ੍ਥਾਯ ਵਨषਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ।
ਤਤ੍ਰਾਗਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਗਤ੍ਵਾ ਯੋਜਨਮਨ੍ਤਰਾ ॥ 42 ॥
ਰਮਣੀਯੇ ਵਨੋਦ੍ਧੇਸ਼ੇ ਬਹੁਪਾਦਪਸਂਵृਤੇ ।
ਰਂਸ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵੈਦੇਹੀ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸਹ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 43 ॥
ਸ ਹਿ ਰਮ੍ਯੋ ਵਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ੋ ਬਹੁਪਾਦਪਸਙ੍ਕੁਲਃ ।
ਯਦਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਕृਤਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਤਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ ॥ 44 ॥
ਅਦ੍ਯੈਵ ਗਮਨੇ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਰੋਚਯਸ੍ਵ ਮਹਾਯਸ਼ਃ ।
ਇਤਿ ਰਾਮੋ ਮੁਨੇਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ ॥ 45 ॥
ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇऽਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਾਨੁਜਸ੍ਸੀਤਯਾ ਸਹ ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵਨਾਨਿ ਰਮ੍ਯਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਂਸ਼੍ਚਾਭ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਾਨ੍ ॥ 46 ॥
ਸਰਾਂਸਿ ਸਰਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਥਿ ਮਾਰ੍ਗਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ ।
ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣੇਨੋਪਦਿष੍ਟੇਨ ਗਤ੍ਵਾ ਤੇਨ ਪਥਾ ਸੁਖਮ੍ ॥ 47 ॥
ਇਦਂ ਪਰਮਸਂਹृष੍ਟੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਏਤਦੇਵਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਨੂਨਂ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 48 ॥
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਨੇਰ੍ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਯਥਾ ਹਿ ਮੇ ਵਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਤਾਃ ਪਥਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 49 ॥
ਸਨ੍ਨਤਾਃ ਫਲਭਾਰੇਣ ਪੁष੍ਪਭਾਰੇਣ ਚ ਦ੍ਰੁਮਾਃ ।
ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਚ ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਵਨਾਦਸ੍ਮਾਦੁਪਾਗਤਃ ॥ 50 ॥
ਗਨ੍ਧੋऽਯਂ ਪਵਨੋਕ੍षਿਪ੍ਤਸ੍ਸਹਸਾ ਕਟੁਕੋਦਯਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਤਾਃ ਕਾष੍ਠਸਞ੍ਚਯਾਃ ॥ 51 ॥
ਲੂਨਾਸ਼੍ਚ ਪਥਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਰ੍ਭਾ ਵੈਡੂਰ੍ਯਵਰ੍ਚਸਃ ।
ਏਤਚ੍ਚ ਵਨਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਕृष੍ਣਾਭ੍ਰਸ਼ਿਖਰੋਪਮਮ੍ ॥ 52 ॥
ਪਾਵਕਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਸ੍ਯ ਧੂਮਾਗ੍ਰਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।
ਵਿਵਿਕ੍ਤੇषੁ ਚ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਕृਤਸ੍ਨਾਨਾ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ ॥ 53 ॥
ਪੁष੍ਪੋਪਹਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕੁਸੁਮੈਸ੍ਸ੍ਵਯਮਰ੍ਜਿਤੈ ।
ਤਤ੍ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਯਥਾ ਸੌਮ੍ਯ ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 54 ॥
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਨੂਨਮੇष ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਨਿਗृਹ੍ਯ ਤਪਸਾ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਲੋਕਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ ॥ 55 ॥
ਯਸ੍ਯ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਕृਤੇਯਂ ਦਿਕ੍ਛਰਣ੍ਯਾ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਧਾਰਯਨ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਰੂਪਮਿਲ੍ਵਲਸ੍ਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਵਦਨ੍ ॥ 56 ॥
ਆਮਨ੍ਤ੍ਰਯਤਿ ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਘृਣਃ ।
ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਤਸ੍ਤਂ ਮੇषਰੂਪਿਣਮ੍ ॥ 57 ॥
ਤਾਨ੍ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ਭੋਜਯਾਮਾਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦृष੍ਟੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਤਤੋ ਭੁਕ੍ਤਵਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਮਿਲ੍ਵਲੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 58 ॥
ਵਾਤਾਪੇ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਨ੍ਵੇਤਿ ਸ੍ਵਰੇਣ ਮਹਤਾ ਵਦਨ੍ ।
ਤਤੋ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਤਾਪਿਰ੍ਮੇषਵਨ੍ਨਦਨ੍ ॥ 59 ॥
ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਵਿਨਿष੍ਪਤਤ੍ ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਾਣਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੈਰੇਵਂ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਃ ॥ 60 ॥
ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਾਨਿ ਸਂਹਤ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨੈਃ ।
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਤਦਾ ਦੇਵੈਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਿਤੇਨ ਮਹਰ੍षਿਣਾ ॥ 61 ॥
ਅਨੁਭੂਯ ਕਿਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਭਕ੍षਿਤਸ੍ਸਮਹਾਸੁਰਃ ।
ਤਤਸ੍ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਹਸ੍ਤੋਦਕਂ ਤਤਃ ॥ 62 ॥
ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਸ੍ਵੇਤਿ ਚੇਲ੍ਵਲਸ੍ਸੋऽਭ੍ਯਭਾषਤ ।
ਸ ਤਂ ਤਥਾ ਭਾषਮਾਣਂ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਵਿਪ੍ਰਘਾਤਿਨਮ੍ ॥ 63 ॥
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਹਸਨ੍ਧੀਮਾਨਗਸ੍ਤ੍ਯੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਕੁਤੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮਯਾ ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਰਕ੍षਸਃ ॥ 64 ॥
ਭ੍ਰਾਤੁਸ੍ਤੇ ਮੇषਰੂਪਸ੍ਯ ਗਤਸ੍ਯ ਯਮਸਾਦਨਮ੍ ।
ਅਥ ਤਸ੍ਯ ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਨਿਧਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ॥ 65 ॥
ਪ੍ਰਧਰ੍षਯਿਤੁਮਾਰੇਭੇ ਮੁਨਿਂ ਕ੍ਰੋਧਾਨ੍ਨਿਸ਼ਾਚਰਃ ।
ਸੋऽਭਿਦ੍ਰਵਨ੍ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਮੁਨਿਨਾ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਸਾ ॥ 66 ॥
ਚਕ੍षੁषਾਨਲਕਲ੍ਪੇਨ ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧੋ ਨਿਧਨਂ ਗਤਃ ।
ਤਸ੍ਯਾਯਮਾਸ਼੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਾਤੁਸ੍ਤਟਾਕਵਨਸ਼ੋਭਿਤਃ ॥ 67 ॥
ਵਿਪ੍ਰਾਨੁਕਮ੍ਪਯਾ ਯੇਨ ਕਰ੍ਮੇਦਂ ਦੁष੍ਕਰਂ ਕृਤਮ੍ ।
ਏਵਂ ਕਥਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਣਾ ਸਹ ।
ਰਾਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤਂ ਗਤਸ੍ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕਾਲੋऽਭ੍ਯਵਰ੍ਤਤਃ ॥ 68 ॥
ਉਪਾਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ।
ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾऽਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਤਮृषਿਂ ਸੋऽਭ੍ਯਵਾਦਯਤ੍ ॥ 69 ॥
ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਗृਹੀਤਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਨਾ ਤੇਨ ਰਾਘਵਃ ।
ਨ੍ਯਵਸਤ੍ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮੇਕਾਂ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਮੂਲਫਲਾਨਿ ਚ ॥ 70 ॥
ਤਸ੍ਯਾਂ ਰਾਤ੍ਯ੍ਰਾਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਯਾਂ ਵਿਮਲੇ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲੇ ।
ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਤਮਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਤ ਰਾਘਵਃ ॥ 71 ॥
ਅਭਿਵਾਦਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਸੁਖਮਧ੍ਯੁषਿਤੋ ਨਿਸ਼ਾਮ੍ ।
ਆਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਗੁਰੁਂ ਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਗ੍ਰਜਮ੍ ॥ 72 ॥
ਗਮ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਤੇਨੋਕ੍ਤੋ ਜਗਾਮ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ ।
ਯਥੋਦ੍ਦਿष੍ਟੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਵਨਂ ਤਚ੍ਚਾਵਲੋਕਯਨ੍ ॥ 73 ॥
ਨੀਵਾਰਾਨ੍ਪਨਸਾਂਸ੍ਤਾਲਾਂਸ੍ਤਿਮਿਸ਼ਾਨ੍ਵਞ੍ਚੁਲਾਨ੍ਧਵਾਨ੍ ।
ਚਿਰਿਬਿਲ੍ਵਾਨ੍ਮਧੂਕਾਂਸ਼੍ਚ ਬਿਲ੍ਵਾਨਪਿ ਚ ਤਿਨ੍ਦੁਕਾਨ੍ ॥ 74 ॥
ਪੁष੍ਪਿਤਾਨ੍ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਭਿਰ੍ਲਤਾਭਿਰਨੁਵੇष੍ਟਿਤਾਨ੍ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਾਮਸ਼੍ਸ਼ਤਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਨ੍ਤਾਰਪਾਦਪਾਨ੍ ॥ 75 ॥
ਹਸ੍ਤਿਹਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਮृਦਿਤਾਨ੍ਵਾਨਰੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾਨ੍ ।
ਮਤ੍ਤੈਸ਼੍ਸ਼ਕੁਨਿਸਙ੍ਘੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਣਾਦਿਤਾਨ੍ ॥ 76 ॥
ਤਤੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸਮੀਪਸ੍ਥਂ ਰਾਮੋ ਰਾਜੀਵਲੋਚਨਃ ।
ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਗਤਂ ਵੀਰਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਲਕ੍ष੍ਮਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ 77 ॥
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਤ੍ਰਾ ਯਥਾ ਵृਕ੍षਾ ਯਥਾ ਕ੍षਾਨ੍ਤਾ ਮृਗਦ੍ਵਿਜਾਃ ।
ਆਸ਼੍ਰਮੋ ਨਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥੋ ਮਹਰ੍षੇਰ੍ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 78 ॥
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਆਸ਼੍ਰਮੋ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਰਮਾਪਹਃ ॥ 79 ॥
ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਧੂਮਾਕੁਲਵਨਸ਼੍ਚੀਰਮਾਲਾਪਰਿष੍ਕृਤਃ ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮृਗਯੂਥਸ਼੍ਚ ਨਾਨਾਸ਼ਕੁਨਿਨਾਦਿਤਃ ॥ 80 ॥
ਤਸ੍ਯੇਦਮਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ।
ਦਿਗਿਯਂ ਦਕ੍षਿਣਾ ਤ੍ਰਾਸਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨੋਪਭੁਜ੍ਯਤੇ ॥ 81 ॥
ਯਦਾ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਦਿਗਿਯਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਤਦਾ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਨਿਰ੍ਵੈਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਰਜਨੀਚਰਾਃ ॥ 82 ॥
ਨਾਮ੍ਨਾ ਚੇਯਂ ਭਗਵਤੋ ਦਕ੍षਿਣਾ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਾ ।
ਪ੍ਰਥਿਤਾ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਦੁਰ੍ਧਰ੍षਾ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ 83 ॥
ਮਾਰ੍ਗਂ ਨਿਰੋਦ੍ਧੁਂ ਨਿਰਤੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯਾਚਲੋਤ੍ਤਮਃ ।
ਨਿਦੇਸ਼ਂ ਪਾਲਯਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ੈਲਾ ਨ ਵਰ੍ਧਤੇ ॥ 84 ॥
ਅਯਂ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲੋਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਵਿਨੀਤਜਨਸੇਵਿਤਃ ॥ 85 ॥
ਏष ਲੋਕਾਰ੍ਚਿਤਸ੍ਸਾਧੁਰ੍ਹਿਤੇ ਨਿਤ੍ਯਰਤਸ੍ਸਤਾਮ੍ ।
ਅਸ੍ਮਾਨਭਿਗਤਾਨੇष ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਯੋਜਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 86 ॥
ਆਰਾਧਯਿष੍ਯਾਮ੍ਯਤ੍ਰਾਹਮਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਤਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ ।
ਸ਼ੇषਂ ਚ ਵਨਵਾਸਸ੍ਯ ਸੌਮ੍ਯ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਪ੍ਰਭੋ ॥ 87 ॥
ਅਤ੍ਰ ਦੇਵਾਸ੍ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਸ੍ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ।
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਨਿਯਤਾਹਾਰਂ ਸਤਤਂ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਤੇ ॥ 88 ॥
ਨਾਤ੍ਰ ਜੀਵੇਨ੍ਮृषਾਵਾਦੀ ਕ੍ਰੂਰੋ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਸ਼ਠਃ ।
ਨृਸ਼ਂਸਃ ਕਾਮਵृਤ੍ਤੋ ਵਾ ਮੁਨਿਰੇष ਤਥਾਵਿਧਃ ॥ 89 ॥
ਅਤ੍ਰ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਯਕ੍षਾਸ਼੍ਚ ਨਾਗਾਸ਼੍ਚ ਪਤਗੈਸ੍ਸਹ ।
ਵਸਨ੍ਤਿ ਨਿਯਤਾਹਾਰਾ ਧਰ੍ਮਮਾਰਾਧਯਿष੍ਣਵਃ ॥ 90 ॥
ਅਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਿਮਾਨੈਜਸ੍ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭੈਃ ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਦੇਹਾ ਨਵੈਰ੍ਦੇਹੈਃ ਸ੍ਵਰ੍ਯਾਤਾਃ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ॥ 91 ॥
ਯਕ੍षਤ੍ਵਮਮਰਤ੍ਵਂ ਚ ਰਾਜ੍ਯਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ।
ਅਤ੍ਰ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭੂਤੈਰਾਰਾਧਿਤਾਸ਼੍ਸ਼ੁਭੈਃ ॥ 92 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਾਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||
tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |
nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |
sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |
mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||
padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |
sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||
prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |
gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||
vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||
prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||
nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||
daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |
tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||
abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |
asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||
iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |
tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||
pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||
nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |
tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||
taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |
tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||
ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |
tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||
śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||
rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||
kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||
uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |
tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||
uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |
jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||
yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||
kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |
aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||
trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||
ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |
parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||
sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |
sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||
tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |
tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||
upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |
asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||
vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||
kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |
prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||
agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |
manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||
yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |
iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||
sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||
agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |
diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||
ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||
dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||
bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |
padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |
tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |
tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||
ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |
raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||
sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||
adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |
iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||
pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |
paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||
sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |
sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||
idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||
agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |
yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||
sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||
gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |
tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||
lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||
pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||
puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||
agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |
nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |
dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||
āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||
tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||
vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |
tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||
bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |
brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||
vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||
anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |
tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||
bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |
sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||
abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||
bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |
atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||
pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |
so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||
cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||
viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |
rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |
praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||
samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |
nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||
tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |
bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||
abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |
āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |
yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |
ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |
dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||
hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |
mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |
āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |
praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |
digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |
tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |
prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||
mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |
nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||
ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |
agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||
eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |
asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |
śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||
atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |
nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |
vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||
atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |
tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |
atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकादशस्सर्गः ।
अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा ।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ 1 ॥
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च ।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह ॥ 2 ॥
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः ।
सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः ॥ 3 ॥
यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः ।
महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः ॥ 4 ॥
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ 5 ॥
पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम् ।
सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः ॥ 6 ॥
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे ।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ 7 ॥
ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 8 ॥
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने ।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ 9 ॥
वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो ।
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा ॥ 10 ॥
प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ।
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् ॥ 11 ॥
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ।
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः ॥ 12 ॥
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः ।
ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः ॥ 13 ॥
अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ।
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ 14 ॥
इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः ।
तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः ॥ 15 ॥
प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ।
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः ॥ 16 ॥
नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ।
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः ॥ 17 ॥
तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ।
तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम् ॥ 18 ॥
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ।
तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः ॥ 19 ॥
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ।
आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ॥ 20 ॥
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ।
एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ 21 ॥
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ॥ 22 ॥
उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः ।
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ 23 ॥
उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ 24 ॥
येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् ॥ 25 ॥
क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित् ।
अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ 26 ॥
त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ।
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ॥ 27 ॥
रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश ।
परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया ॥ 28 ॥
सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ।
स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः ॥ 29 ॥
तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः ।
तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् ॥ 30 ॥
उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ।
अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ 31 ॥
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ।
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ॥ 32 ॥
कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ।
प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया ॥ 33 ॥
अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ।
मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते ॥ 34 ॥
यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ।
इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ॥ 35 ॥
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ।
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम् ॥ 36 ॥
अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ।
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् ॥ 37 ॥
अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ।
योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः ॥ 38 ॥
दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ।
स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते ॥ 39 ॥
बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ।
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः ॥ 40 ॥
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् ॥ 41 ॥
दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः ।
तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा ॥ 42 ॥
रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते ।
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया ॥ 43 ॥
स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः ।
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् ॥ 44 ॥
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ।
इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च ॥ 45 ॥
प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह ।
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान् ॥ 46 ॥
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ।
सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ॥ 47 ॥
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ।
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः ॥ 48 ॥
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ।
यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ॥ 49 ॥
सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ।
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः ॥ 50 ॥
गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः ।
तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः ॥ 51 ॥
लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः ।
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् ॥ 52 ॥
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ।
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः ॥ 53 ॥
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै ।
तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् ॥ 54 ॥
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ।
निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ॥ 55 ॥
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा ।
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन् ॥ 56 ॥
आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ।
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम् ॥ 57 ॥
तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ।
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् ॥ 58 ॥
वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन् ।
ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् ॥ 59 ॥
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ।
ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः ॥ 60 ॥
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ।
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ॥ 61 ॥
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः ।
ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः ॥ 62 ॥
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत ।
स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम् ॥ 63 ॥
अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ।
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः ॥ 64 ॥
भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ।
अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम् ॥ 65 ॥
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ।
सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा ॥ 66 ॥
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ।
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः ॥ 67 ॥
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ।
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।
रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः ॥ 68 ॥
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि ।
प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत् ॥ 69 ॥
सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः ।
न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ 70 ॥
तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले ।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः ॥ 71 ॥
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम् ।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ 72 ॥
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः ।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ 73 ॥
नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान् ।
चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ 74 ॥
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् ।
ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ 75 ॥
हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् ।
मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान् ॥ 76 ॥
ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः ।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 77 ॥
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः ।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ 78 ॥
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥ 79 ॥
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः ।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ 80 ॥
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः ।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ 81 ॥
यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।
तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ 82 ॥
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ 83 ॥
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः ।
निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते ॥ 84 ॥
अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।
अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः ॥ 85 ॥
एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम् ।
अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ 86 ॥
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ 87 ॥
अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ 88 ॥
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।
नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ 89 ॥
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह ।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ 90 ॥
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः ।
त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ 91 ॥
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः ॥ 92 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||
tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |
nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |
sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |
mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||
padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |
sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||
prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |
gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||
vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||
prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||
nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||
daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |
tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||
abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |
asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||
iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |
tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||
pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||
nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |
tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||
taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |
tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||
ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |
tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||
śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||
rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||
kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||
uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |
tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||
uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |
jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||
yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||
kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |
aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||
trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||
ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |
parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||
sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |
sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||
tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |
tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||
upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |
asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||
vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||
kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |
prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||
agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |
manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||
yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |
iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||
sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||
agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |
diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||
ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||
dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||
bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |
padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |
tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |
tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||
ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |
raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||
sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||
adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |
iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||
pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |
paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||
sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |
sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||
idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||
agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |
yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||
sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||
gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |
tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||
lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||
pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||
puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||
agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |
nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |
dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||
āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||
tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||
vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |
tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||
bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |
brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||
vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||
anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |
tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||
bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |
sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||
abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||
bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |
atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||
pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |
so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||
cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||
viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |
rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |
praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||
samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |
nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||
tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |
bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||
abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |
āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |
yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |
ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |
dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||
hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |
mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |
āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |
praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |
digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |
tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |
prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||
mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |
nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||
ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |
agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||
eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |
asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |
śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||
atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |
nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |
vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||
atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |
tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |
atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.