3.11 অরণ্যকাণ্ড - একাদশ সর্গঃ

3.11 Aranyakanda - Ekadasha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অরণ্যকাণ্ডম্ ।
অথ একাদশস্সর্গঃ ।
অগ্রতঃ প্রযযৌ রামস্সীতা মধ্যে সুমধ্যমা ।
পৃষ্ঠতস্তু ধনুষ্পাণির্লক্ষ্মণোঽনুজগাম হ ॥ 1 ॥
তৌ পশ্যমানৌ বিবিধান্ শৈলপ্রস্থান্বনানি চ ।
নদীশ্চ বিবিধা রম্যা জগ্মতুস্সীতযা সহ ॥ 2 ॥
সারসাংশ্চক্রবাকাংশ্চ নদীপুলিনচারিণঃ ।
সরাংসি চ সপদ্মানি যুক্তানি জলজৈঃ খগৈঃ ॥ 3 ॥
যূথবদ্ধাংশ্চ পৃষতান্মদোন্মত্তান্ বিষাণিনঃ ।
মহিষাংশ্চ বরাহাংশ্চ নাগাংশ্চ দ্রুমবৈরিণঃ ॥ 4 ॥
তে গত্বা দূরমধ্বানং লম্বমানে দিবাকরে ।
দদৃশুস্সহিতা রম্যং তটাকং যোজনাযতম্ ॥ 5 ॥
পদ্মপুষ্করসম্বাধং গজযূথৈরলঙ্কৃতম্ ।
সারসৈর্হংসকাদম্বৈস্সঙ্কুলং জলচারিভিঃ ॥ 6 ॥
প্রসন্নসলিলে রম্যে তস্মিন্সরসি শুশ্রুবে ।
গীতবাদিত্রনির্ঘোষো ন তু কশ্চন দৃশ্যতে ॥ 7 ॥
ততঃ কৌতূহলাদ্রামো লক্ষ্মণশ্চ মহাবলঃ ।
মুনিং ধর্মভৃতং নাম প্রষ্টুং সমুপচক্রমে ॥ 8 ॥
ইদমত্যদ্ভুতং শ্রুত্বা সর্বেষাং নো মহামুনে ।
কৌতূহলং মহজ্জাতং কিমিদং সাধু কথ্যতাম্ ॥ 9 ॥
বক্তব্যং যদি চেদবিপ্র নাতিগুহ্যমপি প্রভো ।
তেনৈবমুক্তো ধর্মাত্মা রাঘবেণ মুনিস্তদা ॥ 10 ॥
প্রভবং সরসঃ কৃত্স্নমাখ্যাতুমুপচক্রমে ।
ইদং পঞ্চাপ্সরো নাম তটাকং সার্বকালিকম্ ॥ 11 ॥
নির্মিতং তপসা রাম মুনিনা মাণ্ডকর্ণিনা ।
স হি তেপে তপস্তীব্রং মাণ্ডকর্ণির্মহামুনিঃ ॥ 12 ॥
দশবর্ষসহস্রাণি বাযুভক্ষো জলাশ্রযঃ ।
ততঃ প্রব্যথিতাস্সর্বে দেবাস্সাগ্নিপুরোগমাঃ ॥ 13 ॥
অব্রুবন্ বচনং সর্বে পরস্পরসমাগতাঃ ।
অস্মাকং কস্যচিত্ স্থানমেষ প্রার্থযতে মুনিঃ ॥ 14 ॥
ইতি সংবিগ্নমনসস্সর্বে তে ত্রিদিবৌকসঃ ।
তত্র কর্তুং তপোবিঘ্নং দেবৈস্সর্বৈর্নিযোজিতাঃ ॥ 15 ॥
প্রধানাপ্সরসঃ পঞ্চ বিদ্যুচ্চলিতবর্চসঃ ।
অপ্সরোভিস্ততস্তাভির্মুনির্দৃষ্টপরাবরঃ ॥ 16 ॥
নীতো মদনবশ্যত্বং সুরাণাং কার্যসিদ্ধযে ।
তাশ্চৈবাপ্সরসঃ পঞ্চ মুনেঃ পত্নীত্বমাগতাঃ ॥ 17 ॥
তটাকে নির্মিতং তাসামস্মিন্নন্তর্হিতং গৃহম্ ।
তথৈবাপ্সরসঃ পঞ্চ নিবসন্ত্যো যথাসুখম্ ॥ 18 ॥
রমযন্তি তপোযোগান্মুনিং যৌবনমাস্থিতম্ ।
তাসাং সঙ্ক্রীডমানানামেষ বাদিত্রনিস্স্বনঃ ॥ 19 ॥
শ্রূযতে ভূষণোন্মিশ্রো গীতশব্দো মনোহরঃ ।
আশ্চর্যমিতি তস্যৈতদ্বচনং ভাবিতাত্মনঃ ॥ 20 ॥
রাঘবঃ প্রতিজগ্রাহ সহ ভ্রাত্রা মহাযশাঃ ।
এবং কথযমানস্য দদর্শাশ্রমমণ্ডলম্ ॥ 21 ॥
কুশচীরপরিক্ষিপ্তং ব্রাহ্ম্যা লক্ষ্ম্যা সমাবৃতম্ ।
প্রবিশ্য সহ বৈদেহ্যা লক্ষ্মণেন চ রাঘবঃ ॥ 22 ॥
উবাস মুনিভিস্সর্বৈঃ পূজ্যমানো মহাযশাঃ ।
তদা তস্মিন্সকাকুত্থ্সঃ শ্রীমত্যাশ্রমমণ্ডলে ॥ 23 ॥
উষিত্বা তু সুখং তত্র পূজ্যমানো মহর্ষিভিঃ ।
জগাম চাশ্রমাংস্তেষাং পর্যাযেণ তপস্বিনাম্ ॥ 24 ॥
যেষামুষিতবান্ পূর্বং সকাশে স মহাস্ত্রবিত্ ।
ক্বচিত্পরিদশান্মাসানেকং সংবত্সরং ক্বচিত্ ॥ 25 ॥
ক্বচিচ্ছ চতুরো মাসান্ পঞ্চ ষট্চাপরান্ক্বচিত্ ।
অপরত্রাধিকং মাসাদপ্যর্ধমধিকং ক্বচিত্ ॥ 26 ॥
ত্রীন্মাসানষ্টমাসাংশ্চ রাঘবো ন্যবসত্সুখম্ ।
তথা সংবসতস্তস্য মুনীনামাশ্রমেষু বৈ ॥ 27 ॥
রমতশ্চানুকূল্যেন যযুস্সংবত্সরা দশ ।
পরিবৃত্য চ ধর্মজ্ঞো রাঘবস্সহ সীতযা ॥ 28 ॥
সুতীক্ষ্ণস্যাশ্রমং শ্রীমান্পুনরেবাজগাম হ ।
স তমাশ্রমমাসাদ্য মুনিভিঃ প্রতিপূজিতঃ ॥ 29 ॥
তত্রাপি ন্যবসদ্রামঃ কঞ্চিত্কালমরিন্দমঃ ।
তদাশ্রমস্থো বিনযাত্কদাচিত্তং মহামুনিম্ ॥ 30 ॥
উপাসীনস্সকাকুত্স্থস্সুতীক্ষ্ণমিদমব্রবীত্ ।
অস্মিন্নরণ্যে ভগবানগস্ত্যো মুনিসত্তমঃ ॥ 31 ॥
বসতীতি মযা নিত্যং কথাঃ কথযতাং শ্রুতম্ ।
ন তু জানামি তং দেশং বনস্যাস্য মহত্তযা ॥ 32 ॥
কুত্রাশ্রমপদং রম্যং মহর্ষেস্তস্য ধীমতঃ ।
প্রসাদাত্তত্র ভবতস্সানুজস্সহ সীতযা ॥ 33 ॥
অগস্ত্যমভিগচ্ছেযমভিবাদযিতুং মুনিম্ ।
মনোরথো মহানেষ হৃদি মে পরিবর্ততে ॥ 34 ॥
যদ্যহং তং মুনিবরং শুশ্রূষেযমপি স্বযম্ ।
ইতি রামস্য স মুনিশ্শ্রুত্বা ধর্মাত্মনো বচঃ ॥ 35 ॥
সুতীক্ষ্ণঃ প্রত্যুবাচেদং প্রীতো দশরথাত্মজম্ ।
অহমপ্যেতদেব ত্বাং বক্তুকামস্সলক্ষ্মণম্ ॥ 36 ॥
অগস্ত্যমভিগচ্ছেতি সীতযা সহ রাঘব ।
দিষ্ট্যা ত্বিদানীমর্থেঽস্মিন্ স্বযমেব ব্রবীষি মাম্ ॥ 37 ॥
অহমাখ্যামি তে বত্স যত্রাগস্ত্যো মহামুনিঃ ।
যোজনান্যাশ্রমাত্তাত যাহি চত্বারি বৈ ততঃ ॥ 38 ॥
দক্ষিণেন মহান্ শ্রীমানগস্ত্যভ্রাতুরাশ্রমঃ ।
স্থলপ্রাযে বনোদ্দেশে পিপ্পলীবনশোভিতে ॥ 39 ॥
বহুপুষ্পফলে রম্যে নানাশকুনিনাদিতে ।
পদ্মিন্যো বিবিধাস্তত্র প্রসন্নসলিলাশ্শিবাঃ ॥ 40 ॥
হংসকারণ্ডবাকীর্ণাশ্চক্রবাকোপশোভিতাঃ ।
তত্রৈকাং রজনীং ব্যুষ্য প্রভাতে রাম গম্যতাম্ ॥ 41 ॥
দক্ষিণাং দিশমাস্থায বনষণ্ডস্য পার্শ্বতঃ ।
তত্রাগস্ত্যাশ্রমপদং গত্বা যোজনমন্তরা ॥ 42 ॥
রমণীযে বনোদ্ধেশে বহুপাদপসংবৃতে ।
রংস্যতে তত্র বৈদেহী লক্ষ্মণশ্চ সহ ত্বযা ॥ 43 ॥
স হি রম্যো বনোদ্দেশো বহুপাদপসঙ্কুলঃ ।
যদি বুদ্ধিঃ কৃতা দ্রষ্টুমগস্ত্যং তং মহামুনিম্ ॥ 44 ॥
অদ্যৈব গমনে বুদ্ধিং রোচযস্ব মহাযশঃ ।
ইতি রামো মুনেশ্শ্রুত্বা সহ ভ্রাত্রাভিবাদ্য চ ॥ 45 ॥
প্রতস্থেঽমুদ্দিশ্য সানুজস্সীতযা সহ ।
পশ্যন্বনানি রম্যাণি পর্বতাংশ্চাভ্রসন্নিভান্ ॥ 46 ॥
সরাংসি সরিতশ্চৈব পথি মার্গবশানুগাঃ ।
সুতীক্ষ্ণেনোপদিষ্টেন গত্বা তেন পথা সুখম্ ॥ 47 ॥
ইদং পরমসংহৃষ্টো বাক্যং লক্ষ্মণমব্রবীত্ ।
এতদেবাশ্রমপদং নূনং তস্য মহাত্মনঃ ॥ 48 ॥
অগস্ত্যস্য মুনের্ভ্রাতুর্দৃশ্যতে পুণ্যকর্মণঃ ।
যথা হি মে বনস্যাস্য জ্ঞাতাঃ পথি সহস্রশঃ ॥ 49 ॥
সন্নতাঃ ফলভারেণ পুষ্পভারেণ চ দ্রুমাঃ ।
পিপ্পলীনাং চ পক্বানাং বনাদস্মাদুপাগতঃ ॥ 50 ॥
গন্ধোঽযং পবনোক্ষিপ্তস্সহসা কটুকোদযঃ ।
তত্র তত্র চ দৃশ্যন্তে সঙ্ক্ষিপ্তাঃ কাষ্ঠসঞ্চযাঃ ॥ 51 ॥
লূনাশ্চ পথি দৃশ্যন্তে দর্ভা বৈডূর্যবর্চসঃ ।
এতচ্চ বনমধ্যস্থং কৃষ্ণাভ্রশিখরোপমম্ ॥ 52 ॥
পাবকস্যাশ্রমস্থস্য ধূমাগ্রং সম্প্রদৃশ্যতে ।
বিবিক্তেষু চ তীর্থেষু কৃতস্নানা দ্বিজাতযঃ ॥ 53 ॥
পুষ্পোপহারং কুর্বন্তি কুসুমৈস্স্বযমর্জিতৈ ।
তত্সুতীক্ষ্ণস্য বচনং যথা সৌম্য মযা শ্রুতম্ ॥ 54 ॥
অগস্ত্যস্যাশ্রমো ভ্রাতুর্নূনমেষ ভবিষ্যতি ।
নিগৃহ্য তপসা মৃত্যুং লোকানাং হিতকাম্যযা ॥ 55 ॥
যস্য ভ্রাত্রা কৃতেযং দিক্ছরণ্যা পুণ্যকর্মণা ।
ধারযন্ ব্রাহ্মণং রূপমিল্বলস্সংস্কৃতং বদন্ ॥ 56 ॥
আমন্ত্রযতি বিপ্রান্স্মশ্রাদ্ধমুদ্দিশ্য নির্ঘৃণঃ ।
ভ্রাতরং সংস্কৃতং কৃত্বা ততস্তং মেষরূপিণম্ ॥ 57 ॥
তান্ দ্বিজান্ভোজযামাস শ্রাদ্ধদৃষ্টেন কর্মণা ।
ততো ভুক্তবতাং তেষাং বিপ্রাণামিল্বলোঽব্রবীত্ ॥ 58 ॥
বাতাপে নিষ্ক্রমন্বেতি স্বরেণ মহতা বদন্ ।
ততো ভ্রাতুর্বচশ্শ্রুত্বা বাতাপির্মেষবন্নদন্ ॥ 59 ॥
ভিত্ত্বা ভিত্ত্বা শরীরাণি ব্রাহ্মণানাং বিনিষ্পতত্ ।
ব্রাহ্মাণানাং সহস্রাণি তৈরেবং কামরূপিভিঃ ॥ 60 ॥
বিনাশিতানি সংহত্য নিত্যশঃ পিশিতাশনৈঃ ।
অগস্ত্যেন তদা দেবৈঃ প্রার্থিতেন মহর্ষিণা ॥ 61 ॥
অনুভূয কিল শ্রাদ্ধে ভক্ষিতস্সমহাসুরঃ ।
ততস্সম্পন্নমিত্যুক্ত্বা দত্ত্বা হস্তোদকং ততঃ ॥ 62 ॥
ভ্রাতরং নিষ্ক্রমস্বেতি চেল্বলস্সোঽভ্যভাষত ।
স তং তথা ভাষমাণং ভ্রাতরং বিপ্রঘাতিনম্ ॥ 63 ॥
অব্রবীত্প্রহসন্ধীমানগস্ত্যো মুনিসত্তমঃ ।
কুতো নিষ্ক্রমিতুং শক্তির্মযা জীর্ণস্য রক্ষসঃ ॥ 64 ॥
ভ্রাতুস্তে মেষরূপস্য গতস্য যমসাদনম্ ।
অথ তস্য বচশ্শ্রুত্বা ভ্রাতুর্নিধনসংশ্রযম্ ॥ 65 ॥
প্রধর্ষযিতুমারেভে মুনিং ক্রোধান্নিশাচরঃ ।
সোঽভিদ্রবন্মুনিশ্রেষ্ঠং মুনিনা দীপ্ততেজসা ॥ 66 ॥
চক্ষুষানলকল্পেন নির্দগ্ধো নিধনং গতঃ ।
তস্যাযমাশ্রমো ভ্রাতুস্তটাকবনশোভিতঃ ॥ 67 ॥
বিপ্রানুকম্পযা যেন কর্মেদং দুষ্করং কৃতম্ ।
এবং কথযমানস্য তস্য সৌমিত্রিণা সহ ।
রামস্যাস্তং গতস্সূর্যস্সন্ধ্যাকালোঽভ্যবর্ততঃ ॥ 68 ॥
উপাস্য পশ্চিমাং সন্ধ্যাং সহ ভ্রাত্রা যথাবিধি ।
প্রবিবেশাঽশ্রমপদং তমৃষিং সোঽভ্যবাদযত্ ॥ 69 ॥
সম্যক্ প্রতিগৃহীতশ্চ মুনিনা তেন রাঘবঃ ।
ন্যবসত্তাং নিশামেকাং প্রাশ্য মূলফলানি চ ॥ 70 ॥
তস্যাং রাত্য্রাং ব্যতীতাযাং বিমলে সূর্যমণ্ডলে ।
ভ্রাতরং তমগস্ত্যস্য হ্যামন্ত্রযত রাঘবঃ ॥ 71 ॥
অভিবাদযে ত্বাং ভগবন্ সুখমধ্যুষিতো নিশাম্ ।
আমন্ত্রযে ত্বাং গচ্ছামি গুরুং তে দ্রষ্টুমগ্রজম্ ॥ 72 ॥
গম্যতামিতি তেনোক্তো জগাম রঘুনন্দনঃ ।
যথোদ্দিষ্টেন মার্গেণ বনং তচ্চাবলোকযন্ ॥ 73 ॥
নীবারান্পনসাংস্তালাংস্তিমিশান্বঞ্চুলান্ধবান্ ।
চিরিবিল্বান্মধূকাংশ্চ বিল্বানপি চ তিন্দুকান্ ॥ 74 ॥
পুষ্পিতান্পুষ্পিতাগ্রাভির্লতাভিরনুবেষ্টিতান্ ।
দদর্শ রামশ্শতশস্তত্র কান্তারপাদপান্ ॥ 75 ॥
হস্তিহস্তৈর্বিমৃদিতান্বানরৈরুপশোভিতান্ ।
মত্তৈশ্শকুনিসঙ্ঘৈশ্চ শতশশ্চ প্রণাদিতান্ ॥ 76 ॥
ততোঽব্রবীত্সমীপস্থং রামো রাজীবলোচনঃ ।
পৃষ্ঠতোঽনুগতং বীরং লক্ষ্মণং লক্ষ্মিবর্ধনম্ ॥ 77 ॥
স্নিগ্ধপত্রা যথা বৃক্ষা যথা ক্ষান্তা মৃগদ্বিজাঃ ।
আশ্রমো নাতিদূরস্থো মহর্ষের্ভাবিতাত্মনঃ ॥ 78 ॥
অগস্ত্য ইতি বিখ্যাতো লোকে স্বেনৈব কর্মণা ।
আশ্রমো দৃশ্যতে তস্য পরিশ্রান্তশ্রমাপহঃ ॥ 79 ॥
প্রাজ্যধূমাকুলবনশ্চীরমালাপরিষ্কৃতঃ ।
প্রশান্তমৃগযূথশ্চ নানাশকুনিনাদিতঃ ॥ 80 ॥
তস্যেদমাশ্রমপদং প্রভাবাদ্যস্য রাক্ষসৈঃ ।
দিগিযং দক্ষিণা ত্রাসাদ্দৃশ্যতে নোপভুজ্যতে ॥ 81 ॥
যদা প্রভৃতি চাক্রান্তা দিগিযং পুণ্যকর্মণা ।
তদা প্রভৃতি নির্বৈরাঃ প্রশান্তা রজনীচরাঃ ॥ 82 ॥
নাম্না চেযং ভগবতো দক্ষিণা দিক্প্রদক্ষিণা ।
প্রথিতা ত্রিষু লোকেষু দুর্ধর্ষা ক্রূরকর্মভিঃ ॥ 83 ॥
মার্গং নিরোদ্ধুং নিরতো ভাস্করস্যাচলোত্তমঃ ।
নিদেশং পালযন্যস্য বিন্ধ্যশৈলা ন বর্ধতে ॥ 84 ॥
অযং দীর্ঘাযুষস্তস্য লোকে বিশ্রুতকর্মণঃ ।
অগস্ত্যস্যাশ্রম শ্রীমান্বিনীতজনসেবিতঃ ॥ 85 ॥
এষ লোকার্চিতস্সাধুর্হিতে নিত্যরতস্সতাম্ ।
অস্মানভিগতানেষ শ্রেযসা যোজযিষ্যতি ॥ 86 ॥
আরাধযিষ্যাম্যত্রাহমগস্ত্যং তং মহামুনিম্ ।
শেষং চ বনবাসস্য সৌম্য বত্স্যাম্যহং প্রভো ॥ 87 ॥
অত্র দেবাস্সগন্ধর্বাস্সিদ্ধাশ্চ পরমর্ষযঃ ।
অগস্ত্যং নিযতাহারং সততং পর্যুপাসতে ॥ 88 ॥
নাত্র জীবেন্মৃষাবাদী ক্রূরো বা যদি বা শঠঃ ।
নৃশংসঃ কামবৃত্তো বা মুনিরেষ তথাবিধঃ ॥ 89 ॥
অত্র দেবাশ্চ যক্ষাশ্চ নাগাশ্চ পতগৈস্সহ ।
বসন্তি নিযতাহারা ধর্মমারাধযিষ্ণবঃ ॥ 90 ॥
অত্র সিদ্ধা মহাত্মানো বিমানৈজস্সূর্যসন্নিভৈঃ ।
ত্যক্তদেহা নবৈর্দেহৈঃ স্বর্যাতাঃ পরমর্ষযঃ ॥ 91 ॥
যক্ষত্বমমরত্বং চ রাজ্যানি বিবিধানি চ ।
অত্র দেবাঃ প্রযচ্ছন্তি ভূতৈরারাধিতাশ্শুভৈঃ ॥ 92 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অরণ্যকাণ্ডে একাদশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||
tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |
nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |
sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |
mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||
padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |
sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||
prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |
gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||
vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||
prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||
nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||
daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |
tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||
abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |
asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||
iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |
tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||
pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||
nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |
tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||
taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |
tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||
ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |
tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||
śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||
rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||
kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||
uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |
tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||
uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |
jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||
yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||
kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |
aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||
trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||
ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |
parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||
sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |
sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||
tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |
tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||
upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |
asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||
vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||
kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |
prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||
agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |
manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||
yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |
iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||
sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||
agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |
diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||
ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||
dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||
bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |
padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |
tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |
tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||
ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |
raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||
sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||
adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |
iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||
pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |
paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||
sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |
sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||
idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||
agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |
yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||
sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||
gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |
tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||
lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||
pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||
puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||
agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |
nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |
dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||
āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||
tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||
vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |
tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||
bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |
brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||
vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||
anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |
tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||
bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |
sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||
abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||
bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |
atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||
pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |
so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||
cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||
viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |
rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |
praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||
samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |
nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||
tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |
bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||
abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |
āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |
yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |
ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |
dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||
hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |
mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |
āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |
praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |
digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |
tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |
prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||
mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |
nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||
ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |
agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||
eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |
asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |
śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||
atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |
nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |
vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||
atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |
tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |
atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकादशस्सर्गः ।
अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा ।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ 1 ॥
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च ।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह ॥ 2 ॥
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः ।
सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः ॥ 3 ॥
यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः ।
महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः ॥ 4 ॥
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ 5 ॥
पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम् ।
सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः ॥ 6 ॥
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे ।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ 7 ॥
ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 8 ॥
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने ।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ 9 ॥
वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो ।
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा ॥ 10 ॥
प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ।
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् ॥ 11 ॥
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ।
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः ॥ 12 ॥
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः ।
ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः ॥ 13 ॥
अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ।
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ 14 ॥
इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः ।
तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः ॥ 15 ॥
प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ।
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः ॥ 16 ॥
नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ।
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः ॥ 17 ॥
तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ।
तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम् ॥ 18 ॥
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ।
तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः ॥ 19 ॥
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ।
आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ॥ 20 ॥
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ।
एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ 21 ॥
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ॥ 22 ॥
उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः ।
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ 23 ॥
उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ 24 ॥
येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् ॥ 25 ॥
क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित् ।
अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ 26 ॥
त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ।
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ॥ 27 ॥
रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश ।
परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया ॥ 28 ॥
सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ।
स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः ॥ 29 ॥
तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः ।
तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् ॥ 30 ॥
उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ।
अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ 31 ॥
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ।
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ॥ 32 ॥
कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ।
प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया ॥ 33 ॥
अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ।
मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते ॥ 34 ॥
यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ।
इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ॥ 35 ॥
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ।
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम् ॥ 36 ॥
अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ।
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् ॥ 37 ॥
अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ।
योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः ॥ 38 ॥
दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ।
स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते ॥ 39 ॥
बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ।
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः ॥ 40 ॥
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् ॥ 41 ॥
दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः ।
तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा ॥ 42 ॥
रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते ।
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया ॥ 43 ॥
स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः ।
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् ॥ 44 ॥
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ।
इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च ॥ 45 ॥
प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह ।
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान् ॥ 46 ॥
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ।
सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ॥ 47 ॥
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ।
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः ॥ 48 ॥
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ।
यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ॥ 49 ॥
सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ।
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः ॥ 50 ॥
गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः ।
तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः ॥ 51 ॥
लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः ।
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् ॥ 52 ॥
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ।
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः ॥ 53 ॥
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै ।
तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् ॥ 54 ॥
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ।
निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ॥ 55 ॥
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा ।
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन् ॥ 56 ॥
आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ।
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम् ॥ 57 ॥
तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ।
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् ॥ 58 ॥
वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन् ।
ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् ॥ 59 ॥
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ।
ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः ॥ 60 ॥
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ।
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ॥ 61 ॥
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः ।
ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः ॥ 62 ॥
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत ।
स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम् ॥ 63 ॥
अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ।
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः ॥ 64 ॥
भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ।
अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम् ॥ 65 ॥
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ।
सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा ॥ 66 ॥
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ।
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः ॥ 67 ॥
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ।
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।
रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः ॥ 68 ॥
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि ।
प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत् ॥ 69 ॥
सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः ।
न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ 70 ॥
तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले ।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः ॥ 71 ॥
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम् ।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ 72 ॥
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः ।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ 73 ॥
नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान् ।
चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ 74 ॥
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् ।
ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ 75 ॥
हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् ।
मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान् ॥ 76 ॥
ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः ।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 77 ॥
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः ।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ 78 ॥
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥ 79 ॥
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः ।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ 80 ॥
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः ।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ 81 ॥
यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।
तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ 82 ॥
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ 83 ॥
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः ।
निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते ॥ 84 ॥
अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।
अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः ॥ 85 ॥
एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम् ।
अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ 86 ॥
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ 87 ॥
अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ 88 ॥
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।
नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ 89 ॥
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह ।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ 90 ॥
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः ।
त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ 91 ॥
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः ॥ 92 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||
tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |
nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |
sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |
mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||
padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |
sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||
prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |
gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||
vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||
prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||
nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||
daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |
tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||
abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |
asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||
iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |
tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||
pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||
nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |
tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||
taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |
tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||
ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |
tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||
śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||
rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||
kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||
uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |
tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||
uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |
jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||
yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||
kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |
aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||
trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||
ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |
parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||
sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |
sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||
tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |
tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||
upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |
asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||
vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||
kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |
prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||
agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |
manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||
yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |
iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||
sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||
agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |
diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||
ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||
dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||
bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |
padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |
tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |
tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||
ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |
raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||
sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||
adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |
iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||
pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |
paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||
sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |
sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||
idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||
agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |
yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||
sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||
gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |
tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||
lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||
pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||
puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||
agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |
nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |
dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||
āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||
tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||
vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |
tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||
bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |
brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||
vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||
anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |
tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||
bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |
sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||
abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||
bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |
atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||
pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |
so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||
cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||
viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |
rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |
praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||
samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |
nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||
tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |
bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||
abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |
āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |
yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |
ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |
dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||
hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |
mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |
āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |
praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |
digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |
tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |
prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||
mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |
nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||
ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |
agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||
eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |
asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |
śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||
atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |
nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |
vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||
atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |
tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |
atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in