3.11 Aranyakanda - Ekadasha Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ଏକାଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ।

ଅଗ୍ରତଃ ପ୍ରଯଯୌ ରାମସ୍ସୀତା ମଧ୍ଯେ ସୁମଧ୍ଯମା ।

ପୃଷ୍ଠତସ୍ତୁ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽନୁଜଗାମ ହ ॥ 1 ॥

ତୌ ପଶ୍ଯମାନୌ ଵିଵିଧାନ୍ ଶୈଲପ୍ରସ୍ଥାନ୍ଵନାନି ଚ ।

ନଦୀଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ରମ୍ଯା ଜଗ୍ମତୁସ୍ସୀତଯା ସହ ॥ 2 ॥

ସାରସାଂଶ୍ଚକ୍ରଵାକାଂଶ୍ଚ ନଦୀପୁଲିନଚାରିଣଃ ।

ସରାଂସି ଚ ସପଦ୍ମାନି ଯୁକ୍ତାନି ଜଲଜୈଃ ଖଗୈଃ ॥ 3 ॥

ଯୂଥବଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ପୃଷତାନ୍ମଦୋନ୍ମତ୍ତାନ୍ ଵିଷାଣିନଃ ।

ମହିଷାଂଶ୍ଚ ଵରାହାଂଶ୍ଚ ନାଗାଂଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମଵୈରିଣଃ ॥ 4 ॥

ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵାକରେ ।

ଦଦୃଶୁସ୍ସହିତା ରମ୍ଯଂ ତଟାକଂ ଯୋଜନାଯତମ୍ ॥ 5 ॥

ପଦ୍ମପୁଷ୍କରସମ୍ବାଧଂ ଗଜଯୂଥୈରଲଙ୍କୃତମ୍ ।

ସାରସୈର୍ହଂସକାଦମ୍ବୈସ୍ସଙ୍କୁଲଂ ଜଲଚାରିଭିଃ ॥ 6 ॥

ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲେ ରମ୍ଯେ ତସ୍ମିନ୍ସରସି ଶୁଶ୍ରୁଵେ ।

ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିର୍ଘୋଷୋ ନ ତୁ କଶ୍ଚନ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ 7 ॥

ତତଃ କୌତୂହଲାଦ୍ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ ।

ମୁନିଂ ଧର୍ମଭୃତଂ ନାମ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥ 8 ॥

ଇଦମତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେଷାଂ ନୋ ମହାମୁନେ ।

କୌତୂହଲଂ ମହଜ୍ଜାତଂ କିମିଦଂ ସାଧୁ କଥ୍ଯତାମ୍ ॥ 9 ॥

ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦି ଚେଦଵିପ୍ର ନାତିଗୁହ୍ଯମପି ପ୍ରଭୋ ।

ତେନୈଵମୁକ୍ତୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘଵେଣ ମୁନିସ୍ତଦା ॥ 10 ॥

ପ୍ରଭଵଂ ସରସଃ କୃତ୍ସ୍ନମାଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରମେ ।

ଇଦଂ ପଞ୍ଚାପ୍ସରୋ ନାମ ତଟାକଂ ସାର୍ଵକାଲିକମ୍ ॥ 11 ॥

ନିର୍ମିତଂ ତପସା ରାମ ମୁନିନା ମାଣ୍ଡକର୍ଣିନା ।

ସ ହି ତେପେ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ମାଣ୍ଡକର୍ଣିର୍ମହାମୁନିଃ ॥ 12 ॥

ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଜଲାଶ୍ରଯଃ ।

ତତଃ ପ୍ରଵ୍ଯଥିତାସ୍ସର୍ଵେ ଦେଵାସ୍ସାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ ॥ 13 ॥

ଅବ୍ରୁଵନ୍ ଵଚନଂ ସର୍ଵେ ପରସ୍ପରସମାଗତାଃ ।

ଅସ୍ମାକଂ କସ୍ଯଚିତ୍ ସ୍ଥାନମେଷ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ମୁନିଃ ॥ 14 ॥

ଇତି ସଂଵିଗ୍ନମନସସ୍ସର୍ଵେ ତେ ତ୍ରିଦିଵୌକସଃ ।

ତତ୍ର କର୍ତୁଂ ତପୋଵିଘ୍ନଂ ଦେଵୈସ୍ସର୍ଵୈର୍ନିଯୋଜିତାଃ ॥ 15 ॥

ପ୍ରଧାନାପ୍ସରସଃ ପଞ୍ଚ ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ଚଲିତଵର୍ଚସଃ ।

ଅପ୍ସରୋଭିସ୍ତତସ୍ତାଭିର୍ମୁନିର୍ଦୃଷ୍ଟପରାଵରଃ ॥ 16 ॥

ନୀତୋ ମଦନଵଶ୍ଯତ୍ଵଂ ସୁରାଣାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧଯେ ।

ତାଶ୍ଚୈଵାପ୍ସରସଃ ପଞ୍ଚ ମୁନେଃ ପତ୍ନୀତ୍ଵମାଗତାଃ ॥ 17 ॥

ତଟାକେ ନିର୍ମିତଂ ତାସାମସ୍ମିନ୍ନନ୍ତର୍ହିତଂ ଗୃହମ୍ ।

ତଥୈଵାପ୍ସରସଃ ପଞ୍ଚ ନିଵସନ୍ତ୍ଯୋ ଯଥାସୁଖମ୍ ॥ 18 ॥

ରମଯନ୍ତି ତପୋଯୋଗାନ୍ମୁନିଂ ଯୌଵନମାସ୍ଥିତମ୍ ।

ତାସାଂ ସଙ୍କ୍ରୀଡମାନାନାମେଷ ଵାଦିତ୍ରନିସ୍ସ୍ଵନଃ ॥ 19 ॥

ଶ୍ରୂଯତେ ଭୂଷଣୋନ୍ମିଶ୍ରୋ ଗୀତଶବ୍ଦୋ ମନୋହରଃ ।

ଆଶ୍ଚର୍ଯମିତି ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଭାଵିତାତ୍ମନଃ ॥ 20 ॥

ରାଘଵଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ମହାଯଶାଃ ।

ଏଵଂ କଥଯମାନସ୍ଯ ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ 21 ॥

କୁଶଚୀରପରିକ୍ଷିପ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସମାଵୃତମ୍ ।

ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ରାଘଵଃ ॥ 22 ॥

ଉଵାସ ମୁନିଭିସ୍ସର୍ଵୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହାଯଶାଃ ।

ତଦା ତସ୍ମିନ୍ସକାକୁତ୍ଥ୍ସଃ ଶ୍ରୀମତ୍ଯାଶ୍ରମମଣ୍ଡଲେ ॥ 23 ॥

ଉଷିତ୍ଵା ତୁ ସୁଖଂ ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ।

ଜଗାମ ଚାଶ୍ରମାଂସ୍ତେଷାଂ ପର୍ଯାଯେଣ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ॥ 24 ॥

ଯେଷାମୁଷିତଵାନ୍ ପୂର୍ଵଂ ସକାଶେ ସ ମହାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ ।

କ୍ଵଚିତ୍ପରିଦଶାନ୍ମାସାନେକଂ ସଂଵତ୍ସରଂ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ 25 ॥

କ୍ଵଚିଚ୍ଛ ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ ପଞ୍ଚ ଷଟ୍ଚାପରାନ୍କ୍ଵଚିତ୍ ।

ଅପରତ୍ରାଧିକଂ ମାସାଦପ୍ଯର୍ଧମଧିକଂ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ 26 ॥

ତ୍ରୀନ୍ମାସାନଷ୍ଟମାସାଂଶ୍ଚ ରାଘଵୋ ନ୍ଯଵସତ୍ସୁଖମ୍ ।

ତଥା ସଂଵସତସ୍ତସ୍ଯ ମୁନୀନାମାଶ୍ରମେଷୁ ଵୈ ॥ 27 ॥

ରମତଶ୍ଚାନୁକୂଲ୍ଯେନ ଯଯୁସ୍ସଂଵତ୍ସରା ଦଶ ।

ପରିଵୃତ୍ଯ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ରାଘଵସ୍ସହ ସୀତଯା ॥ 28 ॥

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ପୁନରେଵାଜଗାମ ହ ।

ସ ତମାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ମୁନିଭିଃ ପ୍ରତିପୂଜିତଃ ॥ 29 ॥

ତତ୍ରାପି ନ୍ଯଵସଦ୍ରାମଃ କଞ୍ଚିତ୍କାଲମରିନ୍ଦମଃ ।

ତଦାଶ୍ରମସ୍ଥୋ ଵିନଯାତ୍କଦାଚିତ୍ତଂ ମହାମୁନିମ୍ ॥ 30 ॥

ଉପାସୀନସ୍ସକାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।

ଅସ୍ମିନ୍ନରଣ୍ଯେ ଭଗଵାନଗସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ ॥ 31 ॥

ଵସତୀତି ମଯା ନିତ୍ଯଂ କଥାଃ କଥଯତାଂ ଶ୍ରୁତମ୍ ।

ନ ତୁ ଜାନାମି ତଂ ଦେଶଂ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ମହତ୍ତଯା ॥ 32 ॥

କୁତ୍ରାଶ୍ରମପଦଂ ରମ୍ଯଂ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।

ପ୍ରସାଦାତ୍ତତ୍ର ଭଵତସ୍ସାନୁଜସ୍ସହ ସୀତଯା ॥ 33 ॥

ଅଗସ୍ତ୍ଯମଭିଗଚ୍ଛେଯମଭିଵାଦଯିତୁଂ ମୁନିମ୍ ।

ମନୋରଥୋ ମହାନେଷ ହୃଦି ମେ ପରିଵର୍ତତେ ॥ 34 ॥

ଯଦ୍ଯହଂ ତଂ ମୁନିଵରଂ ଶୁଶ୍ରୂଷେଯମପି ସ୍ଵଯମ୍ ।

ଇତି ରାମସ୍ଯ ସ ମୁନିଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମାତ୍ମନୋ ଵଚଃ ॥ 35 ॥

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ପ୍ରୀତୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍ ।

ଅହମପ୍ଯେତଦେଵ ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ତୁକାମସ୍ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥ 36 ॥

ଅଗସ୍ତ୍ଯମଭିଗଚ୍ଛେତି ସୀତଯା ସହ ରାଘଵ ।

ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵିଦାନୀମର୍ଥେଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵଯମେଵ ବ୍ରଵୀଷି ମାମ୍ ॥ 37 ॥

ଅହମାଖ୍ଯାମି ତେ ଵତ୍ସ ଯତ୍ରାଗସ୍ତ୍ଯୋ ମହାମୁନିଃ ।

ଯୋଜନାନ୍ଯାଶ୍ରମାତ୍ତାତ ଯାହି ଚତ୍ଵାରି ଵୈ ତତଃ ॥ 38 ॥

ଦକ୍ଷିଣେନ ମହାନ୍ ଶ୍ରୀମାନଗସ୍ତ୍ଯଭ୍ରାତୁରାଶ୍ରମଃ ।

ସ୍ଥଲପ୍ରାଯେ ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ପିପ୍ପଲୀଵନଶୋଭିତେ ॥ 39 ॥

ବହୁପୁଷ୍ପଫଲେ ରମ୍ଯେ ନାନାଶକୁନିନାଦିତେ ।

ପଦ୍ମିନ୍ଯୋ ଵିଵିଧାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଶ୍ଶିଵାଃ ॥ 40 ॥

ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣାଶ୍ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତାଃ ।

ତତ୍ରୈକାଂ ରଜନୀଂ ଵ୍ଯୁଷ୍ଯ ପ୍ରଭାତେ ରାମ ଗମ୍ଯତାମ୍ ॥ 41 ॥

ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ଵନଷଣ୍ଡସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ।

ତତ୍ରାଗସ୍ତ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ଗତ୍ଵା ଯୋଜନମନ୍ତରା ॥ 42 ॥

ରମଣୀଯେ ଵନୋଦ୍ଧେଶେ ବହୁପାଦପସଂଵୃତେ ।

ରଂସ୍ଯତେ ତତ୍ର ଵୈଦେହୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ସହ ତ୍ଵଯା ॥ 43 ॥

ସ ହି ରମ୍ଯୋ ଵନୋଦ୍ଦେଶୋ ବହୁପାଦପସଙ୍କୁଲଃ ।

ଯଦି ବୁଦ୍ଧିଃ କୃତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମଗସ୍ତ୍ଯଂ ତଂ ମହାମୁନିମ୍ ॥ 44 ॥

ଅଦ୍ଯୈଵ ଗମନେ ବୁଦ୍ଧିଂ ରୋଚଯସ୍ଵ ମହାଯଶଃ ।

ଇତି ରାମୋ ମୁନେଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହ ଭ୍ରାତ୍ରାଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ॥ 45 ॥

ପ୍ରତସ୍ଥେଽମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସାନୁଜସ୍ସୀତଯା ସହ ।

ପଶ୍ଯନ୍ଵନାନି ରମ୍ଯାଣି ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚାଭ୍ରସନ୍ନିଭାନ୍ ॥ 46 ॥

ସରାଂସି ସରିତଶ୍ଚୈଵ ପଥି ମାର୍ଗଵଶାନୁଗାଃ ।

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣେନୋପଦିଷ୍ଟେନ ଗତ୍ଵା ତେନ ପଥା ସୁଖମ୍ ॥ 47 ॥

ଇଦଂ ପରମସଂହୃଷ୍ଟୋ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ ।

ଏତଦେଵାଶ୍ରମପଦଂ ନୂନଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 48 ॥

ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମୁନେର୍ଭ୍ରାତୁର୍ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ ।

ଯଥା ହି ମେ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ଜ୍ଞାତାଃ ପଥି ସହସ୍ରଶଃ ॥ 49 ॥

ସନ୍ନତାଃ ଫଲଭାରେଣ ପୁଷ୍ପଭାରେଣ ଚ ଦ୍ରୁମାଃ ।

ପିପ୍ପଲୀନାଂ ଚ ପକ୍ଵାନାଂ ଵନାଦସ୍ମାଦୁପାଗତଃ ॥ 50 ॥

ଗନ୍ଧୋଽଯଂ ପଵନୋକ୍ଷିପ୍ତସ୍ସହସା କଟୁକୋଦଯଃ ।

ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ତାଃ କାଷ୍ଠସଞ୍ଚଯାଃ ॥ 51 ॥

ଲୂନାଶ୍ଚ ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦର୍ଭା ଵୈଡୂର୍ଯଵର୍ଚସଃ ।

ଏତଚ୍ଚ ଵନମଧ୍ଯସ୍ଥଂ କୃଷ୍ଣାଭ୍ରଶିଖରୋପମମ୍ ॥ 52 ॥

ପାଵକସ୍ଯାଶ୍ରମସ୍ଥସ୍ଯ ଧୂମାଗ୍ରଂ ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ।

ଵିଵିକ୍ତେଷୁ ଚ ତୀର୍ଥେଷୁ କୃତସ୍ନାନା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ॥ 53 ॥

ପୁଷ୍ପୋପହାରଂ କୁର୍ଵନ୍ତି କୁସୁମୈସ୍ସ୍ଵଯମର୍ଜିତୈ ।

ତତ୍ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଚନଂ ଯଥା ସୌମ୍ଯ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍ ॥ 54 ॥

ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମୋ ଭ୍ରାତୁର୍ନୂନମେଷ ଭଵିଷ୍ଯତି ।

ନିଗୃହ୍ଯ ତପସା ମୃତ୍ଯୁଂ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ॥ 55 ॥

ଯସ୍ଯ ଭ୍ରାତ୍ରା କୃତେଯଂ ଦିକ୍ଛରଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା ।

ଧାରଯନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ରୂପମିଲ୍ଵଲସ୍ସଂସ୍କୃତଂ ଵଦନ୍ ॥ 56 ॥

ଆମନ୍ତ୍ରଯତି ଵିପ୍ରାନ୍ସ୍ମଶ୍ରାଦ୍ଧମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ନିର୍ଘୃଣଃ ।

ଭ୍ରାତରଂ ସଂସ୍କୃତଂ କୃତ୍ଵା ତତସ୍ତଂ ମେଷରୂପିଣମ୍ ॥ 57 ॥

ତାନ୍ ଦ୍ଵିଜାନ୍ଭୋଜଯାମାସ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା ।

ତତୋ ଭୁକ୍ତଵତାଂ ତେଷାଂ ଵିପ୍ରାଣାମିଲ୍ଵଲୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 58 ॥

ଵାତାପେ ନିଷ୍କ୍ରମନ୍ଵେତି ସ୍ଵରେଣ ମହତା ଵଦନ୍ ।

ତତୋ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାତାପିର୍ମେଷଵନ୍ନଦନ୍ ॥ 59 ॥

ଭିତ୍ତ୍ଵା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଶରୀରାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିନିଷ୍ପତତ୍ ।

ବ୍ରାହ୍ମାଣାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ତୈରେଵଂ କାମରୂପିଭିଃ ॥ 60 ॥

ଵିନାଶିତାନି ସଂହତ୍ଯ ନିତ୍ଯଶଃ ପିଶିତାଶନୈଃ ।

ଅଗସ୍ତ୍ଯେନ ତଦା ଦେଵୈଃ ପ୍ରାର୍ଥିତେନ ମହର୍ଷିଣା ॥ 61 ॥

ଅନୁଭୂଯ କିଲ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଭକ୍ଷିତସ୍ସମହାସୁରଃ ।

ତତସ୍ସମ୍ପନ୍ନମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵା ହସ୍ତୋଦକଂ ତତଃ ॥ 62 ॥

ଭ୍ରାତରଂ ନିଷ୍କ୍ରମସ୍ଵେତି ଚେଲ୍ଵଲସ୍ସୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ।

ସ ତଂ ତଥା ଭାଷମାଣଂ ଭ୍ରାତରଂ ଵିପ୍ରଘାତିନମ୍ ॥ 63 ॥

ଅବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରହସନ୍ଧୀମାନଗସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ ।

କୁତୋ ନିଷ୍କ୍ରମିତୁଂ ଶକ୍ତିର୍ମଯା ଜୀର୍ଣସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ ॥ 64 ॥

ଭ୍ରାତୁସ୍ତେ ମେଷରୂପସ୍ଯ ଗତସ୍ଯ ଯମସାଦନମ୍ ।

ଅଥ ତସ୍ଯ ଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭ୍ରାତୁର୍ନିଧନସଂଶ୍ରଯମ୍ ॥ 65 ॥

ପ୍ରଧର୍ଷଯିତୁମାରେଭେ ମୁନିଂ କ୍ରୋଧାନ୍ନିଶାଚରଃ ।

ସୋଽଭିଦ୍ରଵନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୁନିନା ଦୀପ୍ତତେଜସା ॥ 66 ॥

ଚକ୍ଷୁଷାନଲକଲ୍ପେନ ନିର୍ଦଗ୍ଧୋ ନିଧନଂ ଗତଃ ।

ତସ୍ଯାଯମାଶ୍ରମୋ ଭ୍ରାତୁସ୍ତଟାକଵନଶୋଭିତଃ ॥ 67 ॥

ଵିପ୍ରାନୁକମ୍ପଯା ଯେନ କର୍ମେଦଂ ଦୁଷ୍କରଂ କୃତମ୍ ।

ଏଵଂ କଥଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ ।

ରାମସ୍ଯାସ୍ତଂ ଗତସ୍ସୂର୍ଯସ୍ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲୋଽଭ୍ଯଵର୍ତତଃ ॥ 68 ॥

ଉପାସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଯଥାଵିଧି ।

ପ୍ରଵିଵେଶାଽଶ୍ରମପଦଂ ତମୃଷିଂ ସୋଽଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ॥ 69 ॥

ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରତିଗୃହୀତଶ୍ଚ ମୁନିନା ତେନ ରାଘଵଃ ।

ନ୍ଯଵସତ୍ତାଂ ନିଶାମେକାଂ ପ୍ରାଶ୍ଯ ମୂଲଫଲାନି ଚ ॥ 70 ॥

ତସ୍ଯାଂ ରାତ୍ଯ୍ରାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ଵିମଲେ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲେ ।

ଭ୍ରାତରଂ ତମଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯାମନ୍ତ୍ରଯତ ରାଘଵଃ ॥ 71 ॥

ଅଭିଵାଦଯେ ତ୍ଵାଂ ଭଗଵନ୍ ସୁଖମଧ୍ଯୁଷିତୋ ନିଶାମ୍ ।

ଆମନ୍ତ୍ରଯେ ତ୍ଵାଂ ଗଚ୍ଛାମି ଗୁରୁଂ ତେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମଗ୍ରଜମ୍ ॥ 72 ॥

ଗମ୍ଯତାମିତି ତେନୋକ୍ତୋ ଜଗାମ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ।

ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଵନଂ ତଚ୍ଚାଵଲୋକଯନ୍ ॥ 73 ॥

ନୀଵାରାନ୍ପନସାଂସ୍ତାଲାଂସ୍ତିମିଶାନ୍ଵଞ୍ଚୁଲାନ୍ଧଵାନ୍ ।

ଚିରିବିଲ୍ଵାନ୍ମଧୂକାଂଶ୍ଚ ବିଲ୍ଵାନପି ଚ ତିନ୍ଦୁକାନ୍ ॥ 74 ॥

ପୁଷ୍ପିତାନ୍ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଭିର୍ଲତାଭିରନୁଵେଷ୍ଟିତାନ୍ ।

ଦଦର୍ଶ ରାମଶ୍ଶତଶସ୍ତତ୍ର କାନ୍ତାରପାଦପାନ୍ ॥ 75 ॥

ହସ୍ତିହସ୍ତୈର୍ଵିମୃଦିତାନ୍ଵାନରୈରୁପଶୋଭିତାନ୍ ।

ମତ୍ତୈଶ୍ଶକୁନିସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ଶତଶଶ୍ଚ ପ୍ରଣାଦିତାନ୍ ॥ 76 ॥

ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସମୀପସ୍ଥଂ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ ।

ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତଂ ଵୀରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନମ୍ ॥ 77 ॥

ସ୍ନିଗ୍ଧପତ୍ରା ଯଥା ଵୃକ୍ଷା ଯଥା କ୍ଷାନ୍ତା ମୃଗଦ୍ଵିଜାଃ ।

ଆଶ୍ରମୋ ନାତିଦୂରସ୍ଥୋ ମହର୍ଷେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ ॥ 78 ॥

ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲୋକେ ସ୍ଵେନୈଵ କର୍ମଣା ।

ଆଶ୍ରମୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ପରିଶ୍ରାନ୍ତଶ୍ରମାପହଃ ॥ 79 ॥

ପ୍ରାଜ୍ଯଧୂମାକୁଲଵନଶ୍ଚୀରମାଲାପରିଷ୍କୃତଃ ।

ପ୍ରଶାନ୍ତମୃଗଯୂଥଶ୍ଚ ନାନାଶକୁନିନାଦିତଃ ॥ 80 ॥

ତସ୍ଯେଦମାଶ୍ରମପଦଂ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଯସ୍ଯ ରାକ୍ଷସୈଃ ।

ଦିଗିଯଂ ଦକ୍ଷିଣା ତ୍ରାସାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ନୋପଭୁଜ୍ଯତେ ॥ 81 ॥

ଯଦା ପ୍ରଭୃତି ଚାକ୍ରାନ୍ତା ଦିଗିଯଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା ।

ତଦା ପ୍ରଭୃତି ନିର୍ଵୈରାଃ ପ୍ରଶାନ୍ତା ରଜନୀଚରାଃ ॥ 82 ॥

ନାମ୍ନା ଚେଯଂ ଭଗଵତୋ ଦକ୍ଷିଣା ଦିକ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ।

ପ୍ରଥିତା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଦୁର୍ଧର୍ଷା କ୍ରୂରକର୍ମଭିଃ ॥ 83 ॥

ମାର୍ଗଂ ନିରୋଦ୍ଧୁଂ ନିରତୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯାଚଲୋତ୍ତମଃ ।

ନିଦେଶଂ ପାଲଯନ୍ଯସ୍ଯ ଵିନ୍ଧ୍ଯଶୈଲା ନ ଵର୍ଧତେ ॥ 84 ॥

ଅଯଂ ଦୀର୍ଘାଯୁଷସ୍ତସ୍ଯ ଲୋକେ ଵିଶ୍ରୁତକର୍ମଣଃ ।

ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵିନୀତଜନସେଵିତଃ ॥ 85 ॥

ଏଷ ଲୋକାର୍ଚିତସ୍ସାଧୁର୍ହିତେ ନିତ୍ଯରତସ୍ସତାମ୍ ।

ଅସ୍ମାନଭିଗତାନେଷ ଶ୍ରେଯସା ଯୋଜଯିଷ୍ଯତି ॥ 86 ॥

ଆରାଧଯିଷ୍ଯାମ୍ଯତ୍ରାହମଗସ୍ତ୍ଯଂ ତଂ ମହାମୁନିମ୍ ।

ଶେଷଂ ଚ ଵନଵାସସ୍ଯ ସୌମ୍ଯ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରଭୋ ॥ 87 ॥

ଅତ୍ର ଦେଵାସ୍ସଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ ।

ଅଗସ୍ତ୍ଯଂ ନିଯତାହାରଂ ସତତଂ ପର୍ଯୁପାସତେ ॥ 88 ॥

ନାତ୍ର ଜୀଵେନ୍ମୃଷାଵାଦୀ କ୍ରୂରୋ ଵା ଯଦି ଵା ଶଠଃ ।

ନୃଶଂସଃ କାମଵୃତ୍ତୋ ଵା ମୁନିରେଷ ତଥାଵିଧଃ ॥ 89 ॥

ଅତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଯକ୍ଷାଶ୍ଚ ନାଗାଶ୍ଚ ପତଗୈସ୍ସହ ।

ଵସନ୍ତି ନିଯତାହାରା ଧର୍ମମାରାଧଯିଷ୍ଣଵଃ ॥ 90 ॥

ଅତ୍ର ସିଦ୍ଧା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିମାନୈଜସ୍ସୂର୍ଯସନ୍ନିଭୈଃ ।

ତ୍ଯକ୍ତଦେହା ନଵୈର୍ଦେହୈଃ ସ୍ଵର୍ଯାତାଃ ପରମର୍ଷଯଃ ॥ 91 ॥

ଯକ୍ଷତ୍ଵମମରତ୍ଵଂ ଚ ରାଜ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ।

ଅତ୍ର ଦେଵାଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଭୂତୈରାରାଧିତାଶ୍ଶୁଭୈଃ ॥ 92 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଏକାଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekādaśassargaḥ |

agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |

pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||

tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |

nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||

sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |

sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||

yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |

mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||

te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |

dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||

padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |

sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||

prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |

gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||

tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |

muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||

idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |

kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||

vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |

tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||

prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |

idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||

nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |

sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||

daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |

tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||

abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |

asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||

iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |

tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||

pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |

apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||

nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |

tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||

taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |

tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||

ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |

tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||

śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |

āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||

rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |

evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||

kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |

praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||

uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |

tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||

uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |

jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||

yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |

kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||

kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |

aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||

trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |

tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||

ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |

parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||

sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |

sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||

tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |

tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||

upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |

asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||

vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |

na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||

kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |

prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||

agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |

manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||

yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |

iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||

sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |

ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||

agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |

diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||

ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |

yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||

dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |

sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||

bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |

padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||

haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |

tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||

dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |

tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||

ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |

raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||

sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |

yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||

adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |

iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||

pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |

paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||

sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |

sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||

idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |

etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||

agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |

yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||

sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |

pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||

gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |

tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||

lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |

etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||

pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |

vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||

puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |

tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||

agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |

nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||

yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |

dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||

āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |

bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||

tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||

vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |

tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||

bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |

brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||

vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |

agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||

anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |

tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||

bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |

sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||

abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |

kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||

bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |

atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||

pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |

so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||

cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |

tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||

viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |

evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |

rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||

upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |

praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||

samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |

nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||

tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |

bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||

abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |

āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||

gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |

yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||

nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |

ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||

puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |

dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||

hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |

mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||

tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |

pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||

snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |

āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||

agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |

āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||

prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |

praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||

tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |

digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||

yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |

tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||

nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |

prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||

mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |

nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||

ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |

agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||

eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |

asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||

ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |

śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||

atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |

agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||

nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |

nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||

atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |

vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||

atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |

tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||

yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |

atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकादशस्सर्गः ।

अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा ।

पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ 1 ॥

तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च ।

नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह ॥ 2 ॥

सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः ।

सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः ॥ 3 ॥

यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः ।

महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः ॥ 4 ॥

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।

ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ 5 ॥

पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम् ।

सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः ॥ 6 ॥

प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे ।

गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ 7 ॥

ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।

मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 8 ॥

इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने ।

कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ 9 ॥

वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो ।

तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा ॥ 10 ॥

प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ।

इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् ॥ 11 ॥

निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ।

स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः ॥ 12 ॥

दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः ।

ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः ॥ 13 ॥

अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ।

अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ 14 ॥

इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः ।

तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः ॥ 15 ॥

प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ।

अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः ॥ 16 ॥

नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ।

ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः ॥ 17 ॥

तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ।

तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम् ॥ 18 ॥

रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ।

तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः ॥ 19 ॥

श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ।

आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ॥ 20 ॥

राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ।

एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ 21 ॥

कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ॥ 22 ॥

उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः ।

तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ 23 ॥

उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।

जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ 24 ॥

येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।

क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् ॥ 25 ॥

क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित् ।

अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ 26 ॥

त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ।

तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ॥ 27 ॥

रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश ।

परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया ॥ 28 ॥

सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ।

स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः ॥ 29 ॥

तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः ।

तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् ॥ 30 ॥

उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ।

अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ 31 ॥

वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ।

न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ॥ 32 ॥

कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ।

प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया ॥ 33 ॥

अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ।

मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते ॥ 34 ॥

यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ।

इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ॥ 35 ॥

सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ।

अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम् ॥ 36 ॥

अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ।

दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् ॥ 37 ॥

अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ।

योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः ॥ 38 ॥

दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ।

स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते ॥ 39 ॥

बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ।

पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः ॥ 40 ॥

हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।

तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् ॥ 41 ॥

दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः ।

तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा ॥ 42 ॥

रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते ।

रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया ॥ 43 ॥

स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः ।

यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् ॥ 44 ॥

अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ।

इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च ॥ 45 ॥

प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह ।

पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान् ॥ 46 ॥

सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ।

सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ॥ 47 ॥

इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ।

एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः ॥ 48 ॥

अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ।

यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ॥ 49 ॥

सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ।

पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः ॥ 50 ॥

गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः ।

तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः ॥ 51 ॥

लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः ।

एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् ॥ 52 ॥

पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ।

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः ॥ 53 ॥

पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै ।

तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् ॥ 54 ॥

अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ।

निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ॥ 55 ॥

यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा ।

धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन् ॥ 56 ॥

आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ।

भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम् ॥ 57 ॥

तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ।

ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् ॥ 58 ॥

वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन् ।

ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् ॥ 59 ॥

भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ।

ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः ॥ 60 ॥

विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ।

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ॥ 61 ॥

अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः ।

ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः ॥ 62 ॥

भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत ।

स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम् ॥ 63 ॥

अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ।

कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः ॥ 64 ॥

भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ।

अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम् ॥ 65 ॥

प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ।

सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा ॥ 66 ॥

चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ।

तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः ॥ 67 ॥

विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ।

एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।

रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः ॥ 68 ॥

उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि ।

प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत् ॥ 69 ॥

सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः ।

न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ 70 ॥

तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले ।

भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः ॥ 71 ॥

अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम् ।

आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ 72 ॥

गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः ।

यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ 73 ॥

नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान् ।

चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ 74 ॥

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् ।

ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ 75 ॥

हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् ।

मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान् ॥ 76 ॥

ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः ।

पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 77 ॥

स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः ।

आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ 78 ॥

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।

आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥ 79 ॥

प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः ।

प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ 80 ॥

तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः ।

दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ 81 ॥

यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।

तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ 82 ॥

नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।

प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ 83 ॥

मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः ।

निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते ॥ 84 ॥

अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।

अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः ॥ 85 ॥

एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम् ।

अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ 86 ॥

आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।

शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ 87 ॥

अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।

अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ 88 ॥

नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।

नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ 89 ॥

अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह ।

वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ 90 ॥

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः ।

त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ 91 ॥

यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।

अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः ॥ 92 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥