ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਹ੍ਰਿਯਮਾਣੌ ਤੁ ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ।
ਉਚ੍ਚੈਸ੍ਸ੍ਵਰੇਣ ਚੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਸੁਮਹਾਜਾਭੁਜੌ ॥ 1 ॥
ਏष ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮਃ ਸਤ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ਼ੀਲਵਾਨ੍ ਸ਼ੁਚਿਃ ।
ਰਕ੍षਸਾ ਰੌਦ੍ਰਰੂਪੇਣ ਹ੍ਰਿਯਤੇ ਸਹਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 2 ॥
ਮਾਮृਕਾ ਭਕ੍षਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਾਦ੍ਵੀਪਿਨਸ੍ਤਥਾ ।
ਮਾਂ ਹਰੋਤ੍ਸृਜ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੌ ਨਮਸ੍ਤੇ ਰਾਕ੍षਸੋਤ੍ਤਮ ॥ 3 ॥
ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ।
ਵੇਗਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਤੁਰ੍ਵੀਰੌ ਵਧੇ ਤਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 4 ॥
ਤਸ੍ਯ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਸਵ੍ਯਂ ਬਾਹੁਂ ਬਭਞ੍ਜ ਹ ।
ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਦਕ੍षਿਣਂ ਬਾਹੁਂ ਤਰਸਾ ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍षਸਃ ॥ 5 ॥
ਸ ਭਗ੍ਨਬਾਹੁਸ੍ਸਵਿਗ੍ਨੋ ਨਿਪਪਾਤਾਸ਼ੁ ਰਾਕ੍षਸਃ ।
ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ੋ ਵਜ੍ਰਭਿਨ੍ਨ ਇਵਾਚਲਃ ॥ 6 ॥
ਮੁष੍ਟਿਭਿਰ੍ਜਾਨੁਭਿਃ ਪਦ੍ਭਿਃ ਸੂਦਯਨ੍ਤੌ ਤੁ ਰਾਕ੍षਸਮ੍ ।
ਉਦ੍ਯਮ੍ਯੋਦ੍ਯਮ੍ਯ ਚਾਪ੍ਯੇਨਂ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਨਿष੍ਪਿਪੇषਤੁਃ ॥ 7 ॥
ਸ ਵਿਦ੍ਧੋ ਬਹੁਭਿਰ੍ਬਾਣੈਃ ਖਙ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਰਿਕ੍षਤਃ ।
ਨਿष੍ਪਿष੍ਟੋ ਬਹੁਧਾ ਭੂਮੌ ਨ ਮਮਾਰ ਸ ਰਾਕ੍षਸਃ ॥ 8 ॥
ਤਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਰਾਮਃ ਸੁਭृਸ਼ਮਵਧ੍ਯਮਚਲੋਪਮਮ੍ ।
ਭਯੇष੍ਵਭਯਦਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 9 ॥
ਤਪਸਾ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਰਾਕ੍षਸੋऽਯਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ।
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯੁਧਿ ਨਿਰ੍ਜੇਤੁਂ ਰਾਕ੍षਸਂ ਨਿਖਨਾਵਹੇ ॥ 10 ॥
ਕੁਞ੍ਜਰਸ੍ਯੇਵ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਵਨੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਮਹਚ੍ਛ੍ਵਭ੍ਰਂ ਖਨ੍ਯਤਾਂ ਰੌਦ੍ਰਵਰ੍ਚਸਃ ॥ 11 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਦਰਃ ਖਨ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ।
ਤਸ੍ਥੌ ਵਿਰਾਧਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕਣ੍ਠੇ ਪਾਦੇਨ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 12 ॥
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵੇਣੋਕ੍ਤਂ ਰਾਕ੍षਸਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤਂ ਵਚਃ ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਕਾਕੁਤ੍ਥ੍ਸਂ ਵਿਰਾਧਃ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਮ੍ ॥ 13 ॥
ਹਤੋऽਸ੍ਮਿ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਰਤੁਲ੍ਯਬਲੇਨ ਵੈ ।
ਮਯਾ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਂ ਮੋਹਾਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਤਃ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ॥ 14 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾਸੁਪ੍ਰਜਾ ਰਾਮ ਤਾਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦਿਤੋ ਮਯਾ ।
ਵੈਦੇਹੀ ਚ ਮਹਾਭਾਗਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ॥ 15 ॥
ਅਭਿਸ਼ਾਪਾਦਹਂ ਘੋਰਾਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਰਾਕ੍षਸੀਂ ਤਨੁਮ੍ ।
ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਰ੍ਨਾਮ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਃ ਸ਼ਪ੍ਤੋ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣੇਨ ਹ ॥ 16 ॥
ਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯਮਾਨਸ਼੍ਚ ਮਯਾ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਾਂ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਯਦਾ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਵਧਿष੍ਯਤਿ ਸਂਯੁਗੇ ।
ਤਦਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਾਪਨ੍ਨੋ ਭਵਾਨ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 17 ॥
ਅਨੁਪਸ੍ਥੀਯਮਾਨੋ ਮਾਂ ਸ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਹ ।
ਇਤਿ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣੋ ਰਾਜਾ ਰਮ੍ਭਾਸਕ੍ਤਮੁਵਾਚ ਹ ॥ 18 ॥
ਤਵ ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋऽਹਮਿਹਸ਼ਾਪਾਤ੍ਸੁਦਾਰੁਣਾਤ੍ ।
ਭੁਵਨਂ ਸ੍ਵਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵੋऽਸ੍ਤੁ ਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 19 ॥
ਇਤੋ ਵਸਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰਭਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍ ॥ 20 ॥
ਅਧ੍ਯਰ੍ਧਯੋਜਨੇ ਤਾਤ ਮਹਰ੍षਿਸ੍ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਃ ।
ਤਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਧਿਗਚ੍ਛ ਤ੍ਵਂ ਸ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ ॥ 21 ॥
ਅਵਟੇ ਚਾਪਿ ਮਾਂ ਰਾਮ ਪ੍ਰਕ੍षਿਪ੍ਯ ਕੁਸ਼ਲੀ ਵ੍ਰਜ ।
ਰਕ੍षਸਾਂ ਗਤਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮੇष ਧਰ੍ਮਸ੍ਸਸਨਾਤਨਃ ।
ਅਵਟੇ ਯੇ ਨਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਤੇषਾਂ ਲੋਕਾਸ੍ਸਨਾਤਨਾਃ ॥ 22 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਕਾਕੁਤ੍ਥ੍ਸਂ ਵਿਰਾਧਸ਼੍ਸ਼ਰਪੀਡਿਤਃ ।
ਬਭੂਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨ੍ਯਸ੍ਤਦੇਹੋ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 23 ॥
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਵ੍ਯਾਦਿਦੇਸ਼ ਹ ।
ਕੁਞ੍ਜਰਸ੍ਯੇਵ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 24 ॥
ਵਨੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਮਹਚ੍ਛ੍ਵਭ੍ਰਂ ਖਨ੍ਯਤਾਂ ਰੌਦਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਦਰਃ ਖਨ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ।
ਤਸ੍ਥੌ ਵਿਰਾਧਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕਣ੍ਠੇ ਪਾਦੇਨ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ 25 ॥
ਤਤਃ ਖਨਿਤ੍ਰਮਾਦਾਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਅਖਨਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰਾਧਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 26 ॥
ਤਂ ਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠਨ੍ਨਿਕ੍षਿਪ੍ਯ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣਂ ਮਹਾਸ੍ਵਨਮ੍ ।
ਵਿਰਾਧਂ ਪ੍ਰਾਕ੍षਿਪਚ੍ਛ੍ਵਭ੍ਰੇ ਨਦਨ੍ਤਂ ਭੈਰਵਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 27 ॥
ਤਮਾਹਵੇ ਦਾਰੁਣਮਾਸ਼ੁਵਿਕ੍ਰਮੌ ਸ੍ਥਿਰਾਵੁਭੌ ਸਂਯਤਿ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ।
ਮੁਦਾਨ੍ਵਿਤੌ ਚਿਕ੍षਿਪਤੁਰ੍ਭਯਾਵਹਂ ਨਦਨ੍ਤਮੁਤ੍ਕ੍षਿਪ੍ਯ ਬਿਲੇ ਤੁ ਰਾਕ੍षਸਮ੍ ॥ 28 ॥
ਅਵਧ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਮਹਾਸੁਰਸ੍ਯ ਤੌ ਸ਼ਿਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤਦਾ ਨਰਰ੍षਭੌ ।
ਸਮਰ੍ਥ੍ਯ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵਿਸ਼ਾਰਦਾਵੁਭੌ ਬਿਲੇ ਵਿਰਾਧਸ੍ਯ ਵਧਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਤੁਃ ॥ 29 ॥
ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਰਾਧੇਨ ਹਿ ਮृਤ੍ਯੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਰਾਮੇਣ ਯਥਾਰ੍ਥਮੀਪ੍ਸਿਤਃ ।
ਨਿਵੇਦਿਤਃ ਕਾਨਨਚਾਰਿਣਾ ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਮੇ ਵਧਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕृਤੋ ਭਵੇਦਿਤਿ ॥ 30 ॥
ਤਦੇਵ ਰਾਮੇਣ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਭਾषਿਤਂ ਕृਤਾ ਮਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬਿਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨੇ ।
ਬਿਲਂ ਚ ਰਾਮੇਣਾਤਿਬਲੇਨ ਰਕ੍षਸਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮਾਨੇਨ ਵਨਂ ਵਿਨਾਦਿਤਮ੍ ॥ 31 ॥
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਰੂਪਾਵਿਵ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ਵਿਰਾਧਮੁਰ੍ਵ੍ਯਾ ਪ੍ਰਦਰੇ ਨਿਹਤ੍ਯ ਤੌ ।
ਨਨਨ੍ਦਤੁਰ੍ਵੀਤਭਯੌ ਮਹਾਵਨੇ ਸ਼ਿਲਾਭਿਰਨ੍ਤਰ੍ਦਧਤੁਸ਼੍ਚ ਰਾਕ੍षਸਮ੍ ॥ 32 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤੌ ਕਾਞ੍ਚਨਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਮੁਕੌ ਨਿਹਤ੍ਯ ਰਕ੍षਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ।
ਵਿਜਹ੍ਰਤੁ ਸ੍ਤੌ ਮੁਦਿਤੌ ਮਹਾਵਨੇ ਦਿਵਿ ਸ੍ਥਿਤੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਦਿਵਾਕਰਾਵਿਵ ॥ 33 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
ह्रियमाणौ तु तौ दृष्ट्वा वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाजाभुजौ ॥ 1 ॥
एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः ।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ 2 ॥
मामृका भक्षयिष्यन्ति शार्दूलाद्वीपिनस्तथा ।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ 3 ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ 4 ॥
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ 5 ॥
स भग्नबाहुस्सविग्नो निपपाताशु राक्षसः ।
धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ 6 ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् ।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ 7 ॥
स विद्धो बहुभिर्बाणैः खङ्गाभ्यां च परिक्षतः ।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ 8 ॥
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम् ।
भयेष्वभयदश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 9 ॥
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते ।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ 10 ॥
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ 11 ॥
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 12 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः ।
इदं प्रोवाच काकुत्थ्सं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ 13 ॥
हतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै ।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ 14 ॥
कौसल्यासुप्रजा राम तातस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ 15 ॥
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन ह ॥ 16 ॥
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ।
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ॥ 17 ॥
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ।
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ 18 ॥
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमिहशापात्सुदारुणात् ।
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परन्तप ॥ 19 ॥
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ 20 ॥
अध्यर्धयोजने तात महर्षिस्सूर्यसन्निभः ।
तं क्षिप्रमधिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ 21 ॥
अवटे चापि मां राम प्रक्षिप्य कुशली व्रज ।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मस्ससनातनः ।
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकास्सनातनाः ॥ 22 ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्थ्सं विराधश्शरपीडितः ।
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ 23 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ।
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ॥ 24 ॥
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौदकर्मणः ।
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 25 ॥
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणश्श्वभ्रमुत्तमम् ।
अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ 26 ॥
तं मुक्तकण्ठन्निक्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ 27 ॥
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बिले तु राक्षसम् ॥ 28 ॥
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ 29 ॥
स्वयं विराधेन हि मृत्युरात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः ।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ 30 ॥
तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने ।
बिलं च रामेणातिबलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ 31 ॥
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्या प्रदरे निहत्य तौ ।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ 32 ॥
ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतु स्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ 33 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.