śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
hriyamāṇau tu tau dṛṣṭvā vaidehī rāmalakṣmaṇau |
Verse 1
uccaissvareṇa cukrośa pragṛhya sumahājābhujau || 1 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |
Verse 2
rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ || 2 ||
māmṛkā bhakṣayiṣyanti śārdūlādvīpinastathā |
Verse 3
māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama || 3 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
Verse 4
vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ || 4 ||
tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha |
Verse 5
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 5 ||
sa bhagnabāhussavigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
Verse 6
dharaṇyāṃ meghasaṅkāśo vajrabhinna ivācalaḥ || 6 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |
Verse 7
udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ || 7 ||
sa viddho bahubhirbāṇaiḥ khaṅgābhyāṃ ca parikṣataḥ |
Verse 8
niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ || 8 ||
taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam |
Verse 9
bhayeṣvabhayadaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt || 9 ||
tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate |
Verse 10
śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe || 10 ||
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa |
Verse 11
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ || 11 ||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
Verse 12
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 12 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ |
Verse 13
idaṃ provāca kākutthsaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 13 ||
hato'smi puruṣavyāghra śakratulyabalena vai |
Verse 14
mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha || 14 ||
kausalyāsuprajā rāma tātastvaṃ vidito mayā |
Verse 15
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 15 ||
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
Verse 16
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena ha || 16 ||
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge |
Verse 17
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati || 17 ||
anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha |
Verse 18
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 18 ||
tava prasādānmukto'hamihaśāpātsudāruṇāt |
Verse 19
bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu parantapa || 19 ||
Verse 20
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān || 20 ||
adhyardhayojane tāta maharṣissūryasannibhaḥ |
Verse 21
taṃ kṣipramadhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati || 21 ||
avaṭe cāpi māṃ rāma prakṣipya kuśalī vraja |
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmassasanātanaḥ |
Verse 22
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāssanātanāḥ || 22 ||
evamuktvā tu kākutthsaṃ virādhaśśarapīḍitaḥ |
Verse 23
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 23 ||
tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha |
Verse 24
kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa || 24 ||
vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudakarmaṇaḥ |
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti |
Verse 25
tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān || 25 ||
tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaśśvabhramuttamam |
Verse 26
akhanatpārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ || 26 ||
taṃ muktakaṇṭhannikṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
Verse 27
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 27 ||
tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau |
Verse 28
mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya bile tu rākṣasam || 28 ||
avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau |
Verse 29
samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ || 29 ||
svayaṃ virādhena hi mṛtyurātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ |
Verse 30
niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti || 30 ||
tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane |
Verse 31
bilaṃ ca rāmeṇātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam || 31 ||
prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyā pradare nihatya tau |
Verse 32
nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam || 32 ||
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
Verse 33
vijahratu stau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 33 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
ह्रियमाणौ तु तौ दृष्ट्वा वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाजाभुजौ ॥ 1 ॥
एष दाशरथी रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः ।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ 2 ॥
मामृका भक्षयिष्यन्ति शार्दूलाद्वीपिनस्तथा ।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ 3 ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ 4 ॥
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ 5 ॥
स भग्नबाहुस्सविग्नो निपपाताशु राक्षसः ।
धरण्यां मेघसङ्काशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ 6 ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् ।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ 7 ॥
स विद्धो बहुभिर्बाणैः खङ्गाभ्यां च परिक्षतः ।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ 8 ॥
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम् ।
भयेष्वभयदश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 9 ॥
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते ।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ 10 ॥
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ 11 ॥
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 12 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः ।
इदं प्रोवाच काकुत्थ्सं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ 13 ॥
हतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै ।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ 14 ॥
कौसल्यासुप्रजा राम तातस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ 15 ॥
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन ह ॥ 16 ॥
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ।
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ॥ 17 ॥
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ।
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ 18 ॥
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमिहशापात्सुदारुणात् ।
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परन्तप ॥ 19 ॥
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ 20 ॥
अध्यर्धयोजने तात महर्षिस्सूर्यसन्निभः ।
तं क्षिप्रमधिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ 21 ॥
अवटे चापि मां राम प्रक्षिप्य कुशली व्रज ।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मस्ससनातनः ।
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकास्सनातनाः ॥ 22 ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्थ्सं विराधश्शरपीडितः ।
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ 23 ॥
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ।
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ॥ 24 ॥
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौदकर्मणः ।
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति ।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ 25 ॥
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणश्श्वभ्रमुत्तमम् ।
अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ 26 ॥
तं मुक्तकण्ठन्निक्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ 27 ॥
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बिले तु राक्षसम् ॥ 28 ॥
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ 29 ॥
स्वयं विराधेन हि मृत्युरात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः ।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ 30 ॥
तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने ।
बिलं च रामेणातिबलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ 31 ॥
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्या प्रदरे निहत्य तौ ।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ 32 ॥
ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतु स्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ 33 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥