3.69 Aranyakanda - Ekonasaptatitama Sargah

ॐ

3.69 അരണ്യകാണ്ഡ - ഏകോനസപ്തതിതമ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।

അഥ ഏകോനസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।

കൃത്വൈവമുദകം തസ്മൈ പ്രസ്ഥിതൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ।

അവേക്ഷന്തൌ വനേ സീതാം പശ്ചിമാം ജഗ്മതുര്ദിശമ് ॥ 1 ॥

തൌ ദിശം ദക്ഷിണാം ഗത്വാ ശരചാപാസിധാരിണൌ ।

അവിപ്രഹതമൈക്ഷ്വാകൌ പന്ഥാനം പ്രതിപേദതുഃ ॥ 2 ॥

ഗുല്മൈര്വൃക്ഷൈശ്ച ബഹുഭിര്ലതാഭിശ്ച പ്രവേഷ്ടിതമ് ।

ആവൃതം സര്വതോ ദുര്ഗം ഗഹനം ഘോരദര്ശനമ് ॥ 3 ॥

വ്യതിക്രമ്യ തു വേഗേന വ്യാലസിംഹനിഷേവിതമ് ।

സുഭീമം തന്മഹാരണ്യം വ്യതിയാതൌ മഹാബലൌ ॥ 4 ॥

തതഃ പരം ജനസ്ഥാനാതത്രിക്രോശം ഗമ്യ രാഘവൌ ।

ക്രൌഞ്ചാരണ്യം വിവിശതുര്ഗഹനം തൌ മഹൌജസൌ ॥ 5 ॥

നാനാമേഘഘനപ്രഖ്യം പ്രഹൃഷ്ടമിവ സര്വതഃ ।

നാനാപക്ഷിഗണൈര്യുക്തം നാനാവ്യാലമൃഗൈര്യുതമ് ॥ 6 ॥

ദിദൃക്ഷമാണൌ വൈദേഹീം തദ്വനം തൌ വിചിക്യതുഃ ।

തത്ര തത്രാവതിഷ്ഠന്തൌ സീതാഹരണകര്ശിതൌ ॥ 7 ॥

തതഃ പൂര്വേണ തൌ ഗത്വാ ത്രിക്രോശം ഭ്രാതരൌ തദാ ।

ക്രൌഞ്ചാരണ്യമതിക്രമ്യ മതങ്ഗാശ്രമമന്തരാ ॥ 8 ॥

ദൃഷ്ട്വാ തു തദ്വനം ഘോരം ബഹുഭീമമൃഗദ്വിജമ് ।

നനാസത്ത്വസമാകീര്ണം സര്വം ഗഹനപാദപമ് ॥ 9 ॥

ദദൃശാതേ തു തൌ തത്ര ദരീം ദശരഥാത്മജൌ ।

പാതാലസമഗമ്ഭീരാം തമസാ നിത്യസംവൃതാമ് ॥ 10 ॥

ആസാദ്യ തൌ നരവ്യാഘ്രൌ ദര്യാസ്തസ്യാവിദൂരതഃ ।

ദദൃശാതേ മഹാരൂപാം രാക്ഷസീം വികൃതാനനാമ് ॥ 11 ॥

ഭയദാമല്പസത്ത്വാനാം ബീഭത്സാം രൌദ്രദര്ശനാമ് ।

ലമ്ബോദരീം തീക്ഷ്ണദംഷ്ട്രാം കരാലീം പരുഷത്വചമ് ॥ 12 ॥

ഭക്ഷയന്തീം മൃഗാന്ഭീമാന്വികടാം മുക്തമൂര്ധജാമ് ।

പ്രൈക്ഷേതാം തൌ തതസ്തത്ര ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 13 ॥

സാ സമാസാദ്യ തൌ വീരൌ വ്രജന്തം ഭ്രാതുരഗ്രതഃ ।

ഏഹി രംസ്യാവഹേത്യുക്ത്വാ സമാലമ്ബത ലക്ഷ്മണമ് ॥ 14 ॥

ഉവാച ചൈനം വചനം സൌമിത്രിമുപഗൂഹ്യ സാ ।

അഹം ത്വയോമുഖീ നാമ ലബ്ധാ തേ ത്വമസി പ്രിയഃ ॥ 15 ॥

നാഥ പര്വതകൂടേഷു നദീനാം പുലിനേഷു ച ।

ആയുശ്ശേഷമിമം വീര ത്വം മയാ സഹ രംസ്യസേ ॥ 16 ॥

ഏവമുക്തസ്തു കുപിതഃ ഖഡ്ഗമുദ്ധൃത്യ ലക്ഷ്മണഃ ।

കര്ണനാസാസ്തനം തസ്യാ നിചകര്താരിസൂദനഃ ॥ 17 ॥

കര്ണനാസേ നികൃത്തേ തു വിസ്വരം സാ വിനദ്യ ച ।

യഥാഗതം പ്രദുദ്രാവ രാക്ഷസീ ഭീമദര്ശനാ ॥ 18 ॥

തസ്യാം ഗതായാം ഗഹനം വ്രജന്തൌ വനമോജസാ ।

ആസേദതുരമിത്രഘ്നൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 19 ॥

ലക്ഷ്മണസ്തു മഹാതേജാസ്സത്ത്വവാന് ശീലവാന് ശുചിഃ ।

അബ്രവീത്പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം ഭ്രാതരം ദീപ്തതേജസമ് ॥ 20 ॥

സ്പന്ദതേ ച ദൃഢം ബാഹുരുദ്വിഗ്നമിവ മേ മനഃ ।

പ്രായശശ്ചാപ്യനിഷ്ടാനി നിമിത്താന്യുപലക്ഷയേ ॥ 21 ॥

തസ്മാത്സജ്ജീഭവാര്യ ത്വം കുരുഷ്വ വചനം ഹിതമ് ।

മമൈവ ഹി നിമിത്താനി സദ്യശ്ശംസന്തി സമ്ഭ്രമമ് ॥ 22 ॥

ഏഷ വഞ്ചുലകോ നാമ പക്ഷീ പരമദാരുണഃ ।

ആവയോര്വിജയം യുദ്ധേ ശംസന്നിവ വിനര്ദതി ॥ 23 ॥

തയോരന്വേഷതോരേവം സര്വം തദ്വനമോജസാ ।

സഞ്ജജ്ഞേ വിപുലഃ ശബ്ദോ പ്രഭഞ്ജന്നിവ തദ്വനമ് ॥ 24 ॥

സംവേഷ്ടിതമിവാത്യര്ഥം ഗഗനം മാതരിശ്വനാ ।

വനസ്യ തസ്യ ശബ്ദോഽഭൂദ്ദിവമാപൂരയന്നിവ ॥ 25 ॥

തം ശബ്ദം കാങ്ക്ഷമാണസ്തു രാമഃ കക്ഷേ സഹാനുജഃ ।

ദദര്ശ സുമഹാകായം രാക്ഷസം വിപുലോദരമ് ॥ 26 ॥

ആസേദതുസ്തതസ്തത്ര താവുഭൌ പ്രമുഖേ സ്ഥിതമ് ।

വിവൃദ്ധമശിരോഗ്രീവം കബന്ധമുദരേ മുഖമ് ॥ 27 ॥

രോമഭിര്നിചിതൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്മഹാഗിരിമിവോഛ്രിതമ് ।

നീലമേഘനിഭം രൌദ്രം മേഘസ്തനിതനിസ്വനമ് ॥ 28 ॥

അഗ്നിജ്വാലാനികാശേന ലലാടസ്ഥേന ദീപ്യതാ ।

മഹാപക്ഷ്മേണ പിങ്ഗേന വിപുലേനായതേന ച ॥ 29 ॥

ഏകേനോരസി ഘോരേണ നയനേനാശുദര്ശിനാ ।

മഹാദംഷ്ട്രോപപന്നം തല്ലേലിഹാനം മഹാമുഖമ് ॥ 30 ॥

ഭക്ഷയന്തം മഹാഘോരാനൃക്ഷസിംഹമൃഗദ്വിപാന് ।

ഘോരൌ ഭുജൌ വികുര്വാണമുഭൌ യോജനമായതൌ ॥ 31 ॥

കരാഭ്യാം വിവിധാന്ഗൃഹ്യഋക്ഷാന്പക്ഷിഗണാന്മൃഗാന് ।

ആകര്ഷന്തം വികര്ഷന്തമനേകാന്മൃഗയൂഥപാന് ॥ 32 ॥

സ്ഥിതമാവൃത്യ പന്ഥാനം തയോര്ഭ്രാത്രോഃ പ്രപന്നയോഃ ।

അഥ തൌ സമഭിക്രമ്യ ക്രോശമാത്രേ ദദര്ശതുഃ ॥ 33 ॥

മഹാന്തം ദാരുണം ഭീമം കബന്ധം ഭുജസംവൃമ് ।

കബന്ധമിവ സംസ്ഥാനാദതിഘോരപ്രദര്ശനമ് ॥ 34 ॥

സ മഹാബാഹുരത്യര്ഥം പ്രസാര്യ വിപുലൌ ഭുജൌ ।

ജഗ്രാഹ സഹിതാവേവ രാഘവൌ പീഡയന്ബലാത് ॥ 35 ॥

ഖഡ്ഗിനൌ ദൃഢധന്വാനൌ തിഗ്മതേജോവപുര്ധരൌ ।

ഭ്രാതരൌ വിവശം പ്രാപ്തൌ കൃഷ്യമാണൌ മഹാബലൌ ॥ 36 ॥

തത്ര ധൈര്യേണ ശൂരസ്തു രാഘവോ നൈവ വിവ്യഥേ ।

ബാല്യാദനാശ്രയത്വാച്ച ലക്ഷ്മണസ്ത്വതിവിവ്യഥേ ॥ 37 ॥

ഉവാച സ വിഷണ്ണസ്സന്രാഘവം രാഘവാനുജഃ ।

പശ്യ മാം വീര വിവശം രാക്ഷസസ്യ വശം ഗതമ് ॥ 38 ॥

മയൈകേന വിനിര്യുക്തഃ പരിമുഞ്ചസ്വ രാഘവ ।

മാം ഹി ഭൂതബലിം ദത്വാ പലായസ്വ യഥാസുഖമ് ॥ 39 ॥

അധിഗന്താസി വൈദേഹീമചിരേണേതി മേ മതിഃ ।

പ്രതിലഭ്യ ച കാകുത്സ്ഥ പിതൃപൈതാമഹീം മഹീമ് ॥ 40 ॥

തത്ര മാം രാമ രാജ്യസ്ഥസ്സ്മര്തുമര്ഹസി സര്വദാ ।

ലക്ഷ്മണേനൈവമുക്തസ്തു രാമസ്സൌമിത്രിമബ്രവീത് ॥ 41 ॥

മാ സ്മ ത്രാസം കൃഥാ വീര ന ഹി ത്വാദൃഗ്വിഷീദതി ।

ഏതസ്മിന്നന്തരേ ക്രൂരോ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 42 ॥

പപ്രച്ഛ ഘനനിര്ഘോഷഃ കബന്ധോ ദാനവോത്തമഃ ।

കൌ യുവാം വൃഷഭസ്കന്ധൌ മഹാഖഡ്ഗധനുര്ധരൌ ॥ 43 ॥

ഘോരം ദേശമിമം പ്രാപ്തൌ മമ ഭക്ഷാവുപസ്ഥിതൌ ।

വദതം കാര്യമിഹ വാം കിമര്ഥം ചാഗതൌ യുവാമ് ॥ 44 ॥

ഇമം ദേശമനുപ്രാപ്തൌ ക്ഷുധാര്തസ്യേഹ തിഷ്ഠതഃ ।

സബാണചാപഖഡ്ഗൌ ച തീക്ഷ്ണശൃങ്ഗാവിവര്ഷഭൌ ॥ 45 ॥

മമാസ്യമനുസമ്പ്രാപ്തൌ ദുര്ലഭം ജീവിതം പുനഃ ।

തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ കബന്ധസ്യ ദുരാത്മനഃ ॥ 46 ॥

ഉവാച ലക്ഷ്മണം രാമോ മുഖേന പരിശുഷ്യതാ ।

കൃച്ഛ്രാത് കൃച്ഛ്രതരം പ്രാപ്യ ദാരുണം സത്യവിക്രമഃ ॥ 47 ॥

വ്യസനം ജീവിതാന്തായ പ്രാപ്തമപ്രാപ്യ താം പ്രിയാമ് ।

കാലസ്യ സുമഹദ്വീര്യം സര്വഭൂതേഷു ലക്ഷ്മണ ॥ 48 ॥

ത്വാം ച മാം ച നരവ്യാഘ്ര വ്യസനൈഃ പശ്യ മോഹിതൌ ।

നാതിഭാരോസ്തി കാലസ്യ സര്വഭൂതേഷു ലക്ഷ്മണ ॥ 49 ॥

ശൂരാശ്ച ബലവന്തശ്ച കൃതാസ്ത്രാശ്ച രണാജിരേ ।

കാലാഭിപന്നാസ്സീദന്തി യഥാ വാലുകസേതവഃ ॥ 50 ॥

ഇതി ബ്രുവാണോ ദൃഢസത്യവിക്രമോ മഹായശാ ദാശരഥിഃ പ്രതാപവാന് ।

അവേക്ഷ്യ സൌമിത്രിമുദഗ്രപൌരുഷം സ്ഥിരാം തദാ സ്വാം മതിമാത്മനാഽകരോത് ॥ 51 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ഏകോനസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekonasaptatitamassargaḥ |

kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |

avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||

tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |

aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||

gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |

āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||

vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |

subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||

tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |

krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||

nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |

nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||

didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |

tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||

tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |

krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||

dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |

nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||

dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |

pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||

āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |

dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||

bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |

lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||

bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |

praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||

sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |

ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||

uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |

ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||

nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |

āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||

evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |

karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||

karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |

yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||

tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |

āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||

lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |

abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||

spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |

prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||

tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |

mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||

eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |

āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||

tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |

sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||

saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |

vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||

taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |

dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||

āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |

vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||

romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |

nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||

agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |

mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||

ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |

mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||

bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |

ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||

karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |

ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||

sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |

atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||

mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |

kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||

sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |

jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||

khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |

bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||

tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |

bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||

uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |

paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||

mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |

māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||

adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |

pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||

tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |

lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||

mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |

etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||

papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |

kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||

ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |

vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||

imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |

sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||

mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |

tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |

kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||

vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |

kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||

tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |

nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |

kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||

iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |

avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||