Valmiki Ramayana Aranya Kanda Sarga 3 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the English meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — English

In the Aranya Kanda Sarga 3 of the Valmiki Ramayana, Lakshmana challenges the demon Viradha, who asks who the two brothers are and where they are going. Rama identifies himself and Lakshmana as Kshatriyas of the Ikshvaku race, and Viradha reveals he is the son of Jaya and Shatahrada, granted by Brahma the boon of being unslayable by weapon, uncuttable and unpierceable. Viradha tells them to abandon the woman and flee, but Rama replies with anger that Viradha seeks his own death and will not leave alive. Rama strikes the demon with arrows, cuts his spear, and when Viradha seizes the two brothers and lifts them onto his shoulders, Rama tells Lakshmana to let the demon carry them along the path, and Viradha enters the great forest.

AI-generated · not yet verified

The English meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ तृतीयस्सर्गः ।

Shloka 1

इत्युक्त्वा लक्ष्मणश्श्रीमान्विराधे प्रहसन्निव ।
कोभवान्वनमभ्येत्य चरिष्यसि यथासुखम् ॥ 1 ॥

ityuktvā lakṣmaṇaśśrīmānvirādhe prahasanniva |
kobhavānvanamabhyetya cariṣyasi yathāsukham || 1 ||

Having said this, the glorious Lakshmana, as if laughing at Viradha, said: 'Who are you that has come to this forest and will roam about at your pleasure?' ^AI

Shloka 2

अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन्वनम् ।
पृच्छतो मम हि ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ 2 ॥

athovāca punarvākyaṃ virādhaḥ pūrayanvanam |
pṛcchato mama hi brūtaṃ kau yuvāṃ kva gamiṣyathaḥ || 2 ||

Then Viradha, filling the forest, spoke these words again: 'Tell me, since I am asking — who are you two, and where are you going?' ^AI

Shloka 3

. ।
तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् ।
पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः ॥ 3 ॥

. |
tamuvāca tato rāmo rākṣasaṃ jvalitānanam |
pṛcchantaṃ sumahātejā ikṣvākukulamātmanaḥ || 3 ||

Then the greatly resplendent Rama spoke to that demon with the blazing face, who was asking, about his own lineage of the Ikshvaku race. ^AI

Shloka 4

क्षत्रियौ वृत्तसम्पन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ ।
त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान् ॥ 4 ॥

kṣatriyau vṛttasampannau viddhi nau vanagocarau |
tvāṃ tu veditumicchāvaḥ kastvaṃ carasi daṇḍakān || 4 ||

'Know us to be Kshatriyas endowed with good conduct, wandering in the forest. But we wish to know you — who are you who roams the Dandaka forest?' ^AI

Shloka 5

तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम् ।
हन्त वक्ष्यामि ते राजन्निबोध मम राघव ॥ 5 ॥

tamuvāca virādhastu rāmaṃ satyaparākramam |
hanta vakṣyāmi te rājannibodha mama rāghava || 5 ||

Then Viradha spoke to Rama, whose valor is true: 'Come, I will tell you, O king; hear me, O Raghava.' ^AI

Shloka 6

पुत्रः किल जयस्याहं माता मम शतह्रदा ।
विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ 6 ॥

putraḥ kila jayasyāhaṃ mātā mama śatahradā |
virādha iti māmāhuḥ pṛthivyāṃ sarvarākṣasāḥ || 6 ||

'I am said to be the son of Jaya, and my mother is Shatahrada. All the demons on earth call me Viradha.' ^AI

Shloka 7

तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा ।
शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च ॥ 7 ॥

tapasā cābhisamprāptā brahmaṇo hi prasādajā |
śastreṇāvadhyatā loke'cchedyābhedyatvameva ca || 7 ||

'By austerity I obtained from the grace of Brahma that I am unslayable in the world by weapon, and also that I am uncuttable and unpierceable.' ^AI

Shloka 8

उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् ।
त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे ॥ 8 ॥

utsṛjya pramadāmenāmanapekṣau yathāgatam |
tvaramāṇau palāyethāṃ na vāṃ jīvitamādade || 8 ||

'Abandoning this woman, heedless, go back the way you came; fleeing in haste, I will not take your lives.' ^AI

Shloka 9

तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।
राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम् ॥ 9 ॥

taṃ rāmaḥ pratyuvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
rākṣasaṃ vikṛtākāraṃ virādhaṃ pāpacetasam || 9 ||

Then Rama, his eyes reddened with anger, replied to that Rakshasa named Viradha, of deformed form and evil mind. ^AI

Shloka 10

क्षुद्र धिक्त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम् ।
रणे प्राप्स्यसे सन्तिष्ठ न मे जीवन् गमिष्यासि ॥ 10 ॥

kṣudra dhiktvāṃ tu hīnārthaṃ mṛtyumanveṣase dhruvam |
raṇe prāpsyase santiṣṭha na me jīvan gamiṣyāsi || 10 ||

"Wretched one, fie upon you! Base in purpose, you surely seek your own death. You shall meet it in battle — stand and fight! You shall not go from here alive." ^AI

Shloka 11

ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामस्सुनिशिताञ्छरान् ।
सुशीघ्रमभिसन्धाय राक्षसं निजघान ह ॥ 11 ॥

tataḥ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā rāmassuniśitāñcharān |
suśīghramabhisandhāya rākṣasaṃ nijaghāna ha || 11 ||

Then Rama, stringing his bow, took very sharp arrows, quickly aimed them, and struck down the Rakshasa. ^AI

Shloka 12

धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान्मुमोच ह ।
रुक्मपुङ्खान्महावेगान्सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ 12 ॥

dhanuṣā jyāguṇavatā sapta bāṇānmumoca ha |
rukmapuṅkhānmahāvegānsuparṇānilatulyagān || 12 ||

With his bow whose string was drawn, he let loose seven arrows, golden-shafted, of great speed, flying equal to the wind of Suparna (Garuda). ^AI

Shloka 13

ते शरीरं विराधस्य भित्त्वाबर्हिणवाससः ।
निपेतुश्शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ 13 ॥

te śarīraṃ virādhasya bhittvābarhiṇavāsasaḥ |
nipetuśśoṇitādigdhā dharaṇyāṃ pāvakopamāḥ || 13 ||

Those arrows, piercing the body of Viradha clad in peacock feathers, fell to the earth smeared with blood, like flames of fire. ^AI

Shloka 14

स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्कृद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम् ॥ 14 ॥

sa viddho nyasya vaidehīṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ |
abhyadravatsusaṅkṛddhastadā rāmaṃ salakṣmaṇam || 14 ||

Struck thus, the Rakshasa set down Vaidehi, raised his spear, and in great fury rushed at Rama together with Lakshmana. ^AI

Shloka 15

स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् ।
प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः ॥ 15 ॥

sa vinadya mahānādaṃ śūlaṃ śakradhvajopamam |
pragṛhyāśobhata tadā vyāttānana ivāntakaḥ || 15 ||

Roaring a mighty roar, he seized his spear that resembled the banner of Shakra (Indra), and then shone like Antaka (Death) with gaping mouth. ^AI

Shloka 16

अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः ।
विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे ॥ 16 ॥

atha tau bhrātarau dīptaṃ śaravarṣaṃ vavarṣatuḥ |
virādhe rākṣase tasmin kālāntakayamopame || 16 ||

Then those two brothers rained a blazing shower of arrows upon that Rakshasa Viradha, who was like Yama at the end of time. ^AI

Shloka 17

स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः ।
जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः ॥ 17 ॥

sa prahasya mahāraudraḥ sthitvājṛmbhata rākṣasaḥ |
jṛmbhamāṇasya te bāṇāḥ kāyānniṣpeturāśugāḥ || 17 ||

That greatly terrible demon, laughing, stood and yawned; as he yawned, the swift arrows fell from his body. ^AI

Shloka 18

स्पर्शात्तु वरदानेन प्राणान्सम्रोध्य राक्षसः ।
विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत ॥ 18 ॥

sparśāttu varadānena prāṇānsamrodhya rākṣasaḥ |
virādhaḥ śūlamudyamya rāghavāvabhyadhāvata || 18 ||

But by the boon of invulnerability granted to him, the demon Virādha checked his life-breaths, and raising his spear he rushed at the two descendants of Raghu. ^AI

Shloka 19

तच्छूलं वज्रसङ्काशं गगने ज्वलनोपमम् ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतांवरः ॥ 19 ॥

tacchūlaṃ vajrasaṅkāśaṃ gagane jvalanopamam |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda rāmaḥ śastrabhṛtāṃvaraḥ || 19 ||

Rama, the foremost of those who bear weapons, cut that spear — resembling a thunderbolt and blazing like fire in the sky — with two arrows. ^AI

Shloka 20

तद्रामविशिखच्छिन्नं शूलं तस्यकराद्भुवि ।
पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम् ॥ 20 ॥

tadrāmaviśikhacchinnaṃ śūlaṃ tasyakarādbhuvi |
papātāśaninā chinnaṃ meroriva śilātalam || 20 ||

That spear, cut by Rama's arrows, fell from his hand to the ground, like a slab of rock from Mount Meru split by a thunderbolt. ^AI

Shloka 21

तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पोपमौशुभौ ।
तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात् ॥ 21 ॥

tau khaḍgau kṣipramudyamya kṛṣṇasarpopamauśubhau |
tūrṇamāpetatustasya tadā praharatāṃ balāt || 21 ||

Then the two swiftly raised their fair swords, resembling black serpents, and with force quickly came upon him as he struck. ^AI

Shloka 22

स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिरभ्यतौ ।
अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत ॥ 22 ॥

sa vadhyamānaḥ subhṛśaṃ bhujābhyāṃ parirabhyatau |
aprakampyau naravyāghrau raudraḥ prasthātumaicchata || 22 ||

Being sorely struck, that fierce demon seized the two with his arms — the two tiger-like men, unshakable — and wished to set out (carry them away). ^AI

Shloka 23

तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
वहत्वयमलं तावत्पथाऽनेन तु राक्षसः ॥ 23 ॥

tasyābhiprāyamājñāya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
vahatvayamalaṃ tāvatpathā'nena tu rākṣasaḥ || 23 ||

Knowing his intention, Rama said to Lakshmana: 'Let this demon carry us along this path for now.' ^AI

Shloka 24

यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः ।
अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः ॥ 24 ॥

yathā cecchati saumitre tathā vahatu rākṣasaḥ |
ayameva hi naḥ panthā yena yāti niśācaraḥ || 24 ||

'O son of Sumitra, let the demon carry us as he wishes; for this is indeed our path, by which the night-ranger goes.' ^AI

Shloka 25

स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः ।
बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः ॥ 25 ॥

sa tu svabalavīryeṇa samutkṣipya niśācaraḥ |
bālāviva skandhagatau cakārātibaloddhataḥ || 25 ||

But that night-ranger, exulting in his great strength, lifted them up by his own might and valor and set them on his shoulders like two children. ^AI

Shloka 26

तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः ।
विराधो विनदन्घोरं जगामाभिमुखो वनम् ॥ 26 ॥

tāvāropya tataḥ skandhaṃ rāghavau rajanīcaraḥ |
virādho vinadanghoraṃ jagāmābhimukho vanam || 26 ||

Then the night-ranger Viradha, having placed the two Raghavas on his shoulder, roaring terribly, went facing toward the forest. ^AI

Shloka 27

वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम् ।
नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम् ॥ 27 ॥

vanaṃ mahāmeghanibhaṃ praviṣṭo drumairmahadbhirvividhairupetam |
nānāvidhaiḥ pakṣikulairvicitraṃ śivāyutaṃ vyālamṛgairvikīrṇam || 27 ||

He entered the great forest, resembling a mighty cloud, furnished with great trees of many kinds, made variegated by flocks of birds of many sorts, filled with jackals and with beasts of prey scattered about. ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे तृतीयस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ तृतीयस्सर्गः ।

इत्युक्त्वा लक्ष्मणश्श्रीमान्विराधे प्रहसन्निव ।

कोभवान्वनमभ्येत्य चरिष्यसि यथासुखम् ॥ 1 ॥

अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन्वनम् ।

पृच्छतो मम हि ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ 2 ॥

. ।

तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् ।

पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः ॥ 3 ॥

क्षत्रियौ वृत्तसम्पन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ ।

त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान् ॥ 4 ॥

तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम् ।

हन्त वक्ष्यामि ते राजन्निबोध मम राघव ॥ 5 ॥

पुत्रः किल जयस्याहं माता मम शतह्रदा ।

विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ 6 ॥

तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा ।

शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च ॥ 7 ॥

उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् ।

त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे ॥ 8 ॥

तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।

राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम् ॥ 9 ॥

क्षुद्र धिक्त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम् ।

रणे प्राप्स्यसे सन्तिष्ठ न मे जीवन् गमिष्यासि ॥ 10 ॥

ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामस्सुनिशिताञ्छरान् ।

सुशीघ्रमभिसन्धाय राक्षसं निजघान ह ॥ 11 ॥

धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान्मुमोच ह ।

रुक्मपुङ्खान्महावेगान्सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ 12 ॥

ते शरीरं विराधस्य भित्त्वाबर्हिणवाससः ।

निपेतुश्शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ 13 ॥

स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः ।

अभ्यद्रवत्सुसङ्कृद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम् ॥ 14 ॥

स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् ।

प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः ॥ 15 ॥

अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः ।

विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे ॥ 16 ॥

स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः ।

जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः ॥ 17 ॥

स्पर्शात्तु वरदानेन प्राणान्सम्रोध्य राक्षसः ।

विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत ॥ 18 ॥

तच्छूलं वज्रसङ्काशं गगने ज्वलनोपमम् ।

द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतांवरः ॥ 19 ॥

तद्रामविशिखच्छिन्नं शूलं तस्यकराद्भुवि ।

पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम् ॥ 20 ॥

तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पोपमौशुभौ ।

तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात् ॥ 21 ॥

स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिरभ्यतौ ।

अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत ॥ 22 ॥

तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।

वहत्वयमलं तावत्पथाऽनेन तु राक्षसः ॥ 23 ॥

यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः ।

अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः ॥ 24 ॥

स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः ।

बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः ॥ 25 ॥

तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः ।

विराधो विनदन्घोरं जगामाभिमुखो वनम् ॥ 26 ॥

वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम् ।

नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम् ॥ 27 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

3.3 अरण्यकाण्ड - तृतीय सर्गः