Valmiki Ramayana Kishkindha Kanda Sarga 1 — Oriya Script

⚠️ AI-generated translation — the Odia meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Odia

ଏହି ପ୍ରଥମ ସର୍ଗରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ପମ୍ପା ସରୋବର ନିକଟକୁ ଯାଇ ସୀତାଙ୍କ ବିରହରେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ପମ୍ପାର ପଦ୍ମ, ଉତ୍ପଳ, ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଶୋଭା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ସୁଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ତାଙ୍କୁ କାମାଗ୍ନି ଓ ଶୋକାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ କରୁଛି। ମୟୂର, କୋକିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୀଡ଼ା ଦେଖି ସେ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବା ଅସହ୍ୟ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି।

AI-generated · not yet verified

The Odia meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ।

Shloka 1

ସ ତାଂ ପୁଷ୍କରିଣୀଂ ଗତ୍ଵା ପଦ୍ମୋତ୍ପଲଝଷାକୁଲାମ୍ ।
ରାମସ୍ସୌମିତ୍ରି ସହିତୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 1 ॥

sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||

ସେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେହି ପଦ୍ମ, ଉତ୍ପଳ ଓ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ଯାଇ, ବ୍ୟାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ବିଳାପ କଲେ ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତାଂ ହର୍ଷାଦିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚକମ୍ପିରେ ।
ସ କାମଵଶମାପନ୍ନସ୍ସୌମିତ୍ରିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 2 ॥

tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||

ତାହାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ହର୍ଷରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ । ସେ କାମର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

ସୌମିତ୍ରେ ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ଵୈଦୂର୍ଯଵିମଲୋଦକା ।
ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମୋତ୍ପଲଵତୀ ଶୋଭିତା ଵିଵିଧୈର୍ଦ୍ରୁମୈଃ ॥ 3 ॥

saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପା ସରୋବର ଶୋଭା ପାଉଛି; ଏହାର ଜଳ ବୈଦୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ନିର୍ମଳ, ଏଥିରେ ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳ ଅଛି ଏବଂ ବିବିଧ ବୃକ୍ଷରେ ଏହା ଶୋଭିତ ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯାଃ କାନନଂ ଶୁଭଦର୍ଶନମ୍ ।
ଯତ୍ର ରାଜନ୍ତି ଶୈଲା ଵା ଦ୍ରୁମାସ୍ସଶିଖରା ଇଵ ॥ 4 ॥

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପାର ମନୋହର ଦର୍ଶନ ବିଶିଷ୍ଟ ବନକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ପର୍ବତମାନେ ଶିଖର ସହିତ ବୃକ୍ଷ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

ମାଂ ତୁ ଶୋକାଭିସନ୍ତପ୍ତଂ ମାଧଵଃ ପୀଡଯନ୍ତି ଵୈ ।
ଭରତସ୍ଯ ଚ ଦୁଃଖେନ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣେନ ଚ ॥ 5 ॥

māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||

ମୁଁ ତ ଶୋକରେ ଅତିଶୟ ତପ୍ତ ହୋଇଛି; ମାଧବ (ବସନ୍ତ) ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛନ୍ତି, ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କ ହରଣ ହେତୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛି ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

ଶୋକାର୍ତସ୍ଯାପି ମେ ପମ୍ପା ଶୋଭତେ ଚିତ୍ରକାନନା ।
ଵ୍ଯଵକୀର୍ଣା ବହୁଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈଶ୍ଶୀତୋଦକା ଶିଵା ॥ 6 ॥

śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||

ଶୋକରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପମ୍ପା ବିଚିତ୍ର ବନଯୁକ୍ତା ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଛି; ଏହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଶୀତଳ ଜଳବିଶିଷ୍ଟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

ନଲିନୈରପି ସଞ୍ଛନ୍ନା ହ୍ଯତ୍ଯର୍ଥଶୁଭଦର୍ଶନା ।
ସର୍ପଵ୍ଯାଲାନୁଚରିତା ମୃଗଦ୍ଵିଜସମାକୁଲା ॥ 7 ॥

nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||

ଏହା ପଦ୍ମରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭଦର୍ଶନା; ସର୍ପ ଓ ବ୍ୟାଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଚରିତା ତଥା ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣା ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

ଅଧିକଂ ପ୍ରଵିଭାତ୍ଯେତନ୍ନୀଲପୀତଂ ତୁ ଶାଦ୍ଵଲମ୍ ।
ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପରିସ୍ତୋମୈରିଵାର୍ପିତମ୍ ॥ 8 ॥

adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||

ଏହି ନୀଳ ଓ ପୀତ ବର୍ଣ୍ଣର ତୃଣଭୂମି ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଛି; ଏହା ବିବିଧ ବୃକ୍ଷର ଫୁଲରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

ପୁଷ୍ପଭାରସମୃଦ୍ଧାନି ଶିଖରାଣି ସମନ୍ତତଃ ।
ଲତାଭିଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଭିରୁପଗୂଢାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ 9 ॥

puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||

ଚାରିଆଡ଼େ ଫୁଲର ଭାରରେ ସମୃଦ୍ଧ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଅଗ୍ରଯୁକ୍ତ ଲତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ଆବୃତ ହୋଇଛି । ^AI

Shloka 10

ସୁଖାନିଲୋଽଯଂ ସୌମିତ୍ରେ କାଲଃ ପ୍ରଚୁରମନ୍ମଥଃ ।
ଗନ୍ଧଵାନ୍ସୁରଭିର୍ମାସୋ ଜାତପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମଃ ॥ 10 ॥

sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ସୁଖଦ ପବନଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଚୁର କାମୋଦ୍ଦୀପକ, ସୁଗନ୍ଧମୟ ସୁରଭି ମାସ ଆସିଛି, ଯେତେବେଳେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 11

ପଶ୍ଯ ରୂପାଣି ସୌମିତ୍ରେ ଵନାନାଂ ପୁଷ୍ପଶାଲିନାମ୍ ।
ସୃଜତାଂ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷାଣି ତୋଯଂ ତୋଯମୁଚାମିଵ ॥ 11 ॥

paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ବନମାନଙ୍କର ରୂପ ଦେଖ, ଯେମିତି ମେଘମାନେ ଜଳ ବର୍ଷଣ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେମାନେ ଫୁଲର ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 12

ପ୍ରସ୍ତରେଷୁ ଚ ରମ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାଃ କାନନଦ୍ରୁମାଃ ।
ଵାଯୁଵେଗପ୍ରଚଲିତାଃ ପୁଷ୍ପୈରଵକିରନ୍ତି ଗାମ୍ ॥ 12 ॥

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||

ରମଣୀୟ ଶିଳାସ୍ତର ଉପରେ ବିଦ୍ୟମାନ ବିବିଧ ବନବୃକ୍ଷମାନେ ପବନର ବେଗରେ ଦୋଳିତ ହୋଇ ଫୁଲରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରୁଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 13

ପତିତୈଃ ପତମାନୈଶ୍ଚ ପାଦପସ୍ଥୈଶ୍ଚ ମାରୁତଃ ।
କୁସୁମୈଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ କ୍ରୀଡନ୍ନିଵ ସମନ୍ତତଃ ॥ 13 ॥

patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା, ଝଡ଼ୁଥିବା ଏବଂ ବୃକ୍ଷରେ ଥିବା ଫୁଲମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବନ ଚାରିଆଡ଼େ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ^AI

Shloka 14

ଵିକ୍ଷିପନ୍ଵିଵିଧାଶ୍ଶାଖା ନଗାନାଂ କୁସୁମୋତ୍କଚାଃ ।
ମାରୁତଶ୍ଚଲିତସ୍ଥାନୈଷ୍ଷଟ୍ପଦୈରନୁଗୀଯତେ ॥ 14 ॥

vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||

ଫୁଲରେ ଭରା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ବିବିଧ ଶାଖାମାନଙ୍କୁ ଦୋଳାଉଥିବା ପବନ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗୀତ ହେଉଛି । ^AI

Shloka 15

ମତ୍ତକୋକିଲସନ୍ନାଦୈର୍ନର୍ତଯନ୍ନିଵ ପାଦପାନ୍ ।
ଶୈଲକନ୍ଦରନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରଗୀତ ଇଵ ଚାନିଲଃ ॥ 15 ॥

mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||

ମତ୍ତ କୋକିଳମାନଙ୍କର ସମ୍ମିଳିତ ନାଦରେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କରାଉଥିବା ପରି, ପର୍ବତର ଗୁମ୍ଫାରୁ ବାହାରି ଆସିଥିବା ପବନ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିବା ପରି ଶୁଭୁଛି । ^AI

Shloka 16

ତେନ ଵିକ୍ଷିପତାଽତ୍ଯର୍ଥଂ ପଵନେନ ସମନ୍ତତଃ ।
ଅମୀ ସଂସକ୍ତଶାଖାଗ୍ରା ଗ୍ରଥିତା ଇଵ ପାଦପାଃ ॥ 16 ॥

tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୋଳାଉଥିବା ସେହି ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଆଡ଼େ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ଲାଗିଥିବା ଶାଖାଗ୍ର ଯୋଗୁଁ ଗ୍ରନ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 17

ସ ଏଷ ସୁଖସଂସ୍ପର୍ଶୋ ଵାତି ଚନ୍ଦନଶୀତଲଃ ।
ଗନ୍ଧମଭ୍ଯଵହନ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରମାପନଯନୋଽନିଲଃ ॥ 17 ॥

sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||

ଏହି ପବନ ସୁଖଦ ସ୍ପର୍ଶ ଯୁକ୍ତ, ଚନ୍ଦନ ପରି ଶୀତଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଗନ୍ଧ ବହନ କରି ଆସୁଛି ଏବଂ ଶ୍ରମ ଦୂର କରୁଛି । ^AI

Shloka 18

ଅମୀ ପଵନଵିକ୍ଷିପ୍ତା ଵିନଦନ୍ତୀଵ ପାଦପାଃ ।
ଷଟ୍ପଦୈରନୁକୂଜନ୍ତୋ ଵନେଷୁ ମଧୁଗନ୍ଧିଷୁ ॥ 18 ॥

amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||

ପବନରେ ଦୋଳି ହେଉଥିବା ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେପରି ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ମଧୁର ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ବନରେ ଭ୍ରମରମାନେ ଅନୁକୂଜନ କରୁଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 19

ଗିରିପ୍ରସ୍ଥେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ପୁଷ୍ପଵଦ୍ଭିର୍ମନୋରମୈଃ ।
ସଂସକ୍ତଶିଖରାଶ୍ଶୈଲା ଵିରାଜନ୍ତେ ମହାଦ୍ରୁମୈଃ ॥ 19 ॥

giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||

ପୁଷ୍ପମୟ ଓ ମନୋରମ ପର୍ବତ ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କରେ ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ଶିଖରଯୁକ୍ତ ପର୍ବତମାନେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 20

ପୁଷ୍ପସଞ୍ଛନ୍ନଶିଖରା ମାରୁତୋତ୍କ୍ଷେପଚଞ୍ଚଲାଃ ।
ଅମୀ ମଧୁକରୋତ୍ତଂସାଃ ପ୍ରଗୀତା ଇଵ ପାଦପାଃ ॥ 20 ॥

puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||

ପୁଷ୍ପରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଶିଖରଯୁକ୍ତ, ପବନର ଝଟକାରେ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିବା, ଭ୍ରମରରୂପୀ ଭୂଷଣଧାରୀ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେପରି ଗାନ କରୁଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 21

ସୁପୁଷ୍ପିତାଂସ୍ତୁ ପଶ୍ଯେମାନ୍କର୍ଣିକାରାନ୍ତ୍ସମନ୍ତତଃ ।
ହାଟକପ୍ରତିସଞ୍ଛନ୍ନାନ୍ନରାନ୍ପୀତାମ୍ବରାନିଵ ॥ 21 ॥

supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||

ସୁପୁଷ୍ପିତ ଏହି କର୍ଣ୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଚାରିଆଡ଼େ ଦେଖ — ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି । ^AI

Shloka 22

ଅଯଂ ଵସନ୍ତସ୍ସୌମିତ୍ରେ ନାନାଵିହଗନାଦିତଃ ।
ସୀତଯା ଵିପ୍ରହୀନସ୍ଯ ଶୋକସନ୍ଦୀପନୋ ମମ ॥ 22 ॥

ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ନାନା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ନାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମୋତେ ଶୋକ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରୁଛି । ^AI

Shloka 23

ମାଂ ହି ଶୋକସମାକ୍ରାନ୍ତଂ ସନ୍ତାପଯତି ମନ୍ମଥଃ ।
ହୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵଦମାନଶ୍ଚ ମମାହ୍ଵଯତି କୋକିଲଃ ॥ 23 ॥

māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||

ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମୋତେ କାମଦେବ ସନ୍ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆଉ ହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଗାନ କରୁଥିବା କୋକିଳ ମୋତେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି । ^AI

Shloka 24

ଏଷ ଦାତ୍ଯୂହକୋ ହୃଷ୍ଟୋ ରମ୍ଯେ ମାଂ ଵନନିର୍ଝରେ ।
ପ୍ରଣଦନ୍ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟଂ ଶୋଚଯିଷ୍ଯତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 24 ॥

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରମଣୀୟ ବନ ନିର୍ଝରରେ ଏହି ହୃଷ୍ଟ ଦାତ୍ୟୂହକ ପକ୍ଷୀ ନାଦ କରି କାମାବିଷ୍ଟ ମୋତେ ଶୋକ ଦେବ । ^AI

Shloka 25

ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତସ୍ଯ ପୁରା ଶବ୍ଦମାଶ୍ରମସ୍ଥା ମମ ପ୍ରିଯା ।
ମାମାହୂଯ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ପରମଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦତ ॥ 25 ॥

śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପୂର୍ବେ ଏହି ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦ ଶୁନି ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ମୋର ପ୍ରିୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତା ହୋଇ ମୋତେ ଡାକି ପରମ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ। ^AI

Shloka 26

ଏଵଂ ଵିଚିତ୍ରାଃ ପତଗା ନାନାରାଵଵିରାଵିଣଃ ।
ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଲତାଃ ପଶ୍ଯ ସମ୍ପତନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ ॥ 26 ॥

evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||

ଏହିପରି ବିଚିତ୍ର ପକ୍ଷୀମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ରାବ କରି ବୃକ୍ଷ, ଗୁଳ୍ମ ଓ ଲତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ସର୍ବତ୍ର ଉଡ଼ି ବୁଲୁଛନ୍ତି, ଦେଖ। ^AI

Shloka 27

ଵିମିଶ୍ରା ଵିହଗାଃ ପୁମ୍ଭିରାତ୍ମଵ୍ଯୂହାଭିନନ୍ଦିତାଃ ।
ଭୃଙ୍ଗରାଜପ୍ରମୁଦିତାସ୍ସୌମିତ୍ରେ ମଧୁରସ୍ଵନାଃ ॥ 27 ॥

vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇ ନିଜ ଦଳଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିବା ଭୃଙ୍ଗରାଜ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ରାବୁଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 28

ଦାତ୍ଯୂହରତିଵିକ୍ରନ୍ଦୈଃ ପୁଂସ୍କୋକିଲରୁତୈରପି ।
ସ୍ଵନନ୍ତି ପାଦପାଶ୍ଚେମେ ମମାନଙ୍ଗପ୍ରଦୀପନାଃ ॥ 28 ॥

dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||

ଦାତ୍ୟୂହ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ପୁରୁଷ କୋକିଳର ରାବରେ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି; ଏମାନେ ମୋ ମନରେ କାମାଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରୁଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 29

ଅଶୋକସ୍ତବକାଙ୍ଗାରଷ୍ଷଟ୍ପଦସ୍ଵନନିଃସ୍ଵନଃ ।
ମାଂ ହି ପଲ୍ଲଵତାମ୍ରାର୍ଚିର୍ଵସନ୍ତାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 29 ॥

aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||

ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷର କଢ଼ମାନେ ଅଙ୍ଗାର ପରି ଓ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ପଲ୍ଲବର ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖା ସହିତ ଏହି ବସନ୍ତାଗ୍ନି ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଗ୍ଧ କରିବ। ^AI

Shloka 30

ନ ହି ତାଂ ସୂକ୍ଷ୍ମପକ୍ଷ୍ମାକ୍ଷୀଂ ସୁକେଶୀଂ ମୃଦୁଭାଷିଣୀମ୍ ।
ଅପଶ୍ଯତୋ ମେ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତେଽସ୍ତି ପ୍ରଯୋଜନମ୍ ॥ 30 ॥

na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପକ୍ଷ୍ମଯୁକ୍ତ ଆଖି, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷିଣୀ ସେହି ପ୍ରିୟାକୁ ନ ଦେଖି ମୋ ଜୀବନରେ କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ। ^AI

Shloka 31

ଅଯଂ ହି ଦଯିତସ୍ତସ୍ଯାଃ କାଲୋ ରୁଚିରକାନନଃ ।
କୋକିଲାକୁଲସୀମାନ୍ତୋ ଦଯିତାଯା ମମାନଘ ॥ 31 ॥

ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||

ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ବନପ୍ରାନ୍ତ କୋକିଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟାର ପ୍ରିୟ ଋତୁ; ଏହି ସମୟ ଆସିଛି। ^AI

Shloka 32

ମନ୍ମଥାଽଯାସସମ୍ଭୂତୋ ଵସନ୍ତଗୁଣଵର୍ଧିତଃ ।
ଅଯଂ ମାଂ ଧକ୍ଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶୋକାଗ୍ନିର୍ନଚିରାଦିଵ ॥ 32 ॥

manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||

କାମର କ୍ଳେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବସନ୍ତର ଗୁଣରେ ବର୍ଦ୍ଧିତ ଏହି ଶୋକାଗ୍ନି ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଦଗ୍ଧ କରିବ। ^AI

Shloka 33

ଅପଶ୍ଯତସ୍ତାଂ ଦଯିତାଂ ପଶ୍ଯତୋ ରୁଚିରଦ୍ରୁମାନ୍ ।
ମମାଯମାତ୍ମପ୍ରଭଵୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵମୁପଯାସ୍ଯତି ॥ 33 ॥

apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||

ମୁଁ ସେହି ପ୍ରିୟତମାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ସୁନ୍ଦର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ମୋ ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି (ଶୋକ) ପୁନର୍ବାର ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିବ। ^AI

Shloka 34

ଅଦୃଶ୍ଯମାନା ଵୈଦେହୀ ଶୋକଂ ଵର୍ଧଯତେ ମମ ।
ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵେଦସଂସର୍ଗଦୂଷକଃ ॥ 34 ॥

adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||

ଅଦୃଶ୍ୟମାନା ବିଦେହକନ୍ୟା (ସୀତା) ମୋର ଶୋକକୁ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସନ୍ତ ଋତୁ ଝାଳର ସମ୍ପର୍କରେ ଦୂଷକ (ଅସ୍ଥିରତା ଉତ୍ପାଦକ) ହେଉଛି। ^AI

Shloka 35

ମାଂ ହ୍ଯଦ୍ଯ ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ଚିନ୍ତାଶୋକବଲାତ୍କୃତମ୍ ।
ସନ୍ତାପଯତି ସୌମିତ୍ରେ କ୍ରୂରଶ୍ଚୈତ୍ରଵନାନିଲଃ ॥ 35 ॥

māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରେ (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ମୃଗଶାବକ ପରି ଆଖିଥିବା ସେହି ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକର ବଳରେ ପୀଡ଼ିତ ମୋତେ ଆଜି ଚୈତ୍ର ମାସର ବନାନିଳ କ୍ରୂର ଭାବରେ ସନ୍ତାପ ଦେଉଛି। ^AI

Shloka 36

ଅମୀ ମଯୂରାଶ୍ଶୋଭନ୍ତେ ପ୍ରନୃତ୍ଯନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତଃ ।
ସ୍ଵୈଃ ପକ୍ଷୈଃ ପଵନୋଦ୍ଧୂତୈର୍ଗଵାକ୍ଷୈଃ ସ୍ଫାଟିକୈରିଵ ॥ 36 ॥

amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||

ଏହି ମୟୂରମାନେ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ନୃତ୍ୟ କରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପବନରେ ଉଡ଼ି ସ୍ଫଟିକ ନିର୍ମିତ ଗବାକ୍ଷ (ଝରକା) ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ^AI

Shloka 37

ଶିଖିନୀଭିଃ ପରିଵୃତାସ୍ତେ ଏତେ ମଦମୂର୍ଛିତାଃ ।
ମନ୍ମଥାଭିପରୀତସ୍ଯ ମମ ମନ୍ମଥଵର୍ଧନାଃ ॥ 37 ॥

śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||

ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେହି ମୟୂରମାନେ ମୟୂରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ କାମପୀଡ଼ିତ ମୋର କାମନାକୁ ସେମାନେ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରୁଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 38

ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନୃତ୍ଯନ୍ତଂ ମଯୂରମୁପନୃତ୍ଯତି ।
ଶିଖିନୀ ମନ୍ମଥାର୍ତୈଷା ଭର୍ତାରଂ ଗିରିସାନୁନି ॥ 38 ॥

paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମୟୂରକୁ ଦେଖ; ଏହି ମୟୂରୀ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ କାମପୀଡ଼ିତା ହୋଇ ତା'ର ସ୍ୱାମୀ ନିକଟକୁ ନୃତ୍ୟ କରି ଆସୁଛି। ^AI

Shloka 39

ତାମେଵ ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟୋ ମଯୂରୋଽପ୍ଯୁପଧାଵତି ।
ଵିତତ୍ଯ ରୁଚିରୌ ପକ୍ଷୌ ରୁତୈରୁପହସନ୍ନିଵ ॥ 39 ॥

tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||

କାମରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେହି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ସେହି ମୟୂରୀ ନିକଟକୁ ଧାଇଁ ଆସୁଛି, ନିଜର ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷଦ୍ୱୟକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଏବଂ ତା'ର ରାବରେ ଯେପରି ଉପହାସ କରୁଛି। ^AI

Shloka 40

ମଯୂରସ୍ଯ ଵନେ ନୂନଂ ରକ୍ଷସା ନ ହୃତା ପ୍ରିଯା ।
ତସ୍ମାନ୍ନୃତ୍ଯତି ରମ୍ଯେଷୁ ଵନେଷୁ ସହ କାନ୍ତଯା ॥ 40 ॥

mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମୟୂରର ପ୍ରିୟା ବନରେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହରଣ କରାଯାଇ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ସେ ନିଜ କାନ୍ତାଙ୍କ ସହିତ ରମଣୀୟ ବନରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ^AI

Shloka 41

ମମ ତ୍ଵଯଂ ଵିନା ଵାସଃ ପୁଷ୍ପମାସେ ସୁଦୁସ୍ସହଃ ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂରାଗଃ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି ।
ଯଦେଷା ଶିଖିନୀ କାମାଦ୍ଭର୍ତାରଂ ରମତେଽନ୍ତିକେ ॥ 41 ॥

mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||

ମୋର ଏହି ବାସ ପୁଷ୍ପମାସରେ ପ୍ରିୟା ବିନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ହେଉଛି । ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପଶୁଯୋନିଗତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅନୁରାଗ ଅଛି । ଏହି ମୟୂରୀ କାମବଶରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ନିକଟରେ ରମଣ କରୁଛି ॥ 41 ॥ ^AI

Shloka 42

ମାମପ୍ଯେଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଜାନକୀ ଜାତସମ୍ଭ୍ରମା ।
ମଦନେନାଭିଵର୍ତେତ ଯଦି ନାଽପହୃତା ଭଵେତ୍ ॥ 42 ॥

māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||

ଯଦି ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଜାନକୀ ଅପହୃତା ନ ହୋଇଥାନ୍ତେ, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଜାତସମ୍ଭ୍ରମା ହୋଇ କାମଦ୍ୱାରା ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିଥାନ୍ତେ ॥ 42 ॥ ^AI

Shloka 43

ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁଷ୍ପାଣି ନିଷ୍ଫଲାନି ଭଵନ୍ତି ମେ ।
ପୁଷ୍ପଭାରସମୃଦ୍ଧାନାଂ ଵନାନାଂ ଶିଶିରାତ୍ଯଯେ ॥ 43 ॥

paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଶିଶିର ଋତୁ ଅତୀତ ହେବାରୁ ପୁଷ୍ପଭାରରେ ସମୃଦ୍ଧ ବନମାନଙ୍କର ଫୁଲସବୁ ମୋ ପାଇଁ ନିଷ୍ଫଳ ହେଉଛି ॥ 43 ॥ ^AI

Shloka 44

ରୁଚିରାଣ୍ଯପି ପୁଷ୍ପାଣି ପାଦପାନାମତିଶ୍ରିଯା ।
ନିଷ୍ଫଲାନି ମହୀଂ ଯାନ୍ତି ସମଂ ମଧୁକରୋତ୍କରୈଃ ॥ 44 ॥

rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||

ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଅତି ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲସବୁ ମଧୁକର ସମୂହ ସହିତ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ୁଛି ॥ 44 ॥ ^AI

Shloka 45

ନଦନ୍ତି କାମଂ ଶକୁନା ମୁଦିତାସ୍ସଙ୍ଘଶଃ କଲମ୍ ।
ଆହ୍ଵଯନ୍ତ ଇଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ କାମୋନ୍ମାଦକରା ମମ ॥ 45 ॥

nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||

ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ମୋତେ କାମୋନ୍ମାଦ କରାଉଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛନ୍ତି ॥ 45 ॥ ^AI

Shloka 46

ଵସନ୍ତୋ ଯଦି ତତ୍ରାପି ଯତ୍ର ମେ ଵସତି ପ୍ରିଯା ।
ନୂନଂ ପରଵଶା ସୀତା ସାପି ଶୋଚତ୍ଯହଂ ଯଥା ॥ 46 ॥

vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||

ଯଦି ମୋର ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠାରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତ ଆସିଛି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା ପରବଶା ହୋଇ ମୋ ପରି ଶୋକ କରୁଥିବେ ॥ 46 ॥ ^AI

Shloka 47

ନୂନଂ ନ ତୁ ଵସନ୍ତୋଽତଂ ଦେଶଂ ସ୍ପୃଶତି ଯତ୍ର ସା ।
କଥଂ ହ୍ଯସିତପଦ୍ମାକ୍ଷୀ ଵର୍ତଯେତ୍ସା ମଯା ଵିନା ॥ 47 ॥

nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||

ନିଶ୍ଚୟ ବସନ୍ତ ସେ ଦେଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁନାହିଁ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଅଛନ୍ତି । କାରଣ କୃଷ୍ଣକମଳାକ୍ଷୀ ସେ ମୋ ବିନା କିପରି ରହି ପାରିବେ ॥ 47 ॥ ^AI

Shloka 48

ଅଥଵା ଵର୍ତତେ ତତ୍ର ଵସନ୍ତୋ ଯତ୍ର ମେ ପ୍ରିଯା ।
କିଂ କରିଷ୍ଯତି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ସା ତୁ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ପରୈଃ ॥ 48 ॥

athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||

ଅଥବା ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପ୍ରିୟା ଅଛନ୍ତି ସେଠାରେ ବସନ୍ତ ଅଛି । ହେଲେ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭର୍ତ୍ସିତା ହୋଇ କଣ କରିବେ ॥ 48 ॥ ^AI

Shloka 49

ଶ୍ଯାମା ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀ ମୃଦୁପୂର୍ଵାଭିଭାଷିଣୀ ।
ନୂନଂ ଵସନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍ ॥ 49 ॥

śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||

ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଆଖିଥିବା ଓ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାଷା କହୁଥିବା ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିବା ପରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ^AI

Shloka 50

ଦୃଢଂ ହି ହୃଦଯେ ବୁଦ୍ଧିର୍ମମ ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ ।
ନାଲଂ ଵର୍ତଯିତୁଂ ସୀତା ସାଧ୍ଵୀ ମଦ୍ଵିରହଂ ଗତା ॥ 50 ॥

dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||

ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଚାର ବାରମ୍ବାର ଆସୁଛି — ସାଧ୍ୱୀ ସୀତା ମୋ ବିରହରେ ରହି ଆଉ ବଞ୍ଚି ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ^AI

Shloka 51

ମଯି ଭାଵସ୍ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଵିନିଵେଶିତଃ ।
ମମାପି ଭାଵସ୍ସୀତାଯାଂ ସର୍ଵଥା ଵିନିଵେଶିତଃ ॥ 51 ॥

mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||

ବିଦେହକନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ସତ୍ୟରେ ମୋଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଆଉ ମୋର ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସୀତାଙ୍କଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ^AI

Shloka 52

ଏଷ ପୁଷ୍ପଵହୋ ଵାଯୁସ୍ସୁଖସ୍ପର୍ଶୋ ହିମାଵହଃ ।
ତାଂ ଵିଚିନ୍ତଯତଃ କାନ୍ତାଂ ପାଵକପ୍ରତିମୋ ମମ ॥ 52 ॥

eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||

ଏହି ପୁଷ୍ପ ବହନ କରୁଥିବା, ସୁଖଦ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶୀତଳତା ଆଣୁଥିବା ବାୟୁ, ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ପରି ହେଉଛି। ^AI

Shloka 53

ସଦା ସୁଖମହଂ ମନ୍ଯେ ଯଂ ପୁରା ସହ ସୀତଯା ।
ମାରୁତସ୍ସ ଵିନା ସୀତାଂ ଶୋକଂ ଵର୍ଧଯତେ ମମ ॥ 53 ॥

sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||

ପୂର୍ବେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁ ବାୟୁ ମୋତେ ସର୍ବଦା ସୁଖ ଦେଉଥିଲା, ସୀତାଙ୍କୁ ବିନା ସେହି ବାୟୁ ମୋର ଶୋକକୁ ବଢ଼ାଉଛି। ^AI

Shloka 54

ତାଂ ଵିନା ଵିହଙ୍ଗୋ ଯଃ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଣଦିତସ୍ତଦା ।
ଵାଯସଃ ପାଦପଗତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମଭିନର୍ଦତି ॥ 54 ॥

tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||

ସୀତାଙ୍କୁ ବିନା, ଯେଉଁ ପକ୍ଷୀ ପୂର୍ବେ ଡାକ ଦେଉଥିଲା, ସେହି କାଉ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସି ଆନନ୍ଦରେ କର୍କଶ ଶବ୍ଦ କରୁଛି। ^AI

Shloka 55

ଏଷ ଵୈ ତତ୍ର ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିହଗଃ ପ୍ରତିହାରକଃ ।
ପକ୍ଷୀ ମାଂ ତୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାସ୍ସମୀପମୁପନେଷ୍ଯତି ॥ 55 ॥

eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||

ଏହି ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ବିଦେହକନ୍ୟାଙ୍କର ସନ୍ଦେଶବାହକ ଅଟେ; ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋତେ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ସୀତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ନେଇଯିବ। ^AI

Shloka 56

ଶୃଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସନ୍ନାଦଂ ଵନେ ମଦ୍ଵିଵର୍ଧନମ୍ ।
ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରେଷୁ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଦ୍ଵିଜାନାମୁପକୂଜତାମ୍ ॥ 56 ॥

śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଣ — ବନରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ କୁଜନ କରୁଥିବା ସେହି ଶବ୍ଦ ମୋର ଶୋକକୁ ବଢ଼ାଉଛି। ^AI

Shloka 57

ଵିକ୍ଷିପ୍ତାଂ ପଵନେନୈତାମସୌ ତିଲକମଞ୍ଜରୀମ୍ ।
ଷଟ୍ପଦସ୍ସହସାଽଭ୍ଯେତି ମଦୋଦ୍ଧୂତାମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍ ॥ 57 ॥

vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||

ପବନରେ ଉଡ଼ାଇ ନିଆଯାଉଥିବା ଏହି ତିଳକମଞ୍ଜରୀକୁ ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରିୟାର ଅଭିମୁଖେ ଧାଇଁଥିବା ପରି ସେହି ଭ୍ରମର ହଠାତ୍ ଆସି ଧରି ପକାଉଛି। ^AI

Shloka 58

କାମିନାମଯମତ୍ଯନ୍ତମଶୋକଶ୍ଶୋକଵର୍ଧନଃ ।
ସ୍ତବକୈଃ ପଵନୋତ୍କ୍ଷିପ୍ତୈସ୍ତର୍ଜଯନ୍ନିଵ ମାଂ ସ୍ଥିତଃ ॥ 58 ॥

kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ କାମୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଶୋକକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାଇ ଦିଏ; ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଏହାର ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛମାନେ ମୋତେ ଧମକାଉଥିବା ପରି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 59

ଅମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଚୂତାଃ କୁସୁମଶାଲିନଃ ।
ଵିଭ୍ରମୋତ୍ସିକ୍ତମନସଃ ସାଙ୍ଗରାଗା ନରା ଇଵ ॥ 59 ॥

amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଆମ୍ବବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲରେ ଭରା ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ଏମାନେ ବିଭ୍ରମରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ମନବିଶିଷ୍ଟ, ଅଙ୍ଗରେ ରାଗ ଲଗାଇଥିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 60

ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯାଶ୍ଚିତ୍ରାସୁ ଵନରାଜିଷୁ ।
କିନ୍ନରା ନରଶାର୍ଦୂଲ ଵିଚରନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ ॥ 60 ॥

saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||

ହେ ନରଶାର୍ଦ୍ଦୁଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପମ୍ପା ସରୋବରର ବିଚିତ୍ର ବନଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କରେ କିନ୍ନରମାନେ ଏଣେ ତେଣେ ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖ। ^AI

Shloka 61

ଇମାନି ଶୁଭଗନ୍ଧୀନି ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସର୍ଵଶଃ ।
ନଲିନାନି ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଜଲେ ତରୁଣସୂର୍ଯଵତ୍ ॥ 61 ॥

imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମମାନଙ୍କୁ ସର୍ବତ୍ର ଦେଖ; ଜଳରେ ସେମାନେ ନବୋଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 62

ଏଷା ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲା ପଦ୍ମନୀଲୋତ୍ପଲାଯୁତା ।
ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣା ପମ୍ପା ସୌଗନ୍ଧିକାନ୍ଵିତା ॥ 62 ॥

eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||

ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବରର ଜଳ ନିର୍ମଳ, ଏଥିରେ ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ କମଳ ଭରା, ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଏହା ସୌଗନ୍ଧିକ ପୁଷ୍ପରେ ଯୁକ୍ତ। ^AI

Shloka 63

ଜଲେ ତରୁଣସୂର୍ଯାଭୈଷ୍ଷଟ୍ପଦାହତକେସରୈଃ ।
ପଙ୍କଜୈଶ୍ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ସମନ୍ତାଦଭିସଂଵୃତା ॥ 63 ॥

jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||

ଜଳରେ ନବୋଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ କେଶରଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମମାନଙ୍କରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ପମ୍ପା ସର୍ବତ୍ର ଶୋଭା ପାଉଛି। ^AI

Shloka 64

ଚକ୍ରଵାକଯୁତା ନିତ୍ଯଂ ଚିତ୍ରପ୍ରସ୍ତଵନାନ୍ତରା ।
ମାତଙ୍ଗମୃଗଯୂଥୈଶ୍ଚ ଶୋଭତେ ସଲିଲାର୍ଥିଭିଃ ॥ 64 ॥

cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||

ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବର ସର୍ବଦା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କରେ ଯୁକ୍ତ, ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଜଳ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହାତୀ ଓ ମୃଗମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ଶୋଭା ପାଉଛି। ^AI

Shloka 65

ପଵନାହତଵେଗାଭିରୂର୍ମିଭିର୍ଵିମଲେଽମ୍ଭସି ।
ପଙ୍କଜାନି ଵିରାଜନ୍ତେ ତାଡ୍ଯମାନାନି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 65 ॥

pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ପବନର ଆଘାତରେ ଉତ୍ତାଳିତ ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ଆଘାତ ପାଉଥିବା ପଦ୍ମମାନେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 66

ପଦ୍ମପତ୍ରଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ସତତଂ ପଙ୍କଜପ୍ରିଯାମ୍ ।
ଅପଶ୍ଯତୋ ମେ ଵୈଦେହୀଂ ଜୀଵିତଂ ନାଭିରୋଚତେ ॥ 66 ॥

padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||

ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଆଖିଯୁକ୍ତା, ସର୍ବଦା ପଦ୍ମକୁ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ସେହି ବିଦେହକନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ମୋର ଜୀବନ ଆଉ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ^AI

Shloka 67

ଅହୋ କାମସ୍ଯ ଵାମତ୍ଵଂ ଯୋ ଗତାମପି ଦୁର୍ଲଭାମ୍ ।
ସ୍ମାରଯିଷ୍ଯତି କଲ୍ଯାଣୀଂ କଲ୍ଯାଣତରଵାଦିନୀମ୍ ॥ 67 ॥

aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||

ଆହା! କାମଦେବଙ୍କର ଏହି ବିପରୀତ ପ୍ରକୃତି—ଯେ ଚାଲିଯାଇଥିବା ଦୁର୍ଲଭା ସେହି କଲ୍ୟାଣୀ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ବାଣୀ କହୁଥିବା ସୀତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ମୋତେ କରାଇ ଦେଉଛି। ^AI

Shloka 68

ଶକ୍ଯୋ ଧାରଯିତୁଂ କାମୋ ଭଵେଦଭ୍ଯାଗତୋ ମଯା ।
ଯଦି ଭୂଯୋ ଵସନ୍ତୋ ମାଂ ନ ହନ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପିତଦ୍ରୁମଃ ॥ 68 ॥

śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||

ଯଦି ପୁଣି ଥରେ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷଯୁକ୍ତ ବସନ୍ତ ମୋତେ ବଧ ନ କରେ, ତେବେ ମୁଁ ମୋ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଏହି କାମକୁ ଧାରଣ କରି ପାରିବି। ^AI

Shloka 69

ଯାନି ସ୍ମ ରମଣୀଯାନି ତଯା ସହ ଭଵନ୍ତି ମେ ।
ତାନ୍ଯେଵାରମଣୀଯାନି ଜାଯନ୍ତେ ମେ ତଯା ଵିନା ॥ 69 ॥

yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||

ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ମୋତେ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁମାନେ ରମଣୀୟ ଲାଗୁଥିଲେ, ସେହି ସମାନ ବସ୍ତୁମାନେ ତାଙ୍କ ବିନା ମୋତେ ଅରମଣୀୟ ହୋଇ ଯାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 70

ପଦ୍ମକୋଶପଲାଶାନି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦୃଷ୍ଟିର୍ହି ମନ୍ଯତେ ।
ସୀତାଯା ନେତ୍ରକୋଶାଭ୍ଯାଂ ସଦୃଶାନୀତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 70 ॥

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ପଦ୍ମର କୋଶ ଓ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସୀତାଙ୍କର ଦୁଇ ଆଖିର କୋଶ ସହିତ ସଦୃଶ ବୋଲି ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ମନେ କରୁଛି। ^AI

Shloka 71

ପଦ୍ମକେସରସଂସୃଷ୍ଟୋ ଵୃକ୍ଷାନ୍ତରଵିନିସ୍ସୃତଃ ।
ନିଶ୍ଶ୍ଵାସ ଇଵ ସୀତାଯା ଵାତି ଵାଯୁର୍ମନୋହରଃ ॥ 71 ॥

padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||

ପଦ୍ମର କେଶର ସହିତ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇ ବୃକ୍ଷାନ୍ତରରୁ ବାହାରି ଆସୁଥିବା ମନୋହର ପବନ ସୀତାଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ ପରି ବହୁଛି। ^AI

Shloka 72

ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ଗିରିସାନୁନି ।
ପୁଷ୍ପିତାଂ କର୍ଣିକାରସ୍ଯ ଯଷ୍ଟିଂ ପରମଶୋଭନାମ୍ ॥ 72 ॥

saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି! ପମ୍ପା ସରୋବରର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପର୍ବତର ଢାଲୁରେ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ କର୍ଣ୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖ। ^AI

Shloka 73

ଅଧିକଂ ଶୈଲରାଜୋଽଯଂ ଧାତୁଭିଃ ସୁଵିଭୂଷିତଃ ।
ଵିଚିତ୍ରଂ ସୃଜତେ ରେଣୁଂ ଵାଯୁଵେଗଵିଘଟ୍ଟିତମ୍ ॥ 73 ॥

adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ଏହି ପର୍ବତରାଜା ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ଅଧିକ ଭାବରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ବାୟୁର ବେଗରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଏହା ବିଚିତ୍ର ଧୂଳି ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି। ^AI

Shloka 74

ଗିରିପ୍ରସ୍ଥାସ୍ତୁ ସୌମିତ୍ରେ ସର୍ଵତସ୍ସମ୍ପ୍ରପୁଷ୍ପିତୈଃ ।
ନିଷ୍ପତ୍ରୈସ୍ସର୍ଵତୋ ରମ୍ଯୈଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତା ଇଵ କିଂଶୁକୈଃ ॥ 74 ॥

giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱଦେଶମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା, ପତ୍ରହୀନ ଅଥଚ ସର୍ବତ୍ର ମନୋହର କିଂଶୁକ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 75

ପମ୍ପାତୀରରୁହାଶ୍ଚେମେ ସଂସକ୍ତା ମଧୁଗନ୍ଧିନଃ ।
ମାଲତୀମଲ୍ଲିକାଷଣ୍ଡାଃ କରଵୀରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 75 ॥

pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||

ପମ୍ପା ନଦୀର କୂଳରେ ଜାତ ଏହି ମାଲତୀ ଓ ମଲ୍ଲିକା ବୃକ୍ଷସମୂହ ମଧୁର ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ କରବୀର ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 76

କେତକ୍ଯସ୍ସିନ୍ଦୁଵାରାଶ୍ଚ ଵାସନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ସୁପୁଷ୍ପିତାଃ ।
ମାଧଵ୍ଯୋ ଗନ୍ଧପୂର୍ଣାଶ୍ଚ କୁନ୍ଦଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ॥ 76 ॥

ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||

କେତକୀ, ସିନ୍ଦୁବାର ଓ ବାସନ୍ତୀ ଲତାମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ଫୁଲ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି; ମାଧବୀ ଲତାମାନେ ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର କୁନ୍ଦ ଗୁଳ୍ମମାନ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 77

ଚିରିବିଲ୍ଵା ମଧୂକାଶ୍ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ଵକୁଲାସ୍ତଥା ।
ଚମ୍ପକାସ୍ତିଲକାଶ୍ଚୈଵ ନାଗଵୃକ୍ଷାସ୍ସୁପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 77 ॥

ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||

ଚିରିବିଲ୍ୱ, ମଧୂକ, ବଞ୍ଜୁଳ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ତିଳକ ଏବଂ ନାଗବୃକ୍ଷମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ଫୁଲ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 78

ନୀପାଶ୍ଚ ଵରଣାଶ୍ଚୈଵ ଖର୍ଜୂରାଶ୍ଚ ସୁପୁଷ୍ପିତା ।
ପଦ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ଶୋଭନ୍ତେ ନୀଲାଶୋକାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ।
ଲୋଧ୍ରାଶ୍ଚ ଗିରିପୃଷ୍ଠେଷୁ ସିଂହକେସରପିଞ୍ଜରାଃ ॥ 78 ॥

nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||

ନୀପ, ବରଣ ଓ ଖର୍ଜୂର ବୃକ୍ଷମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ଫୁଲ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି; ପଦ୍ମକ ବୃକ୍ଷମାନେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ନୀଳାଶୋକ ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି; ପର୍ବତର ଶିଖରମାନଙ୍କରେ ଲୋଧ୍ର ବୃକ୍ଷମାନେ ସିଂହର କେଶର ପରି ପିଙ୍ଗଳ ବର୍ଣ୍ଣର ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 79

ଅଙ୍କୋଲାଶ୍ଚ କୁରଣ୍ଟାଶ୍ଚ ଚୂର୍ଣକାଃ ପାରିଭଦ୍ରକାଃ ।
ଚୂତାଃ ପାଟଲଯଶ୍ଚୈଵ କୋଵିଦାରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 79 ॥

aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||

ଅଙ୍କୋଳ, କୁରଣ୍ଟ, ଚୂର୍ଣ୍ଣକ, ପାରିଭଦ୍ରକ, ଚୂତ (ଆମ୍ବ), ପାଟଳୀ ଏବଂ କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 80

ମୁଚୁକୁନ୍ଦାର୍ଜୁନାଶ୍ଚୈଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗିରିସାନୁଷୁ ।
କେତକୋଦ୍ଦାଲକାଶ୍ଚୈଵ ଶିରୀଷାଃ ଶିଂଶୁପା ଧଵାଃ ॥ 80 ॥

mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||

ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱଦେଶମାନଙ୍କରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ସେହିପରି କେତକ, ଉଦ୍ଦାଳକ, ଶିରୀଷ, ଶିଂଶୁପା ଓ ଧବ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 81

ଶାଲ୍ମଲ୍ଯଃ କିଂଶୁକାଶ୍ଚୈଵ ରକ୍ତାଃ କୁରଵକାସ୍ତଥା ॥ 81 ॥

śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||

ଶାଲ୍ମଳୀ ବୃକ୍ଷ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ କିଂଶୁକ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ସେହିପରି କୁରବକ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ॥ 81 ॥ ^AI

Shloka 82

ତ୍ରିନିଶା ନକ୍ତମାଲାଶ୍ଚ ଚନ୍ଦନାସ୍ସ୍ଯନ୍ଦନାସ୍ତଥା ।
ପୁଷ୍ପିତାନ୍ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଭିର୍ଲତାଭିଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତାନ୍ ।
ଦ୍ରୁମାନ୍ପଶ୍ଯେହ ସୌମିତ୍ରେ ପମ୍ପାଯା ରୁଚିରାନ୍ବହୂନ୍ ॥ 82 ॥

triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି! ତ୍ରିନିଶା, ନକ୍ତମାଲ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସ୍ୟନ୍ଦନ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖ; ପୁଷ୍ପିତ ଶାଖାଯୁକ୍ତ ଲତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ପମ୍ପା ନିକଟରେ ଥିବା ଅନେକ ମନୋହର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖ ॥ 82 ॥ ^AI

Shloka 83

ଵାତଵିକ୍ଷିପ୍ତଵିଟପାନ୍ଯଥାଽସନ୍ନାନ୍ଦ୍ରୁମାନିମାନ୍ ।
ଲତାସ୍ସମନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମତ୍ତା ଇଵ ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 83 ॥

vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||

ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆନ୍ଦୋଳିତ ଶାଖାଯୁକ୍ତ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେପରି ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନଙ୍କୁ ଲତାମାନେ ମତ୍ତା ଉତ୍ତମା ନାରୀମାନଙ୍କ ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି ॥ 83 ॥ ^AI

Shloka 84

ପାଦପାତ୍ପାଦପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ ଶୈଲାଚ୍ଛୈଲଂ ଵନାଦ୍ଵନମ୍ ।
ଵାତି ନୈକରସାସ୍ଵାଦସ୍ସମ୍ମୋଦିତ ଇଵାନିଲଃ ॥ 84 ॥

pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||

ଏକ ବୃକ୍ଷରୁ ଅନ୍ୟ ବୃକ୍ଷକୁ, ଏକ ପର୍ବତରୁ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ଓ ଏକ ବନରୁ ଅନ୍ୟ ବନକୁ ଗମନ କରୁଥିବା ବାୟୁ ଅନେକ ରସର ଆସ୍ୱାଦନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିବା ପରି ବହୁଛି ॥ 84 ॥ ^AI

Shloka 85

କେଚିତ୍ପର୍ଯାପ୍ତକୁସୁମାଃ ପାଦପା ମଧୁଗନ୍ଧିନଃ ।
କେଚିନ୍ମୁକୁଲସଂଵୀତାଃ ଶ୍ଯାମଵର୍ଣା ଇଵାବଭୁଃ ॥ 85 ॥

kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||

କେତେକ ବୃକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପିତ ଓ ମଧୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ; କେତେକ କଢ଼ରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ॥ 85 ॥ ^AI

Shloka 86

ଇଦଂ ମୃଷ୍ଟମିଦଂ ସ୍ଵାଦୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲମିଦମିତ୍ଯପି ।
ରାଗଯୁକ୍ତୋ ମଧୁକରଃ କୁସୁମେଷ୍ଵେଵ ଲୀଯତେ ॥ 86 ॥

idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||

‘ଏହା ସୁସ୍ୱାଦୁ, ଏହା ମଧୁର, ଏହା ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ’ ବୋଲି ଭାବି ରାଗଯୁକ୍ତ ମଧୁକର ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଲୀନ ହୋଇଯାଉଛି ॥ 86 ॥ ^AI

Shloka 87

ନିଲୀଯ ପୁନରୁତ୍ପତ୍ଯ ସହସାଽନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ।
ମଧୁଲୁବ୍ଧୋ ମଧୁକରଃ ପମ୍ପାତୀରଦ୍ରୁମେଷ୍ଵସୌ ॥ 87 ॥

nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||

ମଧୁ ପ୍ରତି ଲୋଭାନ୍ୱିତ ଏହି ମଧୁକର ପମ୍ପା ତୀରର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କରେ ଲୀନ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଉଠି ହଠାତ୍ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଯାଉଛି ॥ 87 ॥ ^AI

Shloka 88

ଇଯଂ କୁସୁମସଙ୍ଘାତୈରୁପସ୍ତୀର୍ଣା ସୁଖାକୃତା ।
ସ୍ଵଯଂ ନିପତିତୈର୍ଭୂମିଶ୍ଶଯନପ୍ରସ୍ତରୈରିଵ ॥ 88 ॥

iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||

ସ୍ୱୟଂ ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା ପୁଷ୍ପସମୂହରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏହି ଭୂମି ଶୟନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତର ପରି ସୁଖପ୍ରଦ ହୋଇଅଛି ॥ 88 ॥ ^AI

Shloka 89

ଵିଵିଧା ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୈରେଵ ନଗସାନୁଷୁ ।
ଵିକୀର୍ଣୈ ପୀତରକ୍ତାହି ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରସ୍ତରାଃ କୃତାଃ ॥ 89 ॥

vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି! ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫୁଲ ସହିତ ସେହି ଫୁଲମାନେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ପୀତ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣର ଶଯ୍ୟା ପରି ପଥରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି। ^AI

Shloka 90

ହିମାନ୍ତେ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୁଷ୍ପସମ୍ଭଵମ୍ ।
ପୁଷ୍ପମାସେ ହି ତରଵସ୍ସଙ୍ଘର୍ଷାଦିଵ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 90 ॥

himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି! ଶୀତ ଋତୁର ଅନ୍ତରେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଫୁଲର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଦେଖ। ଫୁଲ ମାସରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିବା ପରି ଫୁଲରେ ଭରି ଉଠିଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 91

ଆହ୍ଵଯନ୍ତ ଇଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନଗାଷ୍ଷଟ୍ପଦନାଦିତାଃ ।
କୁସୁମୋତ୍ତଂସଵିଟପାଶ୍ଶୋଭନ୍ତେ ବହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 91 ॥

āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ମୁଖରିତ ହୋଇ ବୃକ୍ଷମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ଫୁଲର ମୁକୁଟରେ ସୁଶୋଭିତ ସେମାନଙ୍କର ଶାଖାମାନେ ବହୁତ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 92

ଏଷ କାରଣ୍ଡଵଃ ପକ୍ଷୀ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲଂ ଶୁଭମ୍ ।
ରମତେ କାନ୍ତଯା ସାର୍ଧଂ କାମମୁଦ୍ଦୀପଯନ୍ମମ ॥ 92 ॥

eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||

ଏହି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଶୁଭ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ପ୍ରିୟା ସହିତ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛି ଏବଂ ମୋର କାମନାକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରୁଛି। ^AI

Shloka 93

ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାସ୍ତୁ ଯଦିଦଂ ରୂପମେଵଂ ମନୋହରମ୍ ।
ସ୍ଥାନେ ଜଗତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗୁଣାସ୍ତସ୍ଯା ମନୋରମାଃ ॥ 93 ॥

mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||

ମନ୍ଦାକିନୀର ଏହି ମନୋହର ରୂପ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ଅନୁସାରେ ସେ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାହାର ଗୁଣମାନେ ମନୋରମ। ^AI

Shloka 94

ଯଦି ଦୃଶ୍ଯେତ ସା ସାଧ୍ଵୀ ଯଦି ଚେହ ଵସେମହି ।
ସ୍ପୃହଯେଯଂ ନ ଶକ୍ରାଯ ନାଯୋଧ୍ଯାଯୈ ରଘୂତ୍ତମ ॥ 94 ॥

yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||

ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ସେହି ସାଧ୍ୱୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଯଦି ଆମେ ଏଠାରେ ବାସ କରିପାରନ୍ତୁ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅଯୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବି ନାହିଁ। ^AI

Shloka 95

ନହ୍ଯେଵଂ ରମଣୀଯେଷୁ ଶାଦ୍ଵଲେଷୁ ତଯା ସହ ।
ରମତୋ ମେ ଭଵେଚ୍ଚିନ୍ତା ନ ସ୍ପୃହାଽନ୍ଯେଷୁ ଵା ଭଵେତ୍ ॥ 95 ॥

nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||

କାରଣ ଏପରି ରମଣୀୟ ଶାଦ୍ୱଳ ଭୂମିରେ ତାହା ସହିତ ବିହାର କରୁଥିବା ମୋର କୌଣସି ଚିନ୍ତା ରହିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷୟ ପ୍ରତି ମୋର ଆକାଂକ୍ଷା ରହିବ ନାହିଁ। ^AI

Shloka 96

ଅମୀ ହି ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତରଵୋ ରୁଚିରଚ୍ଛଦାଃ ।
କାନନେଽଽସ୍ମିନ୍ଵିନା କାନ୍ତାଂ ଚିନ୍ତାମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ମେ ॥ 96 ॥

amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||

ଏହି ବନରେ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫୁଲ ସହିତ ପ୍ରିୟା ବିନା ମୋ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 97

ପଶ୍ଯ ଶୀତଜଲାଂ ଚେମାଂ ସୌମିତ୍ରେ ପୁଷ୍କରାଯୁତାମ୍ ।
ଚକ୍ରଵାକାନୁଚରିତାଂ କାରଣ୍ଡଵ ନିଷେଵିତାମ୍ ॥ 97 ॥

paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ଏହି ଶୀତଳ ଜଳବିଶିଷ୍ଟ, ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦକୁ ଦେଖ, ଯାହା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୃତ ଏବଂ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ । ^AI

Shloka 98

ପ୍ଲଵୈଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୈଶ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ମହାମୃଗନିଷେଵିତାମ୍ ।
ଅଧିକଂ ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ଵିକୂଜଦ୍ଭିଃର୍ଵିହଙ୍ଗମୈଃ ॥ 98 ॥

plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||

ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହାମୃଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଏହି ପମ୍ପା ସରୋବର କୁଜନ କରୁଥିବା ବିହଙ୍ଗମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଛି । ^AI

Shloka 99

ଦୀପଯନ୍ତୀଵ ମେ କାମଂ ଵିଵିଧା ମୁଦିତା ଦ୍ଵିଜାଃ ।
ଶ୍ଯାମାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଂ ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣାମ୍ ॥ 99 ॥

dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||

ବିବିଧ ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର କାମନାକୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତ କରୁଥିବା ପରି ଜଣାଯାଉଛି; ମୁଁ ଶ୍ୟାମା, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ପଦ୍ମପରି ନେତ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି । ^AI

Shloka 100

ପଶ୍ଯ ସାନୁଷୁ ଚିତ୍ରେଷୁ ମୃଗୀଭିସ୍ସହିତାନ୍ମୃଗାନ୍ ।
ମାଂ ପୁନର୍ମୃଗଶାବାକ୍ଷ୍ଯା ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିରହୀକୃତମ୍ ॥ 100 ॥

paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||

ବିଚିତ୍ର ପର୍ବତଶିଖରରେ ମୃଗୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ମୃଗମାନଙ୍କୁ ଦେଖ; ମୃଗଶାବକ ପରି ଆଖିବିଶିଷ୍ଟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ବିରହରେ ପୀଡ଼ିତ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର (ଏହା ଦେଖୁଛି) । ^AI

Shloka 101

ଵ୍ଯଥଯନ୍ତୀଵ ମେ ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତଃ ।
ଅସ୍ମିନ୍ସାନୁନି ରମ୍ଯେ ହି ମତ୍ତଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତେ ।
ପଶ୍ଯେଯଂ ଯଦି ତାଂ କାନ୍ତାଂ ତତସ୍ସ୍ଵସ୍ତି ଭଵେନ୍ମମ ॥ 101 ॥

vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||

ଏହି ରମଣୀୟ ପର୍ବତଶିଖରରେ ମତ୍ତ ପକ୍ଷୀସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ଏଣେ ତେଣେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ଚିତ୍ତକୁ ବ୍ୟଥିତ କରୁଥିବା ପରି ଜଣାଯାଉଛି; ଯଦି ମୁଁ ସେହି ପ୍ରିୟାକୁ ଏଠାରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ମଙ୍ଗଳ ହେବ । ^AI

Shloka 102

ଜୀଵେଯଂ ଖଲୁ ସୌମିତ୍ରେ ମଯା ସହ ସୁମଧ୍ଯମା ।
ସେଵତେ ଯଦି ଵୈଦେହୀ ପମ୍ପାଯାଃ ପଵନଂ ସୁଖମ୍ ॥ 102 ॥

jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||

ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି ସୁମଧ୍ୟମା ବୈଦେହୀ ମୋ ସହିତ ପମ୍ପାର ସୁଖଦାୟକ ପବନକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ବଞ୍ଚିବି । ^AI

Shloka 103

ପଦ୍ମସୌଗନ୍ଧିକଵହଂ ଶିଵଂ ଶୋକଵିନାଶନମ୍ ।
ଧନ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଵନ୍ତେ ପମ୍ପୋପଵନମାରୁତମ୍ ॥ 103 ॥

padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||

ପଦ୍ମ ଓ ସୌଗନ୍ଧିକ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରୁଥିବା, ଶୁଭପ୍ରଦ ଓ ଶୋକନାଶକ ପମ୍ପାର ଉପବନର ପବନକୁ ଧନ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେବନ କରନ୍ତି । ^AI

Shloka 104

ଶ୍ଯାମା ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀ ପ୍ରିଯା ଵିରହିତା ମଯା ।
କଥଂ ଧାରଯତି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିଵଶା ଜନକାତ୍ମଜା ॥ 104 ॥

śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||

ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଆଖିବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ୟାମା ପ୍ରିୟା ମୋଠାରୁ ବିରହିତା ହୋଇ ଅସହାୟା ଅବସ୍ଥାରେ ଜନକାତ୍ମଜା (ସୀତା) କିପରି ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି ? ^AI

Shloka 105

କିନ୍ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଜାନଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ ।
ସୀତାଯା ଜନକଂ ପୃଷ୍ଟଃ କୁଶଲଂ ଜନସଂସଦି ॥ 105 ॥

kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||

ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମୁଁ କି କହିବି? ଜନସଭାରେ ସୀତାଙ୍କ ପିତା ପଚାରିବା ସମୟରେ କୁଶଳ କଥା ମୁଁ କିପରି କହିବି? ^AI

Shloka 106

ଯା ମାମନୁଗତା ମନ୍ଦଂ ପିତ୍ରା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଂ ଵନମ୍ ।
ସୀତା ସତ୍ପଥମାସ୍ଥାଯ କ୍ଵ ନୁ ସା ଵର୍ତତେ ପ୍ରିଯା ॥ 106 ॥

yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||

ଯେ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନକୁ ପ୍ରବ୍ରାଜିତ ହୋଇଥିବା ଦୀନ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲା, ସେ ସାଧ୍ୱୀ ପ୍ରିୟା ସୀତା ସତ୍ପଥ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ^AI

Shloka 107

ତଯା ଵିହୀନଃ କୃପଣଃ କଥଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧାରଯେ ।
ଯା ମାମନୁଗତା ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଵିଗତଚେତସମ୍ ॥ 107 ॥

tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେ ରାଜ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଓ ବିଚଳିତ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲା, ସେ ସୀତାଙ୍କଠାରୁ ବିହୀନ ହୋଇ ଦୀନ ମୁଁ କିପରି ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିବି? ^AI

Shloka 108

ତଚ୍ଚାର୍ଵଞ୍ଚିତପଦ୍ମାକ୍ଷଂ ସୁଗନ୍ଧି ଶୁଭମଵ୍ରଣମ୍ ।
ଅପଶ୍ଯତୋ ମୁଖଂ ତସ୍ଯାସ୍ସୀଦତୀଵ ମନୋ ମମ ॥ 108 ॥

taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||

ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ବଙ୍କା ପଦ୍ମପରି ଆଖି, ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ, ଶୁଭ ଓ ନିରାମୟ ମୁଖ ନ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉଛି। ^AI

Shloka 109

ସ୍ମିତହାସ୍ଯାନ୍ତରଯୁତଂ ଗୁଣଵନ୍ମଧୁରଂ ହିତମ୍ ।
ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାକ୍ଯମତୁଲଂ କଦା ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 109 ॥

smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସ୍ମିତ ଓ ହାସ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମିଶ୍ରିତ, ଗୁଣଯୁକ୍ତ, ମଧୁର ଓ ହିତକର ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅତୁଳନୀୟ ବାକ୍ୟ ମୁଁ କେବେ ଶୁଣିବି? ^AI

Shloka 110

ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଖଂ ଵନେ ଶ୍ଯାମା ମାଂ ମନ୍ମଥଵିକର୍ଶିତମ୍ ।
ନଷ୍ଟଦୁଃଖେଵ ହୃଷ୍ଟେଵ ସାଧ୍ଵୀ ସାଧ୍ଵଭ୍ଯଭାଷତ ॥ 110 ॥

prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||

ବନରେ ଦୁଃଖ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୟାମା ସାଧ୍ୱୀ ସ୍ତ୍ରୀ କାମପୀଡ଼ିତ ମୋତେ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପରି ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ପରି ମଧୁର ଭାଷାରେ କହୁଥିଲେ। ^AI

Shloka 111

କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯାମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନୃପାତ୍ମଜ ।
କ୍ଵ ସା ସ୍ନୁଷେତି ପୃଚ୍ଛନ୍ତୀଂ କଥଂ ଚାପି ତୁ ମନସ୍ଵିନୀମ୍ ॥ 111 ॥

kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||

ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁଁ କି କହିବି? 'ମୋ ବୋହୂ କେଉଁଠି' ବୋଲି ପଚାରୁଥିବା ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶାଳିନୀଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? ^AI

Shloka 112

ଗଚ୍ଛ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ ।
ନ ହ୍ଯହଂ ଜୀଵିତୁ ଶକ୍ତସ୍ତାମୃତେ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ॥ 112 ॥

gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାଅ, ଭ୍ରାତୃବତ୍ସଳ ଭରତଙ୍କୁ ତୁମେ ଦେଖ। ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ^AI

ଇତି ରାମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍ ।
ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତା ଵଚନଂ ଯୁକ୍ତମଵ୍ଯଯମ୍ ॥ 113 ॥

Shloka 114

ସଂସ୍ତମ୍ଭ ରାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ।
ନେଦୃଶାନାଂ ମତିର୍ମନ୍ଦା ଭଵତ୍ଯକଲୁଷାତ୍ମନାମ୍ ॥ 114 ॥

saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||

ହେ ରାମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କର; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଶୋକ କର ନାହିଁ । ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏପରି ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ । ^AI

Shloka 115

ସ୍ମୃତ୍ଵା ଵିଯୋଗଜଂ ଦୁଃଖଂ ତ୍ଯଜ ସ୍ନେହଂ ପ୍ରିଯେ ଜନେ ।
ଅତିସ୍ନେହପରିଷ୍ଵଙ୍ଗାଦ୍ଵର୍ତିରାର୍ଦ୍ରାପି ଦହ୍ଯତେ ॥ 115 ॥

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||

ବିଚ୍ଛେଦରୁ ଜାତ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କର । ଅତି ସ୍ନେହର ଆଲିଙ୍ଗନରୁ ଆର୍ଦ୍ର ବର୍ତ୍ତିକା ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ^AI

Shloka 116

ଯଦି ଗଚ୍ଛତି ପାତାଲଂ ତତୋଽଭ୍ଯଧିକମେଵ ଵା ।
ସର୍ଵଥା ରାଵଣସ୍ତାଵନ୍ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ରାଘଵ ॥ 116 ॥

yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||

ହେ ରାଘବ, ସେ ଯଦି ପାତାଳକୁ ଯାଏ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ସର୍ବଥା ରାବଣ ରହିବ ନାହିଁ । ^AI

Shloka 117

ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଲଭ୍ଯତାଂ ତାଵତ୍ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ ।
ତତୋ ହାସ୍ଯତି ଵା ସୀତାଂ ନିଧନଂ ଵା ଗମିଷ୍ଯତି ॥ 117 ॥

pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||

ସେହି ପାପୀ ରାକ୍ଷସର ପ୍ରବୃତ୍ତି (ଗତିବିଧି) ପ୍ରଥମେ ଜାଣିବା; ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ । ^AI

Shloka 118

ଯଦି ଯାତିଦିତେର୍ଗର୍ଭଂ ରାଵଣସ୍ସହ ସୀତଯା ।
ତତ୍ରାପ୍ଯେନଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନ ଚେଦ୍ଦାସ୍ଯତି ମୈଥିଲୀମ୍ ॥ 118 ॥

yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||

ଯଦି ରାବଣ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଅତିଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାକୁ ବଧ କରିବି; ଯଦି ସେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନ ଦିଏ । ^AI

Shloka 119

ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଭଦ୍ରଂ ଭଜସ୍ଵାର୍ଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ କୃପଣା ମତିଃ ।
ଅର୍ଥୋ ହି ନଷ୍ଟକାର୍ଯାର୍ଥୈର୍ନାଯତ୍ନେନାଧିଗମ୍ଯତେ ॥ 119 ॥

svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||

ହେ ଆର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କର; କୃପଣ ବୁଦ୍ଧି ତ୍ୟାଗ କର । ନଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଉଦ୍ୟମ ବିନା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ^AI

Shloka 120

ଉତ୍ସାହୋ ବଲଵାନାର୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯୁତ୍ସାହାତ୍ପରଂ ବଲମ୍ ।
ସୋତ୍ସାହସ୍ଯାସ୍ତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ॥ 120 ॥

utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||

ହେ ଆର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ସାହ ବଳବାନ; ଉତ୍ସାହଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳ ନାହିଁ । ଉତ୍ସାହୀ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନାହିଁ । ^AI

Shloka 121

ଉତ୍ସାହଵନ୍ତଃ ପୁରୁଷା ନାଵସୀଦନ୍ତି କର୍ମସୁ ।
ଉତ୍ସାହମାତ୍ରମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସୀତାଂ ପ୍ରତିଲଭେମହି ॥ 121 ॥

utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||

ଉତ୍ସାହଶୀଳ ପୁରୁଷମାନେ କର୍ମରେ ଅବସାଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । କେବଳ ଉତ୍ସାହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା । ^AI

Shloka 122

ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ କାମଵୃତ୍ତତ୍ଵଂ ଶୋକଂ ସନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ ।
ମହାତ୍ମାନଂ କୃତାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ ॥ 122 ॥

tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||

କାମବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଶୋକକୁ ପଛରେ ପକାଇ ଦିଅ । ହେ ମହାତ୍ମା, ତୁମେ ନିଜକୁ ଜାଣି ପାରୁନାହଁ, ଯିଏ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହୋଇଛି । ^AI

Shloka 123

ଏଵଂ ସମ୍ବୋଧିତସ୍ତତ୍ର ଶୋକୋପହତଚେତନଃ ।
ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୋକଞ୍ଚ ମୋହଞ୍ଚ ତତୋ ଧୈର୍ଯମୁପାଗମତ୍ ॥ 123 ॥

evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||

ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେଠାରେ ଶୋକରେ ଆହତ ଚିତ୍ତବାନ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୋକ ଓ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତା ପରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କଲେ । ^AI

Shloka 124

ସୋଽଭ୍ଯତିକ୍ରାମଦଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତାମଚିନ୍ତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ।
ରାମଃ ପମ୍ପାଂ ସୁରୁଚିରାଂ ରମ୍ଯପାରିପ୍ଲଵଦ୍ରୁମାମ୍ ॥ 124 ॥

so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||

ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପରାକ୍ରମୀ ସେ ରାମ ଅବ୍ୟଗ୍ର ଭାବରେ ସୁନ୍ଦର ପାରିପ୍ଲବ ବୃକ୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅତି ମନୋରମ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ । ^AI

Shloka 125

ନିରୀକ୍ଷମାଣସ୍ସହସା ମହାତ୍ମା ସର୍ଵଂ ଵନଂ ନିର୍ଝରକନ୍ଦରାଶ୍ଚ ।
ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଚେତାସ୍ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିଚାର୍ଯ ଦୁଃଖୋପହତଃ ପ୍ରତସ୍ଥେ ॥ 125 ॥

nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||

ମହାତ୍ମା ସେ ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ବନ, ଝରଣା ଓ ଗୁମ୍ଫାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ବିଚାର କରି ଦୁଃଖରେ ଆହତ ହୋଇ ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ^AI

Shloka 126

ତଂ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିଲାସଗାମୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତମଵ୍ଯଗ୍ରମନା ମହାତ୍ମା ।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାଘଵମପ୍ରମତ୍ତୋ ରରକ୍ଷ ଧର୍ମେଣ ବଲେନ ଚୈଵ ॥ 126 ॥

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||

ମତ୍ତ ହାତୀର ଲୀଳାଭଙ୍ଗୀରେ ଗମନ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଅପ୍ରମତ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମ ଓ ବଳ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କଲେ । ^AI

Shloka 127

ତାଵୃଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ସମୀପଚାରୀ ଚରନ୍ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନୀଯୌ ।
ଶାଖାମୃଗାଣାମଧିପସ୍ତରସ୍ଵୀ ଵିତତ୍ରସେ ନୈଵ ଚିଚେଷ୍ଟ କିଞ୍ଚିତ୍ ॥ 127 ॥

tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||

ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତର ସମୀପରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବାନରମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ବଳବାନ ସେ ବାନର ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନୀୟ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୀତ ହେଲା, ମାତ୍ର କିଛି ମାତ୍ର ଚେଷ୍ଟା କଲା ନାହିଁ । ^AI

Shloka 128

ସ ତୌ ମହାତ୍ମା ଗଜମନ୍ଦଗାମୀ ଶାଖାମୃଗସ୍ତତ୍ର ଚରଞ୍ଚରନ୍ତୌ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷାଦଂ ପରମଂ ଜଗାମ ଚିନ୍ତାପରୀତୋ ଭଯଭାରମଗ୍ନଃ ॥ 128 ॥

sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||

ଗଜମନ୍ଦଗାମୀ ସେ ମହାତ୍ମା ବାନର ସେଠାରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ପରମ ବିଷାଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଭୟଭାରରେ ମଗ୍ନ ହେଲା । ^AI

Shloka 129

ତମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯସୁଖଂ ଶରଣ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଶାଖାମୃଗସେଵିତାନ୍ତମ୍ ।
ତ୍ରସ୍ତାଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରଯୋଽଭିଜଗ୍ମୁର୍ମହୌଜସୌ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ତୌ ॥ 129 ॥

tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||

ପୁଣ୍ୟମୟ ସୁଖପ୍ରଦ ଓ ଶରଣ୍ୟ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ, ଯାହା ସର୍ବଦା ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଉଥିଲା, ଭୀତ ବାନରମାନେ ଦେଖି ମହାତେଜସ୍କ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ^AI

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ प्रथमस्सर्गः ।

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।

रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ 1 ॥

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।

स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।

फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ 3 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।

यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥ 4 ॥

मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।

भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ 5 ॥

शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।

व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥ 6 ॥

नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।

सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ 7 ॥

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।

द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ 8 ॥

पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।

लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥ 9 ॥

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।

गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ 10 ॥

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।

सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥ 11 ॥

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।

वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ 12 ॥

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।

कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥ 13 ॥

विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।

मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥ 14 ॥

मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।

शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ 15 ॥

तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।

अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ 16 ॥

स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।

गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ 17 ॥

अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।

षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 18 ॥

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।

संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥ 19 ॥

पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।

अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ 20 ॥

सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारान्त्समन्ततः ।

हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ 21 ॥

अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।

सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ 22 ॥

मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।

हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥ 23 ॥

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।

प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ 24 ॥

श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।

मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ 25 ॥

एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।

वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ 26 ॥

विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।

भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥ 27 ॥

दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।

स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥ 28 ॥

अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।

मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 29 ॥

न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।

अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥ 30 ॥

अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।

कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥ 31 ॥

मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।

अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥ 32 ॥

अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।

ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥ 33 ॥

अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।

दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥ 34 ॥

मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।

सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ 35 ॥

अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।

स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥ 36 ॥

शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।

मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ 37 ॥

पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।

शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥ 38 ॥

तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।

वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥ 39 ॥

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।

तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥ 40 ॥

मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।

पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।

यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥ 41 ॥

मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।

मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥ 42 ॥

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।

पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ 43 ॥

रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।

निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ 44 ॥

नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।

आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ 45 ॥

वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ 46 ॥

नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।

कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥ 47 ॥

अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।

किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ 48 ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।

नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 49 ॥

दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।

नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ 50 ॥

मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।

ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ 51 ॥

एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।

तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ 52 ॥

सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।

मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥ 53 ॥

तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।

वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ 54 ॥

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।

पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥ 55 ॥

शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।

पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ 56 ॥

विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।

षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ 57 ॥

कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।

स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ 58 ॥

अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।

विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ 59 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।

किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥ 60 ॥

इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।

नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ 61 ॥

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।

हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥ 62 ॥

जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।

पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ 63 ॥

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।

मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ 64 ॥

पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।

पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ 65 ॥

पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।

अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ 66 ॥

अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।

स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ 67 ॥

शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।

यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥ 68 ॥

यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।

तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ 69 ॥

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।

सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ 70 ॥

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।

निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ 71 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।

पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ 72 ॥

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।

विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ 73 ॥

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।

निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ 74 ॥

पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।

मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 75 ॥

केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।

माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ 76 ॥

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।

चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ॥ 77 ॥

नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ।

पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।

लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ 78 ॥

अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।

चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 79 ॥

मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।

केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥ 80 ॥

शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 81 ॥

त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ।

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।

द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥ 82 ॥

वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।

लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥ 83 ॥

पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।

वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥ 84 ॥

केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।

केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥ 85 ॥

इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।

रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥ 86 ॥

निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।

मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ 87 ॥

इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।

स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥ 88 ॥

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।

विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ 89 ॥

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।

पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥ 90 ॥

आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।

कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ 91 ॥

एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।

रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥ 92 ॥

मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।

स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ 93 ॥

यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।

स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ 94 ॥

नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।

रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥ 95 ॥

अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।

काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ 96 ॥

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।

चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥ 97 ॥

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।

अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ॥ 98 ॥

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।

श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ 99 ॥

पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।

मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ 100 ॥

व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ।

अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।

पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥ 101 ॥

जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।

सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥ 102 ॥

पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।

धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥ 103 ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।

कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥ 104 ॥

किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।

सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥ 105 ॥

या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।

सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ 106 ॥

तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।

या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥ 107 ॥

तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।

अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥ 108 ॥

स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।

वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ 109 ॥

प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।

नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ 110 ॥

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।

क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥ 111 ॥

गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।

न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ 112 ॥

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।

उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ 113 ॥

संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।

नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ 114 ॥

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।

अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ 115 ॥

यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।

सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥ 116 ॥

प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।

ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ 117 ॥

यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।

तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥ 118 ॥

स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।

अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥ 119 ॥

उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।

सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ 120 ॥

उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।

उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥ 121 ॥

त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।

महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ 122 ॥

एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।

त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥ 123 ॥

सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।

रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥ 124 ॥

निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।

उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ 125 ॥

तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।

स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ 126 ॥

तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।

शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ 127 ॥

स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।

दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥ 128 ॥

तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।

त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ 129 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

4.1 କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡ - ପ୍ରଥମ ସର୍ଗଃ