4.1 Kishkindhakanda - Prathama Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ।

ସ ତାଂ ପୁଷ୍କରିଣୀଂ ଗତ୍ଵା ପଦ୍ମୋତ୍ପଲଝଷାକୁଲାମ୍ ।

ରାମସ୍ସୌମିତ୍ରି ସହିତୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 1 ॥

ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତାଂ ହର୍ଷାଦିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚକମ୍ପିରେ ।

ସ କାମଵଶମାପନ୍ନସ୍ସୌମିତ୍ରିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 2 ॥

ସୌମିତ୍ରେ ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ଵୈଦୂର୍ଯଵିମଲୋଦକା ।

ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମୋତ୍ପଲଵତୀ ଶୋଭିତା ଵିଵିଧୈର୍ଦ୍ରୁମୈଃ ॥ 3 ॥

ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯାଃ କାନନଂ ଶୁଭଦର୍ଶନମ୍ ।

ଯତ୍ର ରାଜନ୍ତି ଶୈଲା ଵା ଦ୍ରୁମାସ୍ସଶିଖରା ଇଵ ॥ 4 ॥

ମାଂ ତୁ ଶୋକାଭିସନ୍ତପ୍ତଂ ମାଧଵଃ ପୀଡଯନ୍ତି ଵୈ ।

ଭରତସ୍ଯ ଚ ଦୁଃଖେନ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣେନ ଚ ॥ 5 ॥

ଶୋକାର୍ତସ୍ଯାପି ମେ ପମ୍ପା ଶୋଭତେ ଚିତ୍ରକାନନା ।

ଵ୍ଯଵକୀର୍ଣା ବହୁଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈଶ୍ଶୀତୋଦକା ଶିଵା ॥ 6 ॥

ନଲିନୈରପି ସଞ୍ଛନ୍ନା ହ୍ଯତ୍ଯର୍ଥଶୁଭଦର୍ଶନା ।

ସର୍ପଵ୍ଯାଲାନୁଚରିତା ମୃଗଦ୍ଵିଜସମାକୁଲା ॥ 7 ॥

ଅଧିକଂ ପ୍ରଵିଭାତ୍ଯେତନ୍ନୀଲପୀତଂ ତୁ ଶାଦ୍ଵଲମ୍ ।

ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପରିସ୍ତୋମୈରିଵାର୍ପିତମ୍ ॥ 8 ॥

ପୁଷ୍ପଭାରସମୃଦ୍ଧାନି ଶିଖରାଣି ସମନ୍ତତଃ ।

ଲତାଭିଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଭିରୁପଗୂଢାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ 9 ॥

ସୁଖାନିଲୋଽଯଂ ସୌମିତ୍ରେ କାଲଃ ପ୍ରଚୁରମନ୍ମଥଃ ।

ଗନ୍ଧଵାନ୍ସୁରଭିର୍ମାସୋ ଜାତପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମଃ ॥ 10 ॥

ପଶ୍ଯ ରୂପାଣି ସୌମିତ୍ରେ ଵନାନାଂ ପୁଷ୍ପଶାଲିନାମ୍ ।

ସୃଜତାଂ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷାଣି ତୋଯଂ ତୋଯମୁଚାମିଵ ॥ 11 ॥

ପ୍ରସ୍ତରେଷୁ ଚ ରମ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାଃ କାନନଦ୍ରୁମାଃ ।

ଵାଯୁଵେଗପ୍ରଚଲିତାଃ ପୁଷ୍ପୈରଵକିରନ୍ତି ଗାମ୍ ॥ 12 ॥

ପତିତୈଃ ପତମାନୈଶ୍ଚ ପାଦପସ୍ଥୈଶ୍ଚ ମାରୁତଃ ।

କୁସୁମୈଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ କ୍ରୀଡନ୍ନିଵ ସମନ୍ତତଃ ॥ 13 ॥

ଵିକ୍ଷିପନ୍ଵିଵିଧାଶ୍ଶାଖା ନଗାନାଂ କୁସୁମୋତ୍କଚାଃ ।

ମାରୁତଶ୍ଚଲିତସ୍ଥାନୈଷ୍ଷଟ୍ପଦୈରନୁଗୀଯତେ ॥ 14 ॥

ମତ୍ତକୋକିଲସନ୍ନାଦୈର୍ନର୍ତଯନ୍ନିଵ ପାଦପାନ୍ ।

ଶୈଲକନ୍ଦରନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରଗୀତ ଇଵ ଚାନିଲଃ ॥ 15 ॥

ତେନ ଵିକ୍ଷିପତାଽତ୍ଯର୍ଥଂ ପଵନେନ ସମନ୍ତତଃ ।

ଅମୀ ସଂସକ୍ତଶାଖାଗ୍ରା ଗ୍ରଥିତା ଇଵ ପାଦପାଃ ॥ 16 ॥

ସ ଏଷ ସୁଖସଂସ୍ପର୍ଶୋ ଵାତି ଚନ୍ଦନଶୀତଲଃ ।

ଗନ୍ଧମଭ୍ଯଵହନ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରମାପନଯନୋଽନିଲଃ ॥ 17 ॥

ଅମୀ ପଵନଵିକ୍ଷିପ୍ତା ଵିନଦନ୍ତୀଵ ପାଦପାଃ ।

ଷଟ୍ପଦୈରନୁକୂଜନ୍ତୋ ଵନେଷୁ ମଧୁଗନ୍ଧିଷୁ ॥ 18 ॥

ଗିରିପ୍ରସ୍ଥେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ପୁଷ୍ପଵଦ୍ଭିର୍ମନୋରମୈଃ ।

ସଂସକ୍ତଶିଖରାଶ୍ଶୈଲା ଵିରାଜନ୍ତେ ମହାଦ୍ରୁମୈଃ ॥ 19 ॥

ପୁଷ୍ପସଞ୍ଛନ୍ନଶିଖରା ମାରୁତୋତ୍କ୍ଷେପଚଞ୍ଚଲାଃ ।

ଅମୀ ମଧୁକରୋତ୍ତଂସାଃ ପ୍ରଗୀତା ଇଵ ପାଦପାଃ ॥ 20 ॥

ସୁପୁଷ୍ପିତାଂସ୍ତୁ ପଶ୍ଯେମାନ୍କର୍ଣିକାରାନ୍ତ୍ସମନ୍ତତଃ ।

ହାଟକପ୍ରତିସଞ୍ଛନ୍ନାନ୍ନରାନ୍ପୀତାମ୍ବରାନିଵ ॥ 21 ॥

ଅଯଂ ଵସନ୍ତସ୍ସୌମିତ୍ରେ ନାନାଵିହଗନାଦିତଃ ।

ସୀତଯା ଵିପ୍ରହୀନସ୍ଯ ଶୋକସନ୍ଦୀପନୋ ମମ ॥ 22 ॥

ମାଂ ହି ଶୋକସମାକ୍ରାନ୍ତଂ ସନ୍ତାପଯତି ମନ୍ମଥଃ ।

ହୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵଦମାନଶ୍ଚ ମମାହ୍ଵଯତି କୋକିଲଃ ॥ 23 ॥

ଏଷ ଦାତ୍ଯୂହକୋ ହୃଷ୍ଟୋ ରମ୍ଯେ ମାଂ ଵନନିର୍ଝରେ ।

ପ୍ରଣଦନ୍ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟଂ ଶୋଚଯିଷ୍ଯତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 24 ॥

ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତସ୍ଯ ପୁରା ଶବ୍ଦମାଶ୍ରମସ୍ଥା ମମ ପ୍ରିଯା ।

ମାମାହୂଯ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ପରମଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦତ ॥ 25 ॥

ଏଵଂ ଵିଚିତ୍ରାଃ ପତଗା ନାନାରାଵଵିରାଵିଣଃ ।

ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଲତାଃ ପଶ୍ଯ ସମ୍ପତନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ ॥ 26 ॥

ଵିମିଶ୍ରା ଵିହଗାଃ ପୁମ୍ଭିରାତ୍ମଵ୍ଯୂହାଭିନନ୍ଦିତାଃ ।

ଭୃଙ୍ଗରାଜପ୍ରମୁଦିତାସ୍ସୌମିତ୍ରେ ମଧୁରସ୍ଵନାଃ ॥ 27 ॥

ଦାତ୍ଯୂହରତିଵିକ୍ରନ୍ଦୈଃ ପୁଂସ୍କୋକିଲରୁତୈରପି ।

ସ୍ଵନନ୍ତି ପାଦପାଶ୍ଚେମେ ମମାନଙ୍ଗପ୍ରଦୀପନାଃ ॥ 28 ॥

ଅଶୋକସ୍ତବକାଙ୍ଗାରଷ୍ଷଟ୍ପଦସ୍ଵନନିଃସ୍ଵନଃ ।

ମାଂ ହି ପଲ୍ଲଵତାମ୍ରାର୍ଚିର୍ଵସନ୍ତାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 29 ॥

ନ ହି ତାଂ ସୂକ୍ଷ୍ମପକ୍ଷ୍ମାକ୍ଷୀଂ ସୁକେଶୀଂ ମୃଦୁଭାଷିଣୀମ୍ ।

ଅପଶ୍ଯତୋ ମେ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତେଽସ୍ତି ପ୍ରଯୋଜନମ୍ ॥ 30 ॥

ଅଯଂ ହି ଦଯିତସ୍ତସ୍ଯାଃ କାଲୋ ରୁଚିରକାନନଃ ।

କୋକିଲାକୁଲସୀମାନ୍ତୋ ଦଯିତାଯା ମମାନଘ ॥ 31 ॥

ମନ୍ମଥାଽଯାସସମ୍ଭୂତୋ ଵସନ୍ତଗୁଣଵର୍ଧିତଃ ।

ଅଯଂ ମାଂ ଧକ୍ଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶୋକାଗ୍ନିର୍ନଚିରାଦିଵ ॥ 32 ॥

ଅପଶ୍ଯତସ୍ତାଂ ଦଯିତାଂ ପଶ୍ଯତୋ ରୁଚିରଦ୍ରୁମାନ୍ ।

ମମାଯମାତ୍ମପ୍ରଭଵୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵମୁପଯାସ୍ଯତି ॥ 33 ॥

ଅଦୃଶ୍ଯମାନା ଵୈଦେହୀ ଶୋକଂ ଵର୍ଧଯତେ ମମ ।

ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵେଦସଂସର୍ଗଦୂଷକଃ ॥ 34 ॥

ମାଂ ହ୍ଯଦ୍ଯ ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ଚିନ୍ତାଶୋକବଲାତ୍କୃତମ୍ ।

ସନ୍ତାପଯତି ସୌମିତ୍ରେ କ୍ରୂରଶ୍ଚୈତ୍ରଵନାନିଲଃ ॥ 35 ॥

ଅମୀ ମଯୂରାଶ୍ଶୋଭନ୍ତେ ପ୍ରନୃତ୍ଯନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତଃ ।

ସ୍ଵୈଃ ପକ୍ଷୈଃ ପଵନୋଦ୍ଧୂତୈର୍ଗଵାକ୍ଷୈଃ ସ୍ଫାଟିକୈରିଵ ॥ 36 ॥

ଶିଖିନୀଭିଃ ପରିଵୃତାସ୍ତେ ଏତେ ମଦମୂର୍ଛିତାଃ ।

ମନ୍ମଥାଭିପରୀତସ୍ଯ ମମ ମନ୍ମଥଵର୍ଧନାଃ ॥ 37 ॥

ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନୃତ୍ଯନ୍ତଂ ମଯୂରମୁପନୃତ୍ଯତି ।

ଶିଖିନୀ ମନ୍ମଥାର୍ତୈଷା ଭର୍ତାରଂ ଗିରିସାନୁନି ॥ 38 ॥

ତାମେଵ ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟୋ ମଯୂରୋଽପ୍ଯୁପଧାଵତି ।

ଵିତତ୍ଯ ରୁଚିରୌ ପକ୍ଷୌ ରୁତୈରୁପହସନ୍ନିଵ ॥ 39 ॥

ମଯୂରସ୍ଯ ଵନେ ନୂନଂ ରକ୍ଷସା ନ ହୃତା ପ୍ରିଯା ।

ତସ୍ମାନ୍ନୃତ୍ଯତି ରମ୍ଯେଷୁ ଵନେଷୁ ସହ କାନ୍ତଯା ॥ 40 ॥

ମମ ତ୍ଵଯଂ ଵିନା ଵାସଃ ପୁଷ୍ପମାସେ ସୁଦୁସ୍ସହଃ ।

ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂରାଗଃ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି ।

ଯଦେଷା ଶିଖିନୀ କାମାଦ୍ଭର୍ତାରଂ ରମତେଽନ୍ତିକେ ॥ 41 ॥

ମାମପ୍ଯେଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଜାନକୀ ଜାତସମ୍ଭ୍ରମା ।

ମଦନେନାଭିଵର୍ତେତ ଯଦି ନାଽପହୃତା ଭଵେତ୍ ॥ 42 ॥

ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁଷ୍ପାଣି ନିଷ୍ଫଲାନି ଭଵନ୍ତି ମେ ।

ପୁଷ୍ପଭାରସମୃଦ୍ଧାନାଂ ଵନାନାଂ ଶିଶିରାତ୍ଯଯେ ॥ 43 ॥

ରୁଚିରାଣ୍ଯପି ପୁଷ୍ପାଣି ପାଦପାନାମତିଶ୍ରିଯା ।

ନିଷ୍ଫଲାନି ମହୀଂ ଯାନ୍ତି ସମଂ ମଧୁକରୋତ୍କରୈଃ ॥ 44 ॥

ନଦନ୍ତି କାମଂ ଶକୁନା ମୁଦିତାସ୍ସଙ୍ଘଶଃ କଲମ୍ ।

ଆହ୍ଵଯନ୍ତ ଇଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ କାମୋନ୍ମାଦକରା ମମ ॥ 45 ॥

ଵସନ୍ତୋ ଯଦି ତତ୍ରାପି ଯତ୍ର ମେ ଵସତି ପ୍ରିଯା ।

ନୂନଂ ପରଵଶା ସୀତା ସାପି ଶୋଚତ୍ଯହଂ ଯଥା ॥ 46 ॥

ନୂନଂ ନ ତୁ ଵସନ୍ତୋଽତଂ ଦେଶଂ ସ୍ପୃଶତି ଯତ୍ର ସା ।

କଥଂ ହ୍ଯସିତପଦ୍ମାକ୍ଷୀ ଵର୍ତଯେତ୍ସା ମଯା ଵିନା ॥ 47 ॥

ଅଥଵା ଵର୍ତତେ ତତ୍ର ଵସନ୍ତୋ ଯତ୍ର ମେ ପ୍ରିଯା ।

କିଂ କରିଷ୍ଯତି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ସା ତୁ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ପରୈଃ ॥ 48 ॥

ଶ୍ଯାମା ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀ ମୃଦୁପୂର୍ଵାଭିଭାଷିଣୀ ।

ନୂନଂ ଵସନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍ ॥ 49 ॥

ଦୃଢଂ ହି ହୃଦଯେ ବୁଦ୍ଧିର୍ମମ ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ ।

ନାଲଂ ଵର୍ତଯିତୁଂ ସୀତା ସାଧ୍ଵୀ ମଦ୍ଵିରହଂ ଗତା ॥ 50 ॥

ମଯି ଭାଵସ୍ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଵିନିଵେଶିତଃ ।

ମମାପି ଭାଵସ୍ସୀତାଯାଂ ସର୍ଵଥା ଵିନିଵେଶିତଃ ॥ 51 ॥

ଏଷ ପୁଷ୍ପଵହୋ ଵାଯୁସ୍ସୁଖସ୍ପର୍ଶୋ ହିମାଵହଃ ।

ତାଂ ଵିଚିନ୍ତଯତଃ କାନ୍ତାଂ ପାଵକପ୍ରତିମୋ ମମ ॥ 52 ॥

ସଦା ସୁଖମହଂ ମନ୍ଯେ ଯଂ ପୁରା ସହ ସୀତଯା ।

ମାରୁତସ୍ସ ଵିନା ସୀତାଂ ଶୋକଂ ଵର୍ଧଯତେ ମମ ॥ 53 ॥

ତାଂ ଵିନା ଵିହଙ୍ଗୋ ଯଃ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଣଦିତସ୍ତଦା ।

ଵାଯସଃ ପାଦପଗତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମଭିନର୍ଦତି ॥ 54 ॥

ଏଷ ଵୈ ତତ୍ର ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିହଗଃ ପ୍ରତିହାରକଃ ।

ପକ୍ଷୀ ମାଂ ତୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାସ୍ସମୀପମୁପନେଷ୍ଯତି ॥ 55 ॥

ଶୃଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସନ୍ନାଦଂ ଵନେ ମଦ୍ଵିଵର୍ଧନମ୍ ।

ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରେଷୁ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଦ୍ଵିଜାନାମୁପକୂଜତାମ୍ ॥ 56 ॥

ଵିକ୍ଷିପ୍ତାଂ ପଵନେନୈତାମସୌ ତିଲକମଞ୍ଜରୀମ୍ ।

ଷଟ୍ପଦସ୍ସହସାଽଭ୍ଯେତି ମଦୋଦ୍ଧୂତାମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍ ॥ 57 ॥

କାମିନାମଯମତ୍ଯନ୍ତମଶୋକଶ୍ଶୋକଵର୍ଧନଃ ।

ସ୍ତବକୈଃ ପଵନୋତ୍କ୍ଷିପ୍ତୈସ୍ତର୍ଜଯନ୍ନିଵ ମାଂ ସ୍ଥିତଃ ॥ 58 ॥

ଅମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଚୂତାଃ କୁସୁମଶାଲିନଃ ।

ଵିଭ୍ରମୋତ୍ସିକ୍ତମନସଃ ସାଙ୍ଗରାଗା ନରା ଇଵ ॥ 59 ॥

ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯାଶ୍ଚିତ୍ରାସୁ ଵନରାଜିଷୁ ।

କିନ୍ନରା ନରଶାର୍ଦୂଲ ଵିଚରନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ ॥ 60 ॥

ଇମାନି ଶୁଭଗନ୍ଧୀନି ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସର୍ଵଶଃ ।

ନଲିନାନି ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଜଲେ ତରୁଣସୂର୍ଯଵତ୍ ॥ 61 ॥

ଏଷା ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲା ପଦ୍ମନୀଲୋତ୍ପଲାଯୁତା ।

ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣା ପମ୍ପା ସୌଗନ୍ଧିକାନ୍ଵିତା ॥ 62 ॥

ଜଲେ ତରୁଣସୂର୍ଯାଭୈଷ୍ଷଟ୍ପଦାହତକେସରୈଃ ।

ପଙ୍କଜୈଶ୍ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ସମନ୍ତାଦଭିସଂଵୃତା ॥ 63 ॥

ଚକ୍ରଵାକଯୁତା ନିତ୍ଯଂ ଚିତ୍ରପ୍ରସ୍ତଵନାନ୍ତରା ।

ମାତଙ୍ଗମୃଗଯୂଥୈଶ୍ଚ ଶୋଭତେ ସଲିଲାର୍ଥିଭିଃ ॥ 64 ॥

ପଵନାହତଵେଗାଭିରୂର୍ମିଭିର୍ଵିମଲେଽମ୍ଭସି ।

ପଙ୍କଜାନି ଵିରାଜନ୍ତେ ତାଡ୍ଯମାନାନି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 65 ॥

ପଦ୍ମପତ୍ରଵିଶାଲାକ୍ଷୀଂ ସତତଂ ପଙ୍କଜପ୍ରିଯାମ୍ ।

ଅପଶ୍ଯତୋ ମେ ଵୈଦେହୀଂ ଜୀଵିତଂ ନାଭିରୋଚତେ ॥ 66 ॥

ଅହୋ କାମସ୍ଯ ଵାମତ୍ଵଂ ଯୋ ଗତାମପି ଦୁର୍ଲଭାମ୍ ।

ସ୍ମାରଯିଷ୍ଯତି କଲ୍ଯାଣୀଂ କଲ୍ଯାଣତରଵାଦିନୀମ୍ ॥ 67 ॥

ଶକ୍ଯୋ ଧାରଯିତୁଂ କାମୋ ଭଵେଦଭ୍ଯାଗତୋ ମଯା ।

ଯଦି ଭୂଯୋ ଵସନ୍ତୋ ମାଂ ନ ହନ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପିତଦ୍ରୁମଃ ॥ 68 ॥

ଯାନି ସ୍ମ ରମଣୀଯାନି ତଯା ସହ ଭଵନ୍ତି ମେ ।

ତାନ୍ଯେଵାରମଣୀଯାନି ଜାଯନ୍ତେ ମେ ତଯା ଵିନା ॥ 69 ॥

ପଦ୍ମକୋଶପଲାଶାନି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦୃଷ୍ଟିର୍ହି ମନ୍ଯତେ ।

ସୀତାଯା ନେତ୍ରକୋଶାଭ୍ଯାଂ ସଦୃଶାନୀତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 70 ॥

ପଦ୍ମକେସରସଂସୃଷ୍ଟୋ ଵୃକ୍ଷାନ୍ତରଵିନିସ୍ସୃତଃ ।

ନିଶ୍ଶ୍ଵାସ ଇଵ ସୀତାଯା ଵାତି ଵାଯୁର୍ମନୋହରଃ ॥ 71 ॥

ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ଗିରିସାନୁନି ।

ପୁଷ୍ପିତାଂ କର୍ଣିକାରସ୍ଯ ଯଷ୍ଟିଂ ପରମଶୋଭନାମ୍ ॥ 72 ॥

ଅଧିକଂ ଶୈଲରାଜୋଽଯଂ ଧାତୁଭିଃ ସୁଵିଭୂଷିତଃ ।

ଵିଚିତ୍ରଂ ସୃଜତେ ରେଣୁଂ ଵାଯୁଵେଗଵିଘଟ୍ଟିତମ୍ ॥ 73 ॥

ଗିରିପ୍ରସ୍ଥାସ୍ତୁ ସୌମିତ୍ରେ ସର୍ଵତସ୍ସମ୍ପ୍ରପୁଷ୍ପିତୈଃ ।

ନିଷ୍ପତ୍ରୈସ୍ସର୍ଵତୋ ରମ୍ଯୈଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତା ଇଵ କିଂଶୁକୈଃ ॥ 74 ॥

ପମ୍ପାତୀରରୁହାଶ୍ଚେମେ ସଂସକ୍ତା ମଧୁଗନ୍ଧିନଃ ।

ମାଲତୀମଲ୍ଲିକାଷଣ୍ଡାଃ କରଵୀରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 75 ॥

କେତକ୍ଯସ୍ସିନ୍ଦୁଵାରାଶ୍ଚ ଵାସନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ସୁପୁଷ୍ପିତାଃ ।

ମାଧଵ୍ଯୋ ଗନ୍ଧପୂର୍ଣାଶ୍ଚ କୁନ୍ଦଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ॥ 76 ॥

ଚିରିବିଲ୍ଵା ମଧୂକାଶ୍ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ଵକୁଲାସ୍ତଥା ।

ଚମ୍ପକାସ୍ତିଲକାଶ୍ଚୈଵ ନାଗଵୃକ୍ଷାସ୍ସୁପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 77 ॥

ନୀପାଶ୍ଚ ଵରଣାଶ୍ଚୈଵ ଖର୍ଜୂରାଶ୍ଚ ସୁପୁଷ୍ପିତା ।

ପଦ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ଶୋଭନ୍ତେ ନୀଲାଶୋକାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ।

ଲୋଧ୍ରାଶ୍ଚ ଗିରିପୃଷ୍ଠେଷୁ ସିଂହକେସରପିଞ୍ଜରାଃ ॥ 78 ॥

ଅଙ୍କୋଲାଶ୍ଚ କୁରଣ୍ଟାଶ୍ଚ ଚୂର୍ଣକାଃ ପାରିଭଦ୍ରକାଃ ।

ଚୂତାଃ ପାଟଲଯଶ୍ଚୈଵ କୋଵିଦାରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 79 ॥

ମୁଚୁକୁନ୍ଦାର୍ଜୁନାଶ୍ଚୈଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗିରିସାନୁଷୁ ।

କେତକୋଦ୍ଦାଲକାଶ୍ଚୈଵ ଶିରୀଷାଃ ଶିଂଶୁପା ଧଵାଃ ॥ 80 ॥

ଶାଲ୍ମଲ୍ଯଃ କିଂଶୁକାଶ୍ଚୈଵ ରକ୍ତାଃ କୁରଵକାସ୍ତଥା ॥ 81 ॥

ତ୍ରିନିଶା ନକ୍ତମାଲାଶ୍ଚ ଚନ୍ଦନାସ୍ସ୍ଯନ୍ଦନାସ୍ତଥା ।

ପୁଷ୍ପିତାନ୍ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଭିର୍ଲତାଭିଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତାନ୍ ।

ଦ୍ରୁମାନ୍ପଶ୍ଯେହ ସୌମିତ୍ରେ ପମ୍ପାଯା ରୁଚିରାନ୍ବହୂନ୍ ॥ 82 ॥

ଵାତଵିକ୍ଷିପ୍ତଵିଟପାନ୍ଯଥାଽସନ୍ନାନ୍ଦ୍ରୁମାନିମାନ୍ ।

ଲତାସ୍ସମନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମତ୍ତା ଇଵ ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 83 ॥

ପାଦପାତ୍ପାଦପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ ଶୈଲାଚ୍ଛୈଲଂ ଵନାଦ୍ଵନମ୍ ।

ଵାତି ନୈକରସାସ୍ଵାଦସ୍ସମ୍ମୋଦିତ ଇଵାନିଲଃ ॥ 84 ॥

କେଚିତ୍ପର୍ଯାପ୍ତକୁସୁମାଃ ପାଦପା ମଧୁଗନ୍ଧିନଃ ।

କେଚିନ୍ମୁକୁଲସଂଵୀତାଃ ଶ୍ଯାମଵର୍ଣା ଇଵାବଭୁଃ ॥ 85 ॥

ଇଦଂ ମୃଷ୍ଟମିଦଂ ସ୍ଵାଦୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲମିଦମିତ୍ଯପି ।

ରାଗଯୁକ୍ତୋ ମଧୁକରଃ କୁସୁମେଷ୍ଵେଵ ଲୀଯତେ ॥ 86 ॥

ନିଲୀଯ ପୁନରୁତ୍ପତ୍ଯ ସହସାଽନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ।

ମଧୁଲୁବ୍ଧୋ ମଧୁକରଃ ପମ୍ପାତୀରଦ୍ରୁମେଷ୍ଵସୌ ॥ 87 ॥

ଇଯଂ କୁସୁମସଙ୍ଘାତୈରୁପସ୍ତୀର୍ଣା ସୁଖାକୃତା ।

ସ୍ଵଯଂ ନିପତିତୈର୍ଭୂମିଶ୍ଶଯନପ୍ରସ୍ତରୈରିଵ ॥ 88 ॥

ଵିଵିଧା ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୈରେଵ ନଗସାନୁଷୁ ।

ଵିକୀର୍ଣୈ ପୀତରକ୍ତାହି ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରସ୍ତରାଃ କୃତାଃ ॥ 89 ॥

ହିମାନ୍ତେ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୁଷ୍ପସମ୍ଭଵମ୍ ।

ପୁଷ୍ପମାସେ ହି ତରଵସ୍ସଙ୍ଘର୍ଷାଦିଵ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 90 ॥

ଆହ୍ଵଯନ୍ତ ଇଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନଗାଷ୍ଷଟ୍ପଦନାଦିତାଃ ।

କୁସୁମୋତ୍ତଂସଵିଟପାଶ୍ଶୋଭନ୍ତେ ବହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 91 ॥

ଏଷ କାରଣ୍ଡଵଃ ପକ୍ଷୀ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲଂ ଶୁଭମ୍ ।

ରମତେ କାନ୍ତଯା ସାର୍ଧଂ କାମମୁଦ୍ଦୀପଯନ୍ମମ ॥ 92 ॥

ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାସ୍ତୁ ଯଦିଦଂ ରୂପମେଵଂ ମନୋହରମ୍ ।

ସ୍ଥାନେ ଜଗତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗୁଣାସ୍ତସ୍ଯା ମନୋରମାଃ ॥ 93 ॥

ଯଦି ଦୃଶ୍ଯେତ ସା ସାଧ୍ଵୀ ଯଦି ଚେହ ଵସେମହି ।

ସ୍ପୃହଯେଯଂ ନ ଶକ୍ରାଯ ନାଯୋଧ୍ଯାଯୈ ରଘୂତ୍ତମ ॥ 94 ॥

ନହ୍ଯେଵଂ ରମଣୀଯେଷୁ ଶାଦ୍ଵଲେଷୁ ତଯା ସହ ।

ରମତୋ ମେ ଭଵେଚ୍ଚିନ୍ତା ନ ସ୍ପୃହାଽନ୍ଯେଷୁ ଵା ଭଵେତ୍ ॥ 95 ॥

ଅମୀ ହି ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତରଵୋ ରୁଚିରଚ୍ଛଦାଃ ।

କାନନେଽଽସ୍ମିନ୍ଵିନା କାନ୍ତାଂ ଚିନ୍ତାମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ମେ ॥ 96 ॥

ପଶ୍ଯ ଶୀତଜଲାଂ ଚେମାଂ ସୌମିତ୍ରେ ପୁଷ୍କରାଯୁତାମ୍ ।

ଚକ୍ରଵାକାନୁଚରିତାଂ କାରଣ୍ଡଵ ନିଷେଵିତାମ୍ ॥ 97 ॥

ପ୍ଲଵୈଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୈଶ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ମହାମୃଗନିଷେଵିତାମ୍ ।

ଅଧିକଂ ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ଵିକୂଜଦ୍ଭିଃର୍ଵିହଙ୍ଗମୈଃ ॥ 98 ॥

ଦୀପଯନ୍ତୀଵ ମେ କାମଂ ଵିଵିଧା ମୁଦିତା ଦ୍ଵିଜାଃ ।

ଶ୍ଯାମାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଂ ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣାମ୍ ॥ 99 ॥

ପଶ୍ଯ ସାନୁଷୁ ଚିତ୍ରେଷୁ ମୃଗୀଭିସ୍ସହିତାନ୍ମୃଗାନ୍ ।

ମାଂ ପୁନର୍ମୃଗଶାବାକ୍ଷ୍ଯା ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିରହୀକୃତମ୍ ॥ 100 ॥

ଵ୍ଯଥଯନ୍ତୀଵ ମେ ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତଃ ।

ଅସ୍ମିନ୍ସାନୁନି ରମ୍ଯେ ହି ମତ୍ତଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତେ ।

ପଶ୍ଯେଯଂ ଯଦି ତାଂ କାନ୍ତାଂ ତତସ୍ସ୍ଵସ୍ତି ଭଵେନ୍ମମ ॥ 101 ॥

ଜୀଵେଯଂ ଖଲୁ ସୌମିତ୍ରେ ମଯା ସହ ସୁମଧ୍ଯମା ।

ସେଵତେ ଯଦି ଵୈଦେହୀ ପମ୍ପାଯାଃ ପଵନଂ ସୁଖମ୍ ॥ 102 ॥

ପଦ୍ମସୌଗନ୍ଧିକଵହଂ ଶିଵଂ ଶୋକଵିନାଶନମ୍ ।

ଧନ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଵନ୍ତେ ପମ୍ପୋପଵନମାରୁତମ୍ ॥ 103 ॥

ଶ୍ଯାମା ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀ ପ୍ରିଯା ଵିରହିତା ମଯା ।

କଥଂ ଧାରଯତି ପ୍ରାଣାନ୍ଵିଵଶା ଜନକାତ୍ମଜା ॥ 104 ॥

କିନ୍ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଜାନଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ ।

ସୀତାଯା ଜନକଂ ପୃଷ୍ଟଃ କୁଶଲଂ ଜନସଂସଦି ॥ 105 ॥

ଯା ମାମନୁଗତା ମନ୍ଦଂ ପିତ୍ରା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଂ ଵନମ୍ ।

ସୀତା ସତ୍ପଥମାସ୍ଥାଯ କ୍ଵ ନୁ ସା ଵର୍ତତେ ପ୍ରିଯା ॥ 106 ॥

ତଯା ଵିହୀନଃ କୃପଣଃ କଥଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧାରଯେ ।

ଯା ମାମନୁଗତା ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଵିଗତଚେତସମ୍ ॥ 107 ॥

ତଚ୍ଚାର୍ଵଞ୍ଚିତପଦ୍ମାକ୍ଷଂ ସୁଗନ୍ଧି ଶୁଭମଵ୍ରଣମ୍ ।

ଅପଶ୍ଯତୋ ମୁଖଂ ତସ୍ଯାସ୍ସୀଦତୀଵ ମନୋ ମମ ॥ 108 ॥

ସ୍ମିତହାସ୍ଯାନ୍ତରଯୁତଂ ଗୁଣଵନ୍ମଧୁରଂ ହିତମ୍ ।

ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାକ୍ଯମତୁଲଂ କଦା ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 109 ॥

ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଖଂ ଵନେ ଶ୍ଯାମା ମାଂ ମନ୍ମଥଵିକର୍ଶିତମ୍ ।

ନଷ୍ଟଦୁଃଖେଵ ହୃଷ୍ଟେଵ ସାଧ୍ଵୀ ସାଧ୍ଵଭ୍ଯଭାଷତ ॥ 110 ॥

କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯାମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନୃପାତ୍ମଜ ।

କ୍ଵ ସା ସ୍ନୁଷେତି ପୃଚ୍ଛନ୍ତୀଂ କଥଂ ଚାପି ତୁ ମନସ୍ଵିନୀମ୍ ॥ 111 ॥

ଗଚ୍ଛ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ ।

ନ ହ୍ଯହଂ ଜୀଵିତୁ ଶକ୍ତସ୍ତାମୃତେ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ॥ 112 ॥

ଇତି ରାମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍ ।

ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତା ଵଚନଂ ଯୁକ୍ତମଵ୍ଯଯମ୍ ॥ 113 ॥

ସଂସ୍ତମ୍ଭ ରାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ।

ନେଦୃଶାନାଂ ମତିର୍ମନ୍ଦା ଭଵତ୍ଯକଲୁଷାତ୍ମନାମ୍ ॥ 114 ॥

ସ୍ମୃତ୍ଵା ଵିଯୋଗଜଂ ଦୁଃଖଂ ତ୍ଯଜ ସ୍ନେହଂ ପ୍ରିଯେ ଜନେ ।

ଅତିସ୍ନେହପରିଷ୍ଵଙ୍ଗାଦ୍ଵର୍ତିରାର୍ଦ୍ରାପି ଦହ୍ଯତେ ॥ 115 ॥

ଯଦି ଗଚ୍ଛତି ପାତାଲଂ ତତୋଽଭ୍ଯଧିକମେଵ ଵା ।

ସର୍ଵଥା ରାଵଣସ୍ତାଵନ୍ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ରାଘଵ ॥ 116 ॥

ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଲଭ୍ଯତାଂ ତାଵତ୍ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ ।

ତତୋ ହାସ୍ଯତି ଵା ସୀତାଂ ନିଧନଂ ଵା ଗମିଷ୍ଯତି ॥ 117 ॥

ଯଦି ଯାତିଦିତେର୍ଗର୍ଭଂ ରାଵଣସ୍ସହ ସୀତଯା ।

ତତ୍ରାପ୍ଯେନଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନ ଚେଦ୍ଦାସ୍ଯତି ମୈଥିଲୀମ୍ ॥ 118 ॥

ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଭଦ୍ରଂ ଭଜସ୍ଵାର୍ଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ କୃପଣା ମତିଃ ।

ଅର୍ଥୋ ହି ନଷ୍ଟକାର୍ଯାର୍ଥୈର୍ନାଯତ୍ନେନାଧିଗମ୍ଯତେ ॥ 119 ॥

ଉତ୍ସାହୋ ବଲଵାନାର୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯୁତ୍ସାହାତ୍ପରଂ ବଲମ୍ ।

ସୋତ୍ସାହସ୍ଯାସ୍ତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ॥ 120 ॥

ଉତ୍ସାହଵନ୍ତଃ ପୁରୁଷା ନାଵସୀଦନ୍ତି କର୍ମସୁ ।

ଉତ୍ସାହମାତ୍ରମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସୀତାଂ ପ୍ରତିଲଭେମହି ॥ 121 ॥

ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ କାମଵୃତ୍ତତ୍ଵଂ ଶୋକଂ ସନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ ।

ମହାତ୍ମାନଂ କୃତାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ ॥ 122 ॥

ଏଵଂ ସମ୍ବୋଧିତସ୍ତତ୍ର ଶୋକୋପହତଚେତନଃ ।

ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୋକଞ୍ଚ ମୋହଞ୍ଚ ତତୋ ଧୈର୍ଯମୁପାଗମତ୍ ॥ 123 ॥

ସୋଽଭ୍ଯତିକ୍ରାମଦଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତାମଚିନ୍ତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ।

ରାମଃ ପମ୍ପାଂ ସୁରୁଚିରାଂ ରମ୍ଯପାରିପ୍ଲଵଦ୍ରୁମାମ୍ ॥ 124 ॥

ନିରୀକ୍ଷମାଣସ୍ସହସା ମହାତ୍ମା ସର୍ଵଂ ଵନଂ ନିର୍ଝରକନ୍ଦରାଶ୍ଚ ।

ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଚେତାସ୍ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିଚାର୍ଯ ଦୁଃଖୋପହତଃ ପ୍ରତସ୍ଥେ ॥ 125 ॥

ତଂ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିଲାସଗାମୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତମଵ୍ଯଗ୍ରମନା ମହାତ୍ମା ।

ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାଘଵମପ୍ରମତ୍ତୋ ରରକ୍ଷ ଧର୍ମେଣ ବଲେନ ଚୈଵ ॥ 126 ॥

ତାଵୃଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ସମୀପଚାରୀ ଚରନ୍ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନୀଯୌ ।

ଶାଖାମୃଗାଣାମଧିପସ୍ତରସ୍ଵୀ ଵିତତ୍ରସେ ନୈଵ ଚିଚେଷ୍ଟ କିଞ୍ଚିତ୍ ॥ 127 ॥

ସ ତୌ ମହାତ୍ମା ଗଜମନ୍ଦଗାମୀ ଶାଖାମୃଗସ୍ତତ୍ର ଚରଞ୍ଚରନ୍ତୌ ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷାଦଂ ପରମଂ ଜଗାମ ଚିନ୍ତାପରୀତୋ ଭଯଭାରମଗ୍ନଃ ॥ 128 ॥

ତମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯସୁଖଂ ଶରଣ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଶାଖାମୃଗସେଵିତାନ୍ତମ୍ ।

ତ୍ରସ୍ତାଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରଯୋଽଭିଜଗ୍ମୁର୍ମହୌଜସୌ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ତୌ ॥ 129 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପ୍ରଥମସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha prathamassargaḥ |

sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |

rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||

tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |

sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||

saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |

phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |

yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||

māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |

bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||

śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |

vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||

nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |

sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||

adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |

drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||

puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |

latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||

sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |

gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||

paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |

sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |

vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||

patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |

kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||

vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |

mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||

mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |

śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||

tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |

amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||

sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |

gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||

amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |

ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||

giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |

saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||

puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |

amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||

supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |

hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||

ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |

sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||

māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |

hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |

praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||

śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |

māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||

evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |

vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||

vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |

bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||

dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |

svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||

aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |

māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||

na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |

apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||

ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |

kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||

manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |

ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||

apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |

mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||

adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |

dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||

māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |

santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||

amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |

svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||

śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |

manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||

paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |

śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||

tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |

vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||

mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |

tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||

mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |

paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |

yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||

māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |

madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||

paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |

puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||

rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |

niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||

nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |

āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||

vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |

nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||

nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |

kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||

athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |

kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||

śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |

nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||

dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |

nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||

mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |

mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||

eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |

tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||

sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |

mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||

tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |

vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||

eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |

pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||

śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |

puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||

vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |

ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||

kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |

stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||

amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |

vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||

saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |

kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||

imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |

nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||

eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |

haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||

jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |

paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||

cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |

mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||

pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |

paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||

padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |

apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||

aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |

smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||

śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |

yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||

yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |

tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |

sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||

padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |

niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||

saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |

puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||

adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |

vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||

giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |

niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||

pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |

mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||

ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |

mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||

ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |

campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||

nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |

padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |

lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||

aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |

cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||

mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |

ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||

śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||

triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |

puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |

drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||

vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |

latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||

pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |

vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||

kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |

kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||

idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |

rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||

nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |

madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||

iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |

svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||

vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |

vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||

himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |

puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||

āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |

kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||

eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |

ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||

mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |

sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||

yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |

spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||

nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |

ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||

amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |

kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||

paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |

cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||

plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |

adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||

dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |

śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||

paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |

māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||

vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |

asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |

paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||

jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |

sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||

padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |

dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||

śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |

kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||

kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |

sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||

yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |

sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||

tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |

yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||

taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |

apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||

smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |

vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||

prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |

naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||

kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |

kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||

gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |

na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||

iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |

uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||

saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |

nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |

atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||

yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |

sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||

pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |

tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||

yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |

tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||

svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |

artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||

utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |

sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||

utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |

utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||

tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |

mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||

evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |

tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||

so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |

rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||

nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |

udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |

sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||

tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |

śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||

sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |

dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||

tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |

trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ प्रथमस्सर्गः ।

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।

रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ 1 ॥

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।

स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।

फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ 3 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।

यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥ 4 ॥

मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।

भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ 5 ॥

शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।

व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥ 6 ॥

नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।

सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ 7 ॥

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।

द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ 8 ॥

पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।

लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥ 9 ॥

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।

गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ 10 ॥

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।

सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥ 11 ॥

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।

वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ 12 ॥

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।

कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥ 13 ॥

विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।

मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥ 14 ॥

मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।

शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ 15 ॥

तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।

अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ 16 ॥

स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।

गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ 17 ॥

अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।

षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 18 ॥

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।

संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥ 19 ॥

पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।

अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ 20 ॥

सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारान्त्समन्ततः ।

हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ 21 ॥

अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।

सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ 22 ॥

मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।

हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥ 23 ॥

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।

प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ 24 ॥

श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।

मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ 25 ॥

एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।

वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ 26 ॥

विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।

भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥ 27 ॥

दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।

स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥ 28 ॥

अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।

मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 29 ॥

न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।

अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥ 30 ॥

अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।

कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥ 31 ॥

मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।

अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥ 32 ॥

अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।

ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥ 33 ॥

अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।

दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥ 34 ॥

मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।

सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ 35 ॥

अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।

स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥ 36 ॥

शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।

मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ 37 ॥

पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।

शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥ 38 ॥

तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।

वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥ 39 ॥

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।

तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥ 40 ॥

मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।

पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।

यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥ 41 ॥

मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।

मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥ 42 ॥

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।

पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ 43 ॥

रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।

निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ 44 ॥

नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।

आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ 45 ॥

वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ 46 ॥

नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।

कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥ 47 ॥

अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।

किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ 48 ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।

नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 49 ॥

दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।

नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ 50 ॥

मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।

ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ 51 ॥

एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।

तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ 52 ॥

सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।

मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥ 53 ॥

तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।

वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ 54 ॥

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।

पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥ 55 ॥

शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।

पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ 56 ॥

विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।

षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ 57 ॥

कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।

स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ 58 ॥

अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।

विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ 59 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।

किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥ 60 ॥

इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।

नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ 61 ॥

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।

हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥ 62 ॥

जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।

पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ 63 ॥

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।

मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ 64 ॥

पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।

पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ 65 ॥

पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।

अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ 66 ॥

अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।

स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ 67 ॥

शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।

यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥ 68 ॥

यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।

तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ 69 ॥

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।

सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ 70 ॥

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।

निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ 71 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।

पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ 72 ॥

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।

विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ 73 ॥

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।

निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ 74 ॥

पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।

मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 75 ॥

केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।

माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ 76 ॥

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।

चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ॥ 77 ॥

नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ।

पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।

लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ 78 ॥

अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।

चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 79 ॥

मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।

केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥ 80 ॥

शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 81 ॥

त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ।

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।

द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥ 82 ॥

वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।

लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥ 83 ॥

पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।

वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥ 84 ॥

केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।

केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥ 85 ॥

इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।

रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥ 86 ॥

निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।

मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ 87 ॥

इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।

स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥ 88 ॥

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।

विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ 89 ॥

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।

पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥ 90 ॥

आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।

कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ 91 ॥

एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।

रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥ 92 ॥

मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।

स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ 93 ॥

यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।

स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ 94 ॥

नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।

रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥ 95 ॥

अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।

काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ 96 ॥

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।

चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥ 97 ॥

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।

अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ॥ 98 ॥

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।

श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ 99 ॥

पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।

मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ 100 ॥

व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ।

अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।

पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥ 101 ॥

जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।

सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥ 102 ॥

पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।

धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥ 103 ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।

कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥ 104 ॥

किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।

सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥ 105 ॥

या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।

सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ 106 ॥

तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।

या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥ 107 ॥

तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।

अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥ 108 ॥

स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।

वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ 109 ॥

प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।

नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ 110 ॥

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।

क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥ 111 ॥

गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।

न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ 112 ॥

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।

उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ 113 ॥

संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।

नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ 114 ॥

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।

अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ 115 ॥

यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।

सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥ 116 ॥

प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।

ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ 117 ॥

यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।

तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥ 118 ॥

स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।

अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥ 119 ॥

उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।

सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ 120 ॥

उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।

उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥ 121 ॥

त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।

महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ 122 ॥

एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।

त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥ 123 ॥

सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।

रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥ 124 ॥

निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।

उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ 125 ॥

तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।

स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ 126 ॥

तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।

शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ 127 ॥

स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।

दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥ 128 ॥

तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।

त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ 129 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥