ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସଚିଵୈସ୍ସହ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ କୁପିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁମୋଚାସନମାତ୍ମଵାନ୍ ॥ 1 ॥
ସଚିଵାନବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଗୁରୁଲାଘଵମ୍ ।
ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ୍ମନ୍ତ୍ରକୁଶଲୋ ମନ୍ତ୍ରେଷୁ ପରିନିଷ୍ଠିତାନ୍ ॥ 2 ॥
ନ ମେ ଦୁର୍ଵ୍ଯାହୃତଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନାପି ମେ ଦୁରନୁଷ୍ଠିତମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାଘଵଭ୍ରାତା କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କିମିତି ଚିନ୍ତଯେ ॥ 3 ॥
ଅସୁହୃଦ୍ଭିର୍ମମାମିତ୍ରୈର୍ନିତ୍ଯମନ୍ତରଦର୍ଶିଭିଃ ।
ମମ ଦୋଷାନସମ୍ଭୂତାନ୍ ଶ୍ରାଵିତୋ ରାଘଵାନୁଜଃ ॥ 4 ॥
ଅତ୍ର ତାଵଦ୍ଯଥାବୁଦ୍ଧି ସର୍ଵୈରେଵ ଯଥାଵିଧି ।
ଭାଵସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯସ୍ତାଵଦ୍ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନିପୁଣଂ ଶନୈଃ ॥ 5 ॥
ନ ଖଲ୍ଵସ୍ତି ମମ ତ୍ରାସୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣାନ୍ନାପି ରାଘଵାତ୍ ।
ମିତ୍ରଂ ତ୍ଵସ୍ଥାନକୁପିତଂ ଜନଯତ୍ଯେଵ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ॥ 6 ॥
ସର୍ଵଥା ସୁକରଂ ମିତ୍ରଂ ଦୁଷ୍କରଂ ପରିପାଲନମ୍ ।
ଅନିତ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଛ ଚିତ୍ତାନାଂ ପ୍ରୀତିରଲ୍ପେପି ଭିଦ୍ଯତେ ॥ 7 ॥
ଅତୋ ନିମିତ୍ତଂ ତ୍ରସ୍ତୋହଂ ରାମେଣ ତୁ ମହାତ୍ମନା ।
ଯନ୍ମଯୋପକୃତଂ ଶକ୍ଯଂ ପ୍ରତିକର୍ତୁଂ ନ ତନ୍ମଯା ॥ 8 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ହନୁମାନ୍ହରିପୁଙ୍ଗଵଃ ।
ଉଵାଚ ସ୍ଵେନ ତର୍କେଣ ମଧ୍ଯେ ଵାନରମନ୍ତ୍ରିଣାମ୍ ॥ 9 ॥
ସର୍ଵଥା ନୈତଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ହରିଗଣେଶ୍ଵର ।
ନ ଵିସ୍ମରସି ସୁସ୍ନିଗ୍ଧମୁପକାର କୃତଂ ଶୁଭମ୍ ॥ 10 ॥
ରାଘଵେଣ ତୁ ଵୀରେଣ ଭଯମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦୂରତଃ ।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ହତୋ ଵାଲୀ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥ 11 ॥
ସର୍ଵଥା ପ୍ରଣଯାତ୍କୃଦ୍ଧୋ ରାଘଵୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।
ଭ୍ରାତରଂ ସମ୍ପ୍ରହିତଵାନ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନମ୍ ॥ 12 ॥
ତ୍ଵଂ ପ୍ରମତ୍ତୋ ନ ଜାନୀଷେ କାଲଂ କାଲଵିଦାଂ ଵର ।
ଫୁଲ୍ଲସପ୍ତଚ୍ଛଦଶ୍ଯାମା ପ୍ରଵୃତ୍ତା ତୁ ଶରଚ୍ଛିଵା ॥ 13 ॥
ନିର୍ମଲଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରା ଦ୍ଯୌଃ ପ୍ରନଷ୍ଟଵଲାହକା ।
ପ୍ରସନ୍ନାଶ୍ଚ ଦିଶସ୍ସର୍ଵାସ୍ସରିତଶ୍ଚ ସରାଂସି ଚ ॥ 14 ॥
ପ୍ରାପ୍ତମୁଦ୍ଯୋଗକାଲଂ ତୁ ନାଵୈଷି ହରିପୁଙ୍ଗଵ ।
ତ୍ଵଂ ପ୍ରମତ୍ତ ଇତି ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଯମିହାଗତଃ ॥ 15 ॥
ଆର୍ତସ୍ଯ ହୃତଦାରସ୍ଯ ପୁରୁଷଂ ପୁରୁଷାନ୍ତରାତ୍ ।
ଵଚନଂ ମର୍ଷଣୀଯଂ ତେ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 16 ॥
କୃତାପରାଧସ୍ଯ ହି ତେ ନାନ୍ଯତ୍ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ କ୍ଷମମ୍ ।
ଅନ୍ତରେଣାଞ୍ଜଲିଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ପ୍ରସାଦନାତ୍ ॥ 17 ॥
ନିଯୁକ୍ତୈର୍ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵାଚ୍ଯୋ ହ୍ଯଵଶ୍ଯଂ ପାର୍ଥିଵୋ ହିତମ୍ ।
ଅତ ଏଵ ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରଵୀମ୍ଯଵଧୃତଂ ଵଚଃ ॥ 18 ॥
ଅଭିକ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ସମର୍ଥୋ ହି ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାଘଵଃ ।
ସଦେଵାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵଂ ଵଶେ ସ୍ଥାପଯିତୁଂ ଜଗତ୍ ॥ 19 ॥
ନ ସ କ୍ଷମଃ କୋପଯିତୁଂ ଯଃ ପ୍ରସାଦ୍ଯଃ ପୁନର୍ଭଵେତ୍ ।
ପୂର୍ଵୋପକାରଂ ସ୍ମରତା କୃତଜ୍ଞେନ ଵିଶେଷତଃ ॥ 20 ॥
ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନା ପ୍ରଣମ୍ଯ ତ୍ଵଂ ସପୁତ୍ରସ୍ସସୁହୃଜ୍ଜନଃ ।
ରାଜଂସ୍ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ସମଯେ ଭର୍ତୁର୍ଭାର୍ଯେଵ ତଦ୍ଵଶଃ ॥ 21 ॥
ନ ରାମରାମାନୁଜଶାସନଂ ତ୍ଵଯା କପୀନ୍ଦ୍ର ଯୁକ୍ତଂ ମନସାଽପ୍ଯପୋହିତୁମ୍ ।
ମନୋ ହି ତେ ଜ୍ଞାସ୍ଯତି ମାନୁଷଂ ବଲଂ ସ ରାଘଵସ୍ଯାସ୍ଯ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଵର୍ଚସଃ ॥ 22 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
aṅgadasya vacaśśrutvā sugrīvassacivaissaha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||
na me durvyāhṛtaṃ kiñcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||
ato nimittaṃ trastohaṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṅgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
sarvathā naitadāścaryaṃ yastvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||
rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
sarvathā praṇayātkṛddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭavalāhakā |
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṅgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
ārtasya hṛtadārasya puruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
abhikruddhassamartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndra yuktaṃ manasā'pyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।
अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवस्सचिवैस्सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ 1 ॥
सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ॥ 2 ॥
न मे दुर्व्याहृतं किञ्चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ 3 ॥
असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ 4 ॥
अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।
भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ 5 ॥
न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ 6 ॥
सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।
अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते ॥ 7 ॥
अतो निमित्तं त्रस्तोहं रामेण तु महात्मना ।
यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ 8 ॥
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ 9 ॥
सर्वथा नैतदाश्चर्यं यस्त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम् ॥ 10 ॥
राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ 11 ॥
सर्वथा प्रणयात्कृद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 12 ॥
त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ 13 ॥
निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टवलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च ॥ 14 ॥
प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ 15 ॥
आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ 16 ॥
कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ 17 ॥
नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम् ।
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ 18 ॥
अभिक्रुद्धस्समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ 19 ॥
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ 20 ॥
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः ॥ 21 ॥
न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्र युक्तं मनसाऽप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं स राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ 22 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
aṅgadasya vacaśśrutvā sugrīvassacivaissaha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||
na me durvyāhṛtaṃ kiñcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||
ato nimittaṃ trastohaṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṅgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
sarvathā naitadāścaryaṃ yastvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||
rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
sarvathā praṇayātkṛddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭavalāhakā |
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṅgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
ārtasya hṛtadārasya puruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
abhikruddhassamartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndra yuktaṃ manasā'pyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.