ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଏତଚ୍ଚ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସୁଭାଷିତମ୍ ।
ପ୍ରତ୍ଯଯାର୍ଥଂ ମହାତେଜା ରାମୋ ଜଗ୍ରାହ କାର୍ମୁକମ୍ ॥ 1 ॥
ସ ଗୃହୀତ୍ଵା ଧନୁର୍ଘୋରଂ ଶରମେକଂ ଚ ମାନଦଃ ।
ସାଲମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଚିକ୍ଷେପ ଜ୍ଯାସ୍ଵନୈଃ ପୂରଯନ୍ଦିଶଃ ॥ 2 ॥
ସ ଵିସୃଷ୍ଟୋ ବଲଵତା ବାଣସ୍ସ୍ଵର୍ଣପରିଷ୍କୃତଃ ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ସାଲାନ୍ ଗିରିପ୍ରସ୍ଥଂ ସପ୍ତ ଭୂମିଂ ଵିଵେଶ ହ ॥ 3 ॥
ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ ମୁହୂର୍ତେନ ଧରାଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ମହାଜଵଃ ।
ନିଷ୍ପତ୍ଯ ଚ ପୁନସ୍ତୂର୍ଣଂ ସ୍ଵତୂଣୀଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ॥ 4 ॥
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସପ୍ତ ନିର୍ଭିନ୍ନାନ୍ସାଲାନ୍ଵାନରପୁଙ୍ଗଵଃ ।
ରାମସ୍ଯ ଶରଵେଗେନ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ ॥ 5 ॥
ସ ମୂର୍ଧ୍ନା ନ୍ଯପତଦଭ୍ମୌ ପ୍ରଲମ୍ବୀକୃତଭୂଷଣଃ ।
ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପରମପ୍ରୀତୋ ରାଘଵାଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ॥ 6 ॥
ଇଦଂ ଚୋଵାଚ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ କର୍ମଣା ତେନ ହର୍ଷିତଃ ।
ରାମଂ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶୂରମଵସ୍ଥିତମ୍ ॥ 7 ॥
ସେନ୍ଦ୍ରାନପି ସୁରାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ଵଂ ବାଣୈଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ସମର୍ଥସ୍ସମରେ ହନ୍ତୁଂ କିଂ ପୁନ ର୍ଵାଲିନଂ ପ୍ରଭୋ ॥ 8 ॥
ଯେନ ସପ୍ତମହାସାଲା ଗିରିର୍ଭୂମିଶ୍ଚ ଦାରିତାଃ ।
ବାଣେନୈକେନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସ୍ଥାତା ତେ କୋ ରଣାଗ୍ରତଃ ॥ 9 ॥
ଅଦ୍ଯ ମେ ଵିଗତଶ୍ଶୋକଃ ପ୍ରୀତିରଦ୍ଯ ପରା ମମ ।
ସୁହୃଦଂ ତ୍ଵାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମହେନ୍ଦ୍ରଵରୁଣୋପମମ୍ ॥ 10 ॥
ତମଦ୍ଯୈଵ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ମେ ଵୈରିଣଂ ଭ୍ରାତୃରୂପିଣମ୍ ।
ଵାଲିନଂ ଜହି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମଯା ବଦ୍ଧୋଽଯମଞ୍ଜଲିଃ ॥ 11 ॥
ତତୋ ରାମଃ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଗତଂ ଵଚଃ ॥ 12 ॥
ଅସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛେମ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମଗ୍ରତଃ ।
ଗତ୍ଵା ଚାହ୍ଵଯ ସୁଗ୍ରୀଵ ଵାଲିନଂ ଭ୍ରାତୃଗନ୍ଧିନମ୍ ॥ 13 ॥
ସର୍ଵେ ତେ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନଃ ପୁରୀମ୍ ।
ଵୃକ୍ଷୈରାତ୍ମାନମାଵୃତ୍ଯ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ଗହନେ ଵନେ ॥ 14 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵ୍ଯନଦଦ୍ଘୋରଂ ଵାଲିନୋଽଽହ୍ଵାନକାରଣାତ୍ ।
ଗାଢଂ ପରିହିତୋ ଵେଗାନ୍ନାଦୈର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵାମ୍ବରମ୍ ॥ 15 ॥
ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିନଦଂ ଭ୍ରାତୁଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଲୀ ମହାବଲଃ ।
ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ସୁସଂରବ୍ଧୋ ଭାସ୍କରୋଽସ୍ତତଟାଦିଵ ॥ 16 ॥
ତତସ୍ସୁତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାଲିସୁଗ୍ରୀଵଯୋରଭୂତ୍ ।
ଗଗନେ ଗ୍ରହଯୋର୍ଘୋରଂ ବୁଧାଙ୍ଗାରକଯୋରିଵ ॥ 17 ॥
ତଲୈରଶନିକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ଵଜ୍ରକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିଭିଃ ।
ଜଘ୍ନତୁସ୍ସମରେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଭ୍ରାତରୌ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତୌ ॥ 18 ॥
ତତୋ ରାମୋ ଧନୁଷ୍ପାଣିସ୍ତାଵୁଭୌ ସମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯତୁ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସଦୃଶୌ ଵୀରାଵୁଭୌ ଦେଵାଵିଵାଶ୍ଵିନୌ ॥ 19 ॥
ଯନ୍ନାଵଗଚ୍ଛତ୍ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାଲିନଂ ଵାପି ରାଘଵଃ ।
ତତୋ ନ କୃତଵାନ୍ବୁଦ୍ଧିଂ ମୋକ୍ତୁମନ୍ତକରଂ ଶରମ୍ ॥ 20 ॥
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଭଗ୍ନସ୍ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତେନ ଵାଲିନା ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ରାଘଵଂ ନାଥମୃଶ୍ଯମୂକଂ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵେ ॥ 21 ॥
କ୍ଲାନ୍ତୋ ରୁଧିରସିକ୍ତାଙ୍ଗଃ ପ୍ରହାରୈର୍ଜର୍ଝରୀକୃତଃ ।
ଵାଲିନାଽଭିଦ୍ରୁତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଵନମ୍ ॥ 22 ॥
ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଵନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲୀ ଶାପଭଯାର୍ଦିତଃ ।
ମୁକ୍ତୋ ହ୍ଯସି ତ୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ନିଵୃତ୍ତୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ॥ 23 ॥
ରାଘଵୋଽସି ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ଚୈଵ ହନୂମତା ।
ତଦେଵ ଵନମାଗଚ୍ଛତ୍ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ ॥ 24 ॥
ତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଗତଂ ରାମଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସହଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ।
ହ୍ରୀମାନ୍ଦୀନମୁଵାଚେଦଂ ଵସୁଧାମଵଲୋକଯନ୍ ॥ 25 ॥
ଆହ୍ଵଯସ୍ଵେତି ମାମୁକ୍ତ୍ଵା ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ଚ ଵିକ୍ରମମ୍ ।
ଵୈରିଣା ଘାତଯିତ୍ଵା ଚ କିମିଦାନୀଂ ତ୍ଵଯା କୃତମ୍ ॥ 26 ॥
ତାମେନ ଵେଲାଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ରାଘଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ।
ଵାଲିନଂ ନ ନିହନ୍ମୀତି ତତୋ ନାହମିତୋ ଵ୍ରଜେ ॥ 27 ॥
ତସ୍ଯ ଚୈଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
କରୁଣଂ ଦୀନଯା ଵାଚା ରାଘଵଃ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 28 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵ ଶ୍ରୂଯାତାଂ ତାତ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ଵ୍ଯପନୀଯତାମ୍ ।
କାରଣଂ ଯେନ ବାଣୋଽଯଂ ନ ମଯା ସ ଵିସର୍ଜିତଃ ॥ 29 ॥
ଅଲଙ୍କାରେଣ ଵେଷେଣ ପ୍ରମାଣେନ ଗତେନ ଚ ।
ତ୍ଵଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵ ଵାଲୀ ଚ ସଦୃଶୌ ସ୍ଥଃ ପରସ୍ପରମ୍ ॥ 30 ॥
ସ୍ଵରେଣ ଵର୍ଚସା ଚୈଵ ପ୍ରେକ୍ଷିତେନ ଚ ଵାନର ।
ଵିକ୍ରମେଣ ଚ ଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵ୍ଯକ୍ତିଂ ଵାଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ ॥ 31 ॥
ତତୋଽହଂ ରୂପସାଦୃଶ୍ଯାନ୍ମୋହିତୋ ଵାନରୋତ୍ତମ ।
ନୋତ୍ସୃଜାମି ମହାଵେଗଂ ଶରଂ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣମ୍ ॥ 32 ॥
ଜୀଵିତାନ୍ତକରଂ ଘୋରଂ ସାଦୃଶ୍ଯାତ୍ତୁ ଵିଶଙ୍କିତଃ ।
ମୂଲଘାତୋ ନ ନୌ ସ୍ଯାଦ୍ଧି ଦ୍ଵଯୋରପି କୃତୋ ମଯା ॥ 33 ॥
ତ୍ଵଯି ଵୀରେ ଵିପନ୍ନେ ହି ଅଜ୍ଞାନାଲ୍ଲାଘଵାନ୍ମଯା ।
ମୌଢ୍ଯଂ ଚ ମମ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଖ୍ଯାପିତଂ ସ୍ଯାତ୍କପୀଶ୍ଵର ॥ 34 ॥
ଦତ୍ତାଭଯଵଧୋ ନାମ ପାତକଂ ମହଦୁଚ୍ଯତେ ।
ଅହଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ସୀତା ଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ ॥ 35 ॥
ତ୍ଵଦଧୀନା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ଶରଣଂ ଭଵାନ୍ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ମା ମା ଶଙ୍କେଶ୍ଚ ଵାନର ॥ 36 ॥
ଏତନ୍ମୁହୂର୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵ ପଶ୍ଯ ଵାଲିନମାହଵେ ।
ନିରସ୍ତମିଷୁଣୈକେନ ଵେଷ୍ଟମାନଂ ମହୀତଲେ ॥ 37 ॥
ଅଭିଜ୍ଞାନଂ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵମାତ୍ମନୋ ଵାନରେଶ୍ଵର ।
ଯେନ ତ୍ଵାମଭିଜାନୀଯାଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧମୁପାଗତମ୍ ॥ 38 ॥
ଗଜପୁଷ୍ପୀମିମାଂ ଫୁଲ୍ଲାମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଶୁଭଲକ୍ଷଣାମ୍ ।
କୁରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ୍ଠେଽସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 39 ॥
ତତୋ ଗିରିତଟେ ଜାତାମୁତ୍ପାଟ୍ଯ କୁସୁମାକୁଲାମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଗଜପୁଷ୍ପୀଂ ତାଂ ତସ୍ଯ କଣ୍ଠେ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ ॥ 40 ॥
ସ ତଯା ଶୁଶୁଭେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଲତଯା କଣ୍ଠସକ୍ତଯା ।
ମାଲଯେଵ ବଲାକାନାଂ ସସନ୍ଧ୍ଯ ଇଵ ତୋଯଦଃ ॥ 41 ॥
ଵିଭ୍ରାଜମାନୋ ଵପୁଷା ରାମଵାକ୍ଯସମାହିତଃ ।
ଜଗାମ ସହ ରାମେଣ କିଷ୍କିନ୍ଥାଂ ଵାଲିପାଲିତାମ୍ ॥ 42 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvādaśassargaḥ |
etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |
pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 1 ||
sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ |
sālamuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 2 ||
sa visṛṣṭo balavatā bāṇassvarṇapariṣkṛtaḥ |
bhittvā sālān giriprasthaṃ sapta bhūmiṃ viveśa ha || 3 ||
praviṣṭaśca muhūrtena dharāṃ bhittvā mahājavaḥ |
niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4 ||
tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṅgavaḥ |
rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 5 ||
sa mūrdhnā nyapatadabhmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |
sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 6 ||
idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ |
rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 7 ||
sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |
samarthassamare hantuṃ kiṃ puna rvālinaṃ prabho || 8 ||
yena saptamahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ |
bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 9 ||
adya me vigataśśokaḥ prītiradya parā mama |
suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 10 ||
tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 11 ||
tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |
pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugataṃ vacaḥ || 12 ||
asmādgacchema kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ |
gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 13 ||
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |
vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 14 ||
sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino''hvānakāraṇāt |
gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 15 ||
taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |
niścakrāma susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 16 ||
tatassutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt |
gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 17 ||
talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ |
jaghnatussamare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 18 ||
tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣyatu |
anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau || 19 ||
yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |
tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 20 ||
etasminnantare bhagnassugrīvastena vālinā |
apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 21 ||
klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjharīkṛtaḥ |
vālinā'bhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam || 22 ||
taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayārditaḥ |
mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahādyutiḥ || 23 ||
rāghavo'si saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |
tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ || 24 ||
taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvassahalakṣmaṇam |
hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 25 ||
āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam |
vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 26 ||
tāmena velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |
vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 27 ||
tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 28 ||
sugrīva śrūyātāṃ tāta krodhaśca vyapanīyatām |
kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 29 ||
alaṅkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |
tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 30 ||
svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara |
vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 31 ||
tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama |
notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 32 ||
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ sādṛśyāttu viśaṅkitaḥ |
mūlaghāto na nau syāddhi dvayorapi kṛto mayā || 33 ||
tvayi vīre vipanne hi ajñānāllāghavānmayā |
mauḍhyaṃ ca mama bālyaṃ ca khyāpitaṃ syātkapīśvara || 34 ||
dattābhayavadho nāma pātakaṃ mahaducyate |
ahaṃ ca lakṣmaṇaścaiva sītā ca varavarṇinī || 35 ||
tvadadhīnā vayaṃ sarve vane'smin śaraṇaṃ bhavān |
tasmādyudhyasva bhūyastvaṃ mā mā śaṅkeśca vānara || 36 ||
etanmuhūrte sugrīva paśya vālinamāhave |
nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 37 ||
abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara |
yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 38 ||
gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām |
kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 39 ||
tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumākulām |
lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 40 ||
sa tayā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭhasaktayā |
mālayeva balākānāṃ sasandhya iva toyadaḥ || 41 ||
vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ |
jagāma saha rāmeṇa kiṣkinthāṃ vālipālitām || 42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvādaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्वादशस्सर्गः ।
एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् ।
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ 1 ॥
स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः ।
सालमुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ 2 ॥
स विसृष्टो बलवता बाणस्स्वर्णपरिष्कृतः ।
भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थं सप्त भूमिं विवेश ह ॥ 3 ॥
प्रविष्टश्च मुहूर्तेन धरां भित्त्वा महाजवः ।
निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥ 4 ॥
तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुङ्गवः ।
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥ 5 ॥
स मूर्ध्ना न्यपतदभ्मौ प्रलम्बीकृतभूषणः ।
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥ 6 ॥
इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः ।
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥ 7 ॥
सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ ।
समर्थस्समरे हन्तुं किं पुन र्वालिनं प्रभो ॥ 8 ॥
येन सप्तमहासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः ।
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ 9 ॥
अद्य मे विगतश्शोकः प्रीतिरद्य परा मम ।
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ 10 ॥
तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् ।
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ 11 ॥
ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः ॥ 12 ॥
अस्माद्गच्छेम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः ।
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ 13 ॥
सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥ 14 ॥
सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनोऽऽह्वानकारणात् ।
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ 15 ॥
तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः ।
निश्चक्राम सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव ॥ 16 ॥
ततस्सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत् ।
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥ 17 ॥
तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः ।
जघ्नतुस्समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥ 18 ॥
ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्यतु ।
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ ॥ 19 ॥
यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः ।
ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥ 20 ॥
एतस्मिन्नन्तरे भग्नस्सुग्रीवस्तेन वालिना ।
अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ 21 ॥
क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्झरीकृतः ।
वालिनाऽभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम् ॥ 22 ॥
तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयार्दितः ।
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाद्युतिः ॥ 23 ॥
राघवोऽसि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता ।
तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ 24 ॥
तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवस्सहलक्ष्मणम् ।
ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥ 25 ॥
आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् ।
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥ 26 ॥
तामेन वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः ।
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥ 27 ॥
तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥ 28 ॥
सुग्रीव श्रूयातां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम् ।
कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः ॥ 29 ॥
अलङ्कारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च ।
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ 30 ॥
स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर ।
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ 31 ॥
ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम ।
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥ 32 ॥
जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात्तु विशङ्कितः ।
मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरपि कृतो मया ॥ 33 ॥
त्वयि वीरे विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया ।
मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात्कपीश्वर ॥ 34 ॥
दत्ताभयवधो नाम पातकं महदुच्यते ।
अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी ॥ 35 ॥
त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिन् शरणं भवान् ।
तस्माद्युध्यस्व भूयस्त्वं मा मा शङ्केश्च वानर ॥ 36 ॥
एतन्मुहूर्ते सुग्रीव पश्य वालिनमाहवे ।
निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥ 37 ॥
अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर ।
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥ 38 ॥
गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम् ।
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 39 ॥
ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमाकुलाम् ।
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ 40 ॥
स तया शुशुभे श्रीमान् लतया कण्ठसक्तया ।
मालयेव बलाकानां ससन्ध्य इव तोयदः ॥ 41 ॥
विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः ।
जगाम सह रामेण किष्किन्थां वालिपालिताम् ॥ 42 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvādaśassargaḥ |
etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |
pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 1 ||
sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ |
sālamuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 2 ||
sa visṛṣṭo balavatā bāṇassvarṇapariṣkṛtaḥ |
bhittvā sālān giriprasthaṃ sapta bhūmiṃ viveśa ha || 3 ||
praviṣṭaśca muhūrtena dharāṃ bhittvā mahājavaḥ |
niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4 ||
tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṅgavaḥ |
rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 5 ||
sa mūrdhnā nyapatadabhmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |
sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 6 ||
idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ |
rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 7 ||
sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |
samarthassamare hantuṃ kiṃ puna rvālinaṃ prabho || 8 ||
yena saptamahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ |
bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 9 ||
adya me vigataśśokaḥ prītiradya parā mama |
suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 10 ||
tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 11 ||
tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |
pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugataṃ vacaḥ || 12 ||
asmādgacchema kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ |
gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 13 ||
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |
vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 14 ||
sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino''hvānakāraṇāt |
gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 15 ||
taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |
niścakrāma susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 16 ||
tatassutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt |
gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 17 ||
talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ |
jaghnatussamare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 18 ||
tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣyatu |
anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau || 19 ||
yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |
tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 20 ||
etasminnantare bhagnassugrīvastena vālinā |
apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 21 ||
klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjharīkṛtaḥ |
vālinā'bhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam || 22 ||
taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayārditaḥ |
mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahādyutiḥ || 23 ||
rāghavo'si saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |
tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ || 24 ||
taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvassahalakṣmaṇam |
hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 25 ||
āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam |
vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 26 ||
tāmena velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |
vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 27 ||
tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 28 ||
sugrīva śrūyātāṃ tāta krodhaśca vyapanīyatām |
kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 29 ||
alaṅkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |
tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 30 ||
svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara |
vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 31 ||
tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama |
notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 32 ||
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ sādṛśyāttu viśaṅkitaḥ |
mūlaghāto na nau syāddhi dvayorapi kṛto mayā || 33 ||
tvayi vīre vipanne hi ajñānāllāghavānmayā |
mauḍhyaṃ ca mama bālyaṃ ca khyāpitaṃ syātkapīśvara || 34 ||
dattābhayavadho nāma pātakaṃ mahaducyate |
ahaṃ ca lakṣmaṇaścaiva sītā ca varavarṇinī || 35 ||
tvadadhīnā vayaṃ sarve vane'smin śaraṇaṃ bhavān |
tasmādyudhyasva bhūyastvaṃ mā mā śaṅkeśca vānara || 36 ||
etanmuhūrte sugrīva paśya vālinamāhave |
nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 37 ||
abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara |
yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 38 ||
gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām |
kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 39 ||
tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumākulām |
lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 40 ||
sa tayā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭhasaktayā |
mālayeva balākānāṃ sasandhya iva toyadaḥ || 41 ||
vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ |
jagāma saha rāmeṇa kiṣkinthāṃ vālipālitām || 42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvādaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.