Valmiki Ramayana Kishkindha Kanda Sarga 32 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the English meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — English

Hearing that Lakshmana is angry, Sugriva leaves his seat and consults his ministers, wondering what fault of his could have provoked this anger, since he knows of no wrong word or deed of his and suspects enemies have told Lakshmana false faults. He says he fears not Lakshmana or Raghava but the anger of a friend roused without cause, and asks his counselors to ascertain the matter carefully. Hanuman then tells Sugriva that Raghava is surely angry out of affection and has sent Lakshmana, and that Sugriva, heedless of the time, has not noticed that the auspicious autumn, the season for effort, has arrived. Hanuman advises that Sugriva, having committed an offense, should propitiate Lakshmana with folded hands and bow to him with his sons and friends, submitting to Rama's will, since the enraged Raghava is able to subdue the whole world.

AI-generated · not yet verified

The English meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।

Shloka 1

अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवस्सचिवैस्सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ 1 ॥

aṅgadasya vacaśśrutvā sugrīvassacivaissaha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||

Hearing Angada's words, the self-possessed Sugriva, together with his ministers, on hearing that Lakshmana was angry, released his seat. ^AI

Shloka 2

सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ॥ 2 ॥

sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||

Having weighed what was weighty and light, he, skilled in counsel, spoke these words to his ministers, who were knowers of counsel and firmly established in counsel. ^AI

Shloka 3

न मे दुर्व्याहृतं किञ्चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ 3 ॥

na me durvyāhṛtaṃ kiñcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||

No ill-spoken word of mine is there, nor any wrong deed of mine; why then is Lakshmana, the brother of Raghava, angry? Thus I ponder. ^AI

Shloka 4

असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ 4 ॥

asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||

By unfriendly ones, my enemies, who ever look for faults, the younger brother of Raghava has been made to hear faults of mine that do not exist. ^AI

Shloka 5

अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।
भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ 5 ॥

atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||

Here, then, let all of you, each according to his understanding and in due manner, carefully and gently ascertain the certainty of the matter. ^AI

Shloka 6

न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ 6 ॥

na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||

Indeed I have no fear of Lakshmana, nor of Raghava; but a friend angered without cause does indeed give rise to alarm. ^AI

Shloka 7

सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।
अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते ॥ 7 ॥

sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||

In every way a friend is easy to make, but hard to preserve; and because minds are inconstant, affection is broken even over a little thing. ^AI

Shloka 8

अतो निमित्तं त्रस्तोहं रामेण तु महात्मना ।
यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ 8 ॥

ato nimittaṃ trastohaṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||

Therefore I am afraid on account of the great-souled Rama: the help I have received from him I am unable to repay. ^AI

Shloka 9

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ 9 ॥

sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṅgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||

Thus addressed by Sugriva, Hanuman, the foremost of the monkeys, spoke in the midst of the monkey counsellors, according to his own reasoning. ^AI

Shloka 10

सर्वथा नैतदाश्चर्यं यस्त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम् ॥ 10 ॥

sarvathā naitadāścaryaṃ yastvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||

In no way is this a wonder, O lord of the monkey host, that you do not forget the well-meant and auspicious service rendered with great affection. ^AI

Shloka 11

राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ 11 ॥

rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||

By the valiant Raghava, Vali — whose prowess was equal to that of Indra — was slain for your sake, having cast off fear far away. ^AI

Shloka 12

सर्वथा प्रणयात्कृद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 12 ॥

sarvathā praṇayātkṛddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||

Raghava is surely angry out of affection; there is no doubt in this. He has sent his brother Lakshmana, the increaser of fortune. ^AI

Shloka 13

त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ 13 ॥

tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||

You, heedless, do not know the time, O best of those who know time. The auspicious autumn has arrived, dark as a blossoming saptacchada tree. ^AI

Shloka 14

निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टवलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च ॥ 14 ॥

nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭavalāhakā |
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||

The sky is clear of clouds, with pure planets and stars; all the directions are serene, and so are the rivers and the lakes. ^AI

Shloka 15

प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ 15 ॥

prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṅgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||

The time for effort has come, yet you do not perceive it, O foremost of monkeys. That you are heedless is plain, for this Lakshmana has come here. ^AI

Shloka 16

आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ 16 ॥

ārtasya hṛtadārasya puruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||

The words of the great-souled Raghava, who is afflicted and whose wife has been stolen, spoken to one man concerning another man, must be borne with patience by you. ^AI

Shloka 17

कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ 17 ॥

kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||

For you who have committed an offense, I see no other means of atonement except propitiating Lakshmana with folded hands. ^AI

Shloka 18

नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम् ।
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ 18 ॥

niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||

A king must certainly be told what is beneficial by appointed counselors; therefore, casting aside fear, I speak words that have been ascertained. ^AI

Shloka 19

अभिक्रुद्धस्समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ 19 ॥

abhikruddhassamartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||

For the enraged Raghava is able, having raised his bow, to bring the whole world with gods, demons and gandharvas under his control. ^AI

Shloka 20

न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ 20 ॥

na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||

He is not fit to be provoked, he who must again be propitiated, especially by one who remembers former kindness and is grateful. ^AI

Shloka 21

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः ॥ 21 ॥

tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||

Bowing your head to him, O king, with your sons and friends, stand within the treaty, subject to his will as a wife is to her husband. ^AI

Shloka 22

न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्र युक्तं मनसाऽप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं स राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ 22 ॥

na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndra yuktaṃ manasā'pyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||

O lord of the monkeys, it is not proper for you to set aside even in your mind the command of Rama and the younger brother of Rama; for your mind will come to know the human strength of this Raghava, who has the splendor of the lord of the gods. ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।

अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवस्सचिवैस्सह ।

लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ 1 ॥

सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।

मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ॥ 2 ॥

न मे दुर्व्याहृतं किञ्चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।

लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ 3 ॥

असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।

मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ 4 ॥

अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।

भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ 5 ॥

न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।

मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ 6 ॥

सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।

अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते ॥ 7 ॥

अतो निमित्तं त्रस्तोहं रामेण तु महात्मना ।

यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ 8 ॥

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः ।

उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ 9 ॥

सर्वथा नैतदाश्चर्यं यस्त्वं हरिगणेश्वर ।

न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम् ॥ 10 ॥

राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।

त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ 11 ॥

सर्वथा प्रणयात्कृद्धो राघवो नात्र संशयः ।

भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 12 ॥

त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर ।

फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ 13 ॥

निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टवलाहका ।

प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च ॥ 14 ॥

प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव ।

त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ 15 ॥

आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात् ।

वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ 16 ॥

कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।

अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ 17 ॥

नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम् ।

अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ 18 ॥

अभिक्रुद्धस्समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।

सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ 19 ॥

न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत् ।

पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ 20 ॥

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्ससुहृज्जनः ।

राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः ॥ 21 ॥

न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्र युक्तं मनसाऽप्यपोहितुम् ।

मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं स राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ 22 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

4.32 किष्किन्धाकाण्ड - द्वात्रिंश सर्गः