Valmiki Ramayana Kishkindha Kanda Sarga 3 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

ऋष्यमूक पर्वतबाट हनुमान्ले भिक्षुको रूप धारण गरी राम र लक्ष्मण भएतिर हाम फाले र विनयपूर्वक प्रणाम गरे। उनले ती वीरहरूको प्रशंसा गर्दै तिनीहरू को हुन् र कसरी यो देशमा आए भनी सोधे। हनुमान्ले आफूलाई सुग्रीवका मन्त्री र दूत बताउँदै धर्मात्मा सुग्रीव तिमी दुवैसँग मित्रता चाहन्छन् भने। हनुमान्को वाणी सुनेर रामले लक्ष्मणलाई यो दूत विनीत र व्याकरणज्ञ छ भनी प्रशंसा गरे। अन्तमा लक्ष्मणले हनुमान्लाई सम्बोधन गर्दै सुग्रीवका गुण जानेका हुँदा उनलाई खोज्न जाने र उनका वचनअनुसार गर्ने बताए।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ तृतीयस्सर्गः ।

Shloka 1

वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ 1 ॥

vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||

महात्मा सुग्रीवको वचन जानेर हनुमान्‌ले ऋष्यमूक पर्वतबाट राघवहरू जहाँ थिए त्यहाँतिर हाम फाले। ^AI

Shloka 2

कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः ।
भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥ 2 ॥

kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ |
bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ || 2 ||

मारुतात्मज हनुमान्‌ले वानररूप त्यागेर, कपिले शठबुद्धिले भिक्षुको रूप धारण गरे। ^AI

Shloka 3

ततस्स हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥ 3 ॥

tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca || 3 ||

त्यसपछि हनुमान्‌ले मधुर र मनोहर वाणीले विनयपूर्वक नजिक गएर राघवहरूलाई प्रणाम गरे। ^AI

Shloka 4

आबभाषे तदा वीरौ यथावत्प्रशशंस च ।
सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्मारुतात्मजः ।
उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ ॥ 4 ॥

ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca |
sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ |
uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau || 4 ||

मारुतात्मज हनुमान्‌ले ती वीरहरूलाई विधिपूर्वक सम्पूज्य यथावत् प्रशंसा गरे र सत्यपराक्रमी ती वीरहरूसँग मृदु वचन बोले। ^AI

Shloka 5

राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ।
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ 5 ॥

rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 5 ||

राजर्षि र देवतासमान, तपस्वी, कठोर व्रतधारी, उत्तम वर्ण भएका हजारू यो देशमा कसरी आइपुग्नुभयो? ^AI

Shloka 6

त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ॥ 6 ॥

trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ || 6 ||

अरू मृगहरू र वनमा विचरण गर्ने प्राणीहरूलाई त्रास दिँदै। ^AI

Shloka 7

पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ।
इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ ॥ 7 ॥

pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau || 7 ||

पम्पाको तीरमा उम्रेका वृक्षहरूलाई चारैतिर हेर्दै, यो शुभ जल भएको नदीलाई शोभा दिँदै ती तपस्वीहरू। ^AI

Shloka 8

धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ।
निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः ॥ 8 ॥

dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |
niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ || 8 ||

धैर्यवान्, सुनौलो वर्णका, चीरवस्त्र धारण गरेका, उत्तम भुजा भएका, निश्वास फेर्दै यी प्रजाहरूलाई पीडा दिँदै तिमी दुई को हौ? ^AI

Shloka 9

सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ ।
शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ ॥ 9 ॥

siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau || 9 ||

सिंहजस्तो दृष्टि भएका, वीर, महान् बल र पराक्रम भएका, इन्द्रको धनुषसँग मिल्दोजुल्दो धनुष लिएका, शत्रुहरूको संहार गर्ने ती दुई जना ॥ ९ ॥ ^AI

Shloka 10

श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ 10 ॥

śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 10 ||

श्रीसम्पन्न, रूपले सम्पन्न, उत्तम वृषभजस्तो पराक्रम भएका, हात्तीको सुँडजस्ता भुजा भएका, कान्तिमान् र नरश्रेष्ठ ती दुई जना ॥ १० ॥ ^AI

Shloka 11

प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः ।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ 11 ॥

prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 11 ||

तिमीहरूको प्रभाले यो पर्वतश्रेष्ठ (ऋष्यमूक) उज्यालो भएको छ । राज्यका योग्य, देवतासमान तिमीहरू कसरी यो देशमा आएका हौ ? ॥ ११ ॥ ^AI

Shloka 12

पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ 12 ॥

padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 12 ||

कमलपत्रजस्ता आँखा भएका, जटाको मण्डल धारण गरेका, एकअर्कासँग मिल्दाजुल्दा, वीर, मानौँ देवलोकबाट आएका ती दुई जना ॥ १२ ॥ ^AI

Shloka 13

यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम् ।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ 13 ॥

yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 13 ||

मानौँ संयोगवश चन्द्र र सूर्य पृथ्वीमा आएका हुन्, विशाल वक्ष भएका, वीर, मानव भए पनि देवताको रूप भएका ती दुई जना ॥ १३ ॥ ^AI

Shloka 14

सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः ।
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ॥ 14 ॥

siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ || 14 ||

सिंहजस्ता काँध भएका, महान् उत्साह भएका, मदोन्मत्त दुई गोरुजस्ता देखिने, लामा र राम्ररी गोलो, परिघ (लौहदण्ड) समान भुजा भएका, सम्पूर्ण आभूषणले सुशोभित हुनयोग्य ती भुजाहरू किन विभूषित छैनन् ? ॥ १४ ॥ ^AI

Shloka 15

उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ।
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ 15 ॥

ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 15 ||

समुद्र र वनसहित, सम्पूर्ण, विन्ध्य र मेरु पर्वतले सुशोभित यो पृथ्वीको रक्षा गर्न यी दुवैलाई म योग्य ठान्दछु ॥ १५ ॥ ^AI

Shloka 16

इमे च धनुषी चित्रे श्लष्णे चित्रानुलेपने ।
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ 16 ॥

ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 16 ||

यी चित्रविचित्र, चिल्ला र अद्भुत लेप भएका धनुषहरू सुनले विभूषित इन्द्रका वज्रझैँ चम्किरहेका छन् ॥ १६ ॥ ^AI

Shloka 17

सम्पूर्णा निशितैर्बाणै स्तूणाश्च शुभदर्शनाः ॥ 17 ॥

sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ || 17 ||

र तीखा बाणहरूले भरिएका, शुभ देखिने तूणीरहरू (देखिन्छन्) ॥१७॥ ^AI

Shloka 18

जीवितान्तकरैर्घोरै श्श्वसद्भिरिव पन्नगैः ।
महाप्रमाणौ विस्तीर्णौ तप्तहाटकभूषितौ ॥ 18 ॥

jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ |
mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau || 18 ||

प्राण लिने, भयानक, सास फेर्दै गरेका सर्पहरूजस्ता (बाणहरूले भरिएका), ठूला आकारका, फराकिला, तपाइएको सुनले सुसज्जित (ती दुई धनुषहरू) ॥१८॥ ^AI

Shloka 19

खडगावेतौ विराजेते निर्मुक्ताविवपन्नगौ ।
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ 19 ॥

khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau |
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 19 ||

यी दुई तरवारहरू खोलिएका सर्पहरूजस्तै शोभा पाइरहेका छन्। यसरी म बोल्दै गर्दा तिमीहरूले किन मलाई जवाफ दिँदैनौ? ^AI

Shloka 20

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ 20 ॥

sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 20 ||

सुग्रीव नामक एक धर्मात्मा वानर-समूहको नायक छ। वीर भए पनि आफ्नै भाइबाट ठगिएको र दुःखी भएर संसारमा भौतारिँदै छ। ^AI

Shloka 21

प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ 21 ॥

prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 21 ||

महात्मा सुग्रीवले पठाएका हुँदा म, वानरहरूका राजा (सुग्रीव) द्वारा पठाइएको, हनुमान नामक वानर (हुँ) । ^AI

Shloka 22

युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ 22 ॥

yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 22 ||

धर्मात्मा सुग्रीव तिमी दुवैसँग मित्रता चाहन्छन्। उनका मन्त्री, वायुपुत्र, वानर (हनुमान) लाई (उनले पठाएका हुन्) । ^AI

Shloka 23

भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ 23 ॥

bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 23 ||

सुग्रीवको प्रिय चाहना गर्दै भिक्षुको रूप धारण गरी, ऋष्यमूकबाट यहाँ आएको, इच्छाअनुसार गति गर्ने र इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने (हनुमान) ॥२३॥ ^AI

Shloka 24

एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 24 ॥

evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana || 24 ||

यसरी भनेपछि वाक्यका ज्ञाता ती वीर राम र लक्ष्मणलाई वाक्यकुशल हनुमानले फेरि केही पनि भनेनन् ॥२४॥ ^AI

Shloka 25

एतच्छ्रुत्वा वचन्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनश्श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ 25 ॥

etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 25 ||

यो कुरा सुनेर श्रीमान् रामले आफ्नो छेउमा उभिएका भाइ लक्ष्मणलाई प्रसन्न मुख गरी भने । ^AI

Shloka 26

सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ 26 ॥

sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 26 ||

यो महात्मा कपीन्द्र सुग्रीवको सचिव हो । उसैलाई चाहिरहेको मलाई भेट्न यो आएको छ । ^AI

Shloka 27

तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैस्स्नेहयुक्तमरिन्दम ॥ 27 ॥

tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama || 27 ||

हे सौमित्र, हे शत्रुदमन, वचनका ज्ञाता र स्नेहयुक्त त्यस सुग्रीवको सचिव कपिलाई मीठा वचनले सम्बोधन गर । ^AI

Shloka 28

नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेद्धारिणः ।
नासामवेदविदुषश्शक्यमेवं विभाषितुम् ॥ 28 ॥

nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ |
nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum || 28 ||

ऋग्वेदमा विनीत नभएको, यजुर्वेद धारण नगरेको र सामवेद नजान्ने मानिसले यसरी बोल्न सक्दैन । ^AI

Shloka 29

नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम् ॥ 29 ॥

nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam || 29 ||

निश्चयै यसले सम्पूर्ण व्याकरण धेरै प्रकारले सुनेको छ । धेरै बोल्दा पनि यसले कुनै अपशब्द बोलेन । ^AI

Shloka 30

न मुखे नेत्रयोर्वापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा ।
अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषस्संविदितः क्वचित् ॥ 30 ॥

na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā |
anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit || 30 ||

मुखमा, आँखामा वा निधारमा, तथा भौँतरीमा र अन्य अङ्गहरूमा पनि कतै कुनै दोष देखिएन । ^AI

Shloka 31

अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम् ।
उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे ॥ 31 ॥

avistaramasandigdhamavilambitamadrutam |
urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare || 31 ||

उसको वाणी विस्ताररहित, सन्देहरहित, ढिलाइरहित र शीघ्र नभएको, उरबाट उठ्ने र कण्ठमा रहने, मध्यम स्वरमा रहेको छ । ^AI

Shloka 32

संस्कारक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहारिणीम् ॥ 32 ॥

saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām |
uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm || 32 ||

उसले संस्कारको क्रमले सम्पन्न, न अति शीघ्र न ढिलो, कल्याणकारी र हृदयहारिणी वाणी उच्चारण गर्छ । ^AI

Shloka 33

अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया ।
कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥ 33 ॥

anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |
kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi || 33 ||

यसको वाणी चित्र-विचित्र छ र तीन स्थानहरू (वक्ष, कण्ठ र शिर) बाट व्यञ्जन-वर्ण उच्चारण गर्ने स्वभावकी छ, त्यसले तरवार उठाइ बसेको शत्रुको पनि मनलाई कसले आकर्षित नगर्ला ? ^AI

Shloka 34

एवं विधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतियोऽनघ ॥ 34 ॥

evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu |
siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha || 34 ||

हे निर्दोष ! जस राजाको यस्तो प्रकारको दूत हुँदैन, उसका कार्यहरूको गति कसरी सिद्ध हुन्छ ? ^AI

Shloka 35

एवं गुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः ।
तस्य सिध्यन्ति सर्वाऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः ॥ 35 ॥

evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |
tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ || 35 ||

यसरी गुणहरूको समूहले युक्त, दूतका वचनले प्रेरित भई कार्य साधन गर्ने सेवकहरू जसका हुन्छन्, उसका सम्पूर्ण अर्थहरू सिद्ध हुन्छन्। ^AI

Shloka 36

एवमुक्तस्तु सौमित्रिस्सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥ 36 ॥

evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim |
abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam || 36 ||

यसरी भनिएपछि वाक्यज्ञ सौमित्रि (लक्ष्मण) ले वाक्यज्ञ पवनात्मज (हनुमान्) लाई, जो सुग्रीवका सचिव थिए, सम्बोधन गरे। ^AI

Shloka 37

विदितौ नौ गुणा विद्वन्त्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव चाऽवां मार्गावस्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ 37 ॥

viditau nau guṇā vidvantsugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||

हे विद्वान् ! हामी दुवैले महात्मा सुग्रीवका गुणहरू जानेका छौं। हामी दुवैले तिनै वानरेश्वर सुग्रीवलाई खोज्न जाऔं। ^AI

Shloka 38

यथा ब्रवीषि हनुमान्सुग्रीववचनादिह ।
तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम ॥ 38 ॥

yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha |
tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama || 38 ||

हे हनुमान् ! तपाईंले यहाँ सुग्रीवको वचनबाट जसरी भन्नुभयो, हे सत्तम ! तपाईंको वचनअनुसार हामी दुवैले त्यसै गरी गर्नेछौं। ^AI

Shloka 39

तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनस्समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम् ॥ 39 ॥

tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām || 39 ||

तिनको निपुण वचन सुनेर प्रसन्न मुख भएका पवनात्मज वानर हनुमान्ले मनमा समाधान गरी विजयको सम्भावनाका लागि ती दुवैसँग मित्रता गर्न चाहे। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ तृतीयस्सर्गः ।

वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।

पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ 1 ॥

कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः ।

भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥ 2 ॥

ततस्स हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।

विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥ 3 ॥

आबभाषे तदा वीरौ यथावत्प्रशशंस च ।

सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्मारुतात्मजः ।

उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ ॥ 4 ॥

राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ।

देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ 5 ॥

त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ॥ 6 ॥

पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ।

इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ ॥ 7 ॥

धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ।

निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः ॥ 8 ॥

सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ ।

शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ ॥ 9 ॥

श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।

हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ 10 ॥

प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः ।

राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ 11 ॥

पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।

अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ 12 ॥

यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम् ।

विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ 13 ॥

सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ ।

आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः ।

सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ॥ 14 ॥

उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ।

ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ 15 ॥

इमे च धनुषी चित्रे श्लष्णे चित्रानुलेपने ।

प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ 16 ॥

सम्पूर्णा निशितैर्बाणै स्तूणाश्च शुभदर्शनाः ॥ 17 ॥

जीवितान्तकरैर्घोरै श्श्वसद्भिरिव पन्नगैः ।

महाप्रमाणौ विस्तीर्णौ तप्तहाटकभूषितौ ॥ 18 ॥

खडगावेतौ विराजेते निर्मुक्ताविवपन्नगौ ।

एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ 19 ॥

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः ।

वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ 20 ॥

प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।

राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ 21 ॥

युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति ।

तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ 22 ॥

भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।

ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ 23 ॥

एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।

वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 24 ॥

एतच्छ्रुत्वा वचन्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।

प्रहृष्टवदनश्श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ 25 ॥

सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।

तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ 26 ॥

तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।

वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैस्स्नेहयुक्तमरिन्दम ॥ 27 ॥

नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेद्धारिणः ।

नासामवेदविदुषश्शक्यमेवं विभाषितुम् ॥ 28 ॥

नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् ।

बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम् ॥ 29 ॥

न मुखे नेत्रयोर्वापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा ।

अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषस्संविदितः क्वचित् ॥ 30 ॥

अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम् ।

उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे ॥ 31 ॥

संस्कारक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् ।

उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहारिणीम् ॥ 32 ॥

अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया ।

कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥ 33 ॥

एवं विधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु ।

सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतियोऽनघ ॥ 34 ॥

एवं गुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः ।

तस्य सिध्यन्ति सर्वाऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः ॥ 35 ॥

एवमुक्तस्तु सौमित्रिस्सुग्रीवसचिवं कपिम् ।

अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥ 36 ॥

विदितौ नौ गुणा विद्वन्त्सुग्रीवस्य महात्मनः ।

तमेव चाऽवां मार्गावस्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ 37 ॥

यथा ब्रवीषि हनुमान्सुग्रीववचनादिह ।

तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम ॥ 38 ॥

तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः ।

मनस्समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम् ॥ 39 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

4.3 किष्किन्धाकाण्ड - तृतीय सर्गः