ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤृਤੀਯਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਵਚੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਪਰ੍ਵਤਾਦृਸ਼੍ਯਮੂਕਾਤ੍ਤੁ ਪੁਪ੍ਲੁਵੇ ਯਤ੍ਰ ਰਾਘਵੌ ॥ 1 ॥
ਕਪਿਰੂਪਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਭਿਕ੍षੁਰੂਪਂ ਤਤੋ ਭੇਜੇ ਸ਼ਠਬੁਦ੍ਧਿਤਯਾ ਕਪਿਃ ॥ 2 ॥
ਤਤਸ੍ਸ ਹਨੁਮਾਨ੍ਵਾਚਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਯਾ ਸੁਮਨੋਜ੍ਞਯਾ ।
ਵਿਨੀਤਵਦੁਪਾਗਮ੍ਯ ਰਾਘਵੌ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯ ਚ ॥ 3 ॥
ਆਬਭਾषੇ ਤਦਾ ਵੀਰੌ ਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਂਸ ਚ ।
ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯ ਵਿਧਿਵਦ੍ਵੀਰੌ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਉਵਾਚ ਕਾਮਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਮृਦੁ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੌ ॥ 4 ॥
ਰਾਜਰ੍षਿਦੇਵਪ੍ਰਤਿਮੌ ਤਾਪਸੌ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤੌ ।
ਦੇਸ਼ਂ ਕਥਮਿਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਭਵਨ੍ਤੌ ਵਰਵਰ੍ਣਿਨੌ ॥ 5 ॥
ਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੌ ਮृਗਗਣਾਨਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵਨਚਾਰਿਣਃ ॥ 6 ॥
ਪਮ੍ਪਾਤੀਰਰੁਹਾਨ੍ਵृਕ੍षਾਨ੍ ਵੀਕ੍षਮਾਣੌ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਇਮਾਂ ਨਦੀਂ ਸ਼ੁਭਜਲਾਂ ਸ਼ੋਭਯਨ੍ਤੌ ਤਪਸ੍ਵਿਨੌ ॥ 7 ॥
ਧੈਰ੍ਯਵਨ੍ਤੌ ਸੁਵਰ੍ਣਾਭੌ ਕੌ ਯੁਵਾਂ ਚੀਰਵਾਸਸੌ ।
ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤੌ ਵਰਭੁਜੌ ਪੀਡਯਨ੍ਤਾਵਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ 8 ॥
ਸਿਂਹਵਿਪ੍ਰੇਕ੍षਿਤੌ ਵੀਰੌ ਮਹਾਬਲਵਿਕ੍ਰਮੌ ।
ਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪਨਿਭੇ ਚਾਪੇ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨੌ ॥ 9 ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਤੌ ਰੂਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ ਵृषਭਸ਼੍ਰੇष੍ਠਵਿਕ੍ਰਮੌ ।
ਹਸ੍ਤਿਹਸ੍ਤੋਪਮਭੁਜੌ ਦ੍ਯੁਤਿਮਨ੍ਤੌ ਨਰਰ੍षਭੌ ॥ 10 ॥
ਪ੍ਰਭਯਾ ਪਰ੍ਵਤੇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਯਂ ਯੁਵਯੋਰਵਭਾਸਿਤਃ ।
ਰਾਜ੍ਯਾਰ੍ਹਾਵਮਰਪ੍ਰਖ੍ਯੌ ਕਥਂ ਦੇਸ਼ਮਿਹਾਗਤੌ ॥ 11 ॥
ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰੇਕ੍षਣੌ ਵੀਰੌ ਜਟਾਮਣ੍ਡਲਧਾਰਿਣੌ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਦृਸ਼ੌ ਵੀਰੌ ਦੇਵਲੋਕਾਦਿਵਾਗਤੌ ॥ 12 ॥
ਯਦृਚ੍ਛਯੇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।
ਵਿਸ਼ਾਲਵਕ੍षਸੌ ਵੀਰੌ ਮਾਨੁषੌ ਦੇਵਰੂਪਿਣੌ ॥ 13 ॥
ਸਿਂਹਸ੍ਕਨ੍ਧੌ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹੌ ਸਮਦਾਵਿਵ ਗੋਵृषੌ ।
ਆਯਤਾਸ਼੍ਚ ਸੁਵृਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਬਾਹਵਃ ਪਰਿਘੋਪਮਾਃ ।
ਸਰ੍ਵਭੂषਣਭੂषਾਰ੍ਹਾਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਨ ਵਿਭੂषਿਤਾਃ ॥ 14 ॥
ਉਭੌ ਯੋਗ੍ਯਾਵਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਰਕ੍षਿਤੁਂ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍ ।
ਸਸਾਗਰਵਨਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਮੇਰੁਵਿਭੂषਿਤਾਮ੍ ॥ 15 ॥
ਇਮੇ ਚ ਧਨੁषੀ ਚਿਤ੍ਰੇ ਸ਼੍ਲष੍ਣੇ ਚਿਤ੍ਰਾਨੁਲੇਪਨੇ ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤੇ ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਵਜ੍ਰੇ ਹੇਮਵਿਭੂषਿਤੇ ॥ 16 ॥
ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾ ਨਿਸ਼ਿਤੈਰ੍ਬਾਣੈ ਸ੍ਤੂਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ॥ 17 ॥
ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਕਰੈਰ੍ਘੋਰੈ ਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਦ੍ਭਿਰਿਵ ਪਨ੍ਨਗੈਃ ।
ਮਹਾਪ੍ਰਮਾਣੌ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੌ ਤਪ੍ਤਹਾਟਕਭੂषਿਤੌ ॥ 18 ॥
ਖਡਗਾਵੇਤੌ ਵਿਰਾਜੇਤੇ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਵਿਵਪਨ੍ਨਗੌ ।
ਏਵਂ ਮਾਂ ਪਰਿਭਾषਨ੍ਤਂ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਨਾਭਿਭਾषਥਃ ॥ 19 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਨਾਮ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾਨਰਯੂਥਪਃ ।
ਵੀਰੋ ਵਿਨਿਕृਤੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਤਿ ਦੁਃਖਿਤਃ ॥ 20 ॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਹਂ ਪ੍ਰੇषਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਰਾਜ੍ਞਾ ਵਾਨਰਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਹਨੁਮਾਨ੍ਨਾਮ ਵਾਨਰਃ ॥ 21 ॥
ਯੁਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਖ੍ਯਮਿਚ੍ਛਤਿ ।
ਤਸ੍ਯ ਮਾਂ ਸਚਿਵਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਵਾਨਰਂ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 22 ॥
ਭਿਕ੍षੁਰੂਪਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਪ੍ਰਿਯਕਾਮ੍ਯਯਾ ।
ऋष੍ਯਮੂਕਾਦਿਹ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਾਮਗਂ ਕਾਮਰੂਪਿਣਮ੍ ॥ 23 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਹਨੁਮਾਂਸ੍ਤੌ ਵੀਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ।
ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੌ ਵਾਕ੍ਯਕੁਸ਼ਲਃ ਪੁਨਰ੍ਨੋਵਾਚ ਕਿਞ੍ਚਨ ॥ 24 ॥
ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਨ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਮੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਵਦਨਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 25 ॥
ਸਚਿਵੋऽਯਂ ਕਪੀਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਤਮੇਵ ਕਾਙ੍ਕ੍षਮਾਣਸ੍ਯ ਮਮਾਨ੍ਤਿਕਮੁਪਾਗਤਃ ॥ 26 ॥
ਤਮਭ੍ਯਭਾष ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸਚਿਵਂ ਕਪਿਮ੍ ।
ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞਂ ਮਧੁਰੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਸ੍ਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤਮਰਿਨ੍ਦਮ ॥ 27 ॥
ਨਾਨृਗ੍ਵੇਦਵਿਨੀਤਸ੍ਯ ਨਾਯਜੁਰ੍ਵੇਦ੍ਧਾਰਿਣਃ ।
ਨਾਸਾਮਵੇਦਵਿਦੁषਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਯਮੇਵਂ ਵਿਭਾषਿਤੁਮ੍ ॥ 28 ॥
ਨੂਨਂ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮਨੇਨ ਬਹੁਧਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਬਹੁ ਵ੍ਯਾਹਰਤਾऽਨੇਨ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਸ਼ਬ੍ਦਿਤਮ੍ ॥ 29 ॥
ਨ ਮੁਖੇ ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਵਾਪਿ ਲਲਾਟੇ ਚ ਭ੍ਰੁਵੋਸ੍ਤਥਾ ।
ਅਨ੍ਯੇष੍ਵਪਿ ਚ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਦੋषਸ੍ਸਂਵਿਦਿਤਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ 30 ॥
ਅਵਿਸ੍ਤਰਮਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮਦ੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਉਰਸ੍ਥਂ ਕਣ੍ਠਗਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਮਧ੍ਯਮੇ ਸ੍ਵਰੇ ॥ 31 ॥
ਸਂਸ੍ਕਾਰਕ੍ਰਮਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਮਦ੍ਰੁਤਾਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਾਮ੍ ।
ਉਚ੍ਚਾਰਯਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣੀਂ ਵਾਚਂ ਹृਦਯਹਾਰਿਣੀਮ੍ ॥ 32 ॥
ਅਨਯਾ ਚਿਤ੍ਰਯਾ ਵਾਚਾ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਥਯਾ ।
ਕਸ੍ਯ ਨਾਰਾਧ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਮੁਦ੍ਯਤਾਸੇਰਰੇਰਪਿ ॥ 33 ॥
ਏਵਂ ਵਿਧੋ ਯਸ੍ਯ ਦੂਤੋ ਨ ਭਵੇਤ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਤੁ ।
ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਗਤਿਯੋऽਨਘ ॥ 34 ॥
ਏਵਂ ਗੁਣਗਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਃ ਕਾਰ੍ਯਸਾਧਕਾਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾऽਰ੍ਥਾ ਦੂਤਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾਃ ॥ 35 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਸਚਿਵਂ ਕਪਿਮ੍ ।
ਅਭ੍ਯਭਾषਤ ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੋ ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞਂ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 36 ॥
ਵਿਦਿਤੌ ਨੌ ਗੁਣਾ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਤ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਤਮੇਵ ਚਾऽਵਾਂ ਮਾਰ੍ਗਾਵਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਪ੍ਲਵਗੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ॥ 37 ॥
ਯਥਾ ਬ੍ਰਵੀषਿ ਹਨੁਮਾਨ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਵਚਨਾਦਿਹ ।
ਤਤ੍ਤਥਾ ਹਿ ਕਰਿष੍ਯਾਵੋ ਵਚਨਾਤ੍ਤਵ ਸਤ੍ਤਮ ॥ 38 ॥
ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਂ ਨਿਪੁਣਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਰੂਪਃ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਃ ਕਪਿਃ ।
ਮਨਸ੍ਸਮਾਧਾਯ ਜਯੋਪਪਤ੍ਤੌ ਸਖ੍ਯਂ ਤਦਾ ਕਰ੍ਤੁਮਿਯੇष ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍ ॥ 39 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤृਤੀਯਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tṛtīyassargaḥ |
vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||
kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ |
bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ || 2 ||
tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca || 3 ||
ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca |
sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ |
uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau || 4 ||
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 5 ||
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ || 6 ||
pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau || 7 ||
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |
niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ || 8 ||
siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau || 9 ||
śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 10 ||
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 11 ||
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 12 ||
yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 13 ||
siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ || 14 ||
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 15 ||
ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 16 ||
sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ || 17 ||
jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ |
mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau || 18 ||
khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau |
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 19 ||
sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 20 ||
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 21 ||
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 22 ||
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 23 ||
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana || 24 ||
etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 25 ||
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 26 ||
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama || 27 ||
nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ |
nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum || 28 ||
nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam || 29 ||
na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā |
anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit || 30 ||
avistaramasandigdhamavilambitamadrutam |
urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare || 31 ||
saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām |
uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm || 32 ||
anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |
kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi || 33 ||
evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu |
siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha || 34 ||
evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |
tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ || 35 ||
evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim |
abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam || 36 ||
viditau nau guṇā vidvantsugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||
yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha |
tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama || 38 ||
tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tṛtīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ तृतीयस्सर्गः ।
वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ 1 ॥
कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः ।
भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥ 2 ॥
ततस्स हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥ 3 ॥
आबभाषे तदा वीरौ यथावत्प्रशशंस च ।
सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्मारुतात्मजः ।
उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ ॥ 4 ॥
राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ।
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ 5 ॥
त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ॥ 6 ॥
पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ।
इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ ॥ 7 ॥
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ।
निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः ॥ 8 ॥
सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ ।
शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ ॥ 9 ॥
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ 10 ॥
प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः ।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ 11 ॥
पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ 12 ॥
यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम् ।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ 13 ॥
सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः ।
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ॥ 14 ॥
उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ।
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ 15 ॥
इमे च धनुषी चित्रे श्लष्णे चित्रानुलेपने ।
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ 16 ॥
सम्पूर्णा निशितैर्बाणै स्तूणाश्च शुभदर्शनाः ॥ 17 ॥
जीवितान्तकरैर्घोरै श्श्वसद्भिरिव पन्नगैः ।
महाप्रमाणौ विस्तीर्णौ तप्तहाटकभूषितौ ॥ 18 ॥
खडगावेतौ विराजेते निर्मुक्ताविवपन्नगौ ।
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ 19 ॥
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ 20 ॥
प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ 21 ॥
युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ 22 ॥
भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ 23 ॥
एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 24 ॥
एतच्छ्रुत्वा वचन्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनश्श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ 25 ॥
सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ 26 ॥
तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैस्स्नेहयुक्तमरिन्दम ॥ 27 ॥
नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेद्धारिणः ।
नासामवेदविदुषश्शक्यमेवं विभाषितुम् ॥ 28 ॥
नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम् ॥ 29 ॥
न मुखे नेत्रयोर्वापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा ।
अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषस्संविदितः क्वचित् ॥ 30 ॥
अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम् ।
उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे ॥ 31 ॥
संस्कारक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहारिणीम् ॥ 32 ॥
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया ।
कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥ 33 ॥
एवं विधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतियोऽनघ ॥ 34 ॥
एवं गुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः ।
तस्य सिध्यन्ति सर्वाऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः ॥ 35 ॥
एवमुक्तस्तु सौमित्रिस्सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥ 36 ॥
विदितौ नौ गुणा विद्वन्त्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव चाऽवां मार्गावस्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ 37 ॥
यथा ब्रवीषि हनुमान्सुग्रीववचनादिह ।
तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम ॥ 38 ॥
तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनस्समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम् ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tṛtīyassargaḥ |
vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||
kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ |
bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ || 2 ||
tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca || 3 ||
ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca |
sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ |
uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau || 4 ||
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 5 ||
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ || 6 ||
pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau || 7 ||
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |
niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ || 8 ||
siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau || 9 ||
śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 10 ||
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 11 ||
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 12 ||
yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 13 ||
siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ || 14 ||
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 15 ||
ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 16 ||
sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ || 17 ||
jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ |
mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau || 18 ||
khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau |
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 19 ||
sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 20 ||
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 21 ||
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 22 ||
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 23 ||
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana || 24 ||
etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 25 ||
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 26 ||
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama || 27 ||
nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ |
nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum || 28 ||
nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam || 29 ||
na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā |
anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit || 30 ||
avistaramasandigdhamavilambitamadrutam |
urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare || 31 ||
saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām |
uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm || 32 ||
anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |
kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi || 33 ||
evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu |
siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha || 34 ||
evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |
tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ || 35 ||
evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim |
abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam || 36 ||
viditau nau guṇā vidvantsugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||
yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha |
tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama || 38 ||
tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tṛtīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.