ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸ ਤਾਂ ਪੁष੍ਕਰਿਣੀਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਝषਾਕੁਲਾਮ੍ ।
ਰਾਮਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਸਹਿਤੋ ਵਿਲਲਾਪਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 1 ॥
ਤਸ੍ਯ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਤਾਂ ਹਰ੍षਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕਮ੍ਪਿਰੇ ।
ਸ ਕਾਮਵਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 2 ॥
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸ਼ੋਭਤੇ ਪਮ੍ਪਾ ਵੈਦੂਰ੍ਯਵਿਮਲੋਦਕਾ ।
ਫੁਲ੍ਲਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਵਤੀ ਸ਼ੋਭਿਤਾ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਦ੍ਰੁਮੈਃ ॥ 3 ॥
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਮ੍ਪਾਯਾਃ ਕਾਨਨਂ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਯਤ੍ਰ ਰਾਜਨ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਾ ਵਾ ਦ੍ਰੁਮਾਸ੍ਸਸ਼ਿਖਰਾ ਇਵ ॥ 4 ॥
ਮਾਂ ਤੁ ਸ਼ੋਕਾਭਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਮਾਧਵਃ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ।
ਭਰਤਸ੍ਯ ਚ ਦੁਃਖੇਨ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਹਰਣੇਨ ਚ ॥ 5 ॥
ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮੇ ਪਮ੍ਪਾ ਸ਼ੋਭਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾਨਨਾ ।
ਵ੍ਯਵਕੀਰ੍ਣਾ ਬਹੁਵਿਧੈਃ ਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਸ਼ੀਤੋਦਕਾ ਸ਼ਿਵਾ ॥ 6 ॥
ਨਲਿਨੈਰਪਿ ਸਞ੍ਛਨ੍ਨਾ ਹ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ।
ਸਰ੍ਪਵ੍ਯਾਲਾਨੁਚਰਿਤਾ ਮृਗਦ੍ਵਿਜਸਮਾਕੁਲਾ ॥ 7 ॥
ਅਧਿਕਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨੀਲਪੀਤਂ ਤੁ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਮ੍ ।
ਦ੍ਰੁਮਾਣਾਂ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪੁष੍ਪੈਃ ਪਰਿਸ੍ਤੋਮੈਰਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍ ॥ 8 ॥
ਪੁष੍ਪਭਾਰਸਮृਦ੍ਧਾਨਿ ਸ਼ਿਖਰਾਣਿ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਲਤਾਭਿਃ ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਭਿਰੁਪਗੂਢਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 9 ॥
ਸੁਖਾਨਿਲੋऽਯਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਕਾਲਃ ਪ੍ਰਚੁਰਮਨ੍ਮਥਃ ।
ਗਨ੍ਧਵਾਨ੍ਸੁਰਭਿਰ੍ਮਾਸੋ ਜਾਤਪੁष੍ਪਫਲਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 10 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਵਨਾਨਾਂ ਪੁष੍ਪਸ਼ਾਲਿਨਾਮ੍ ।
ਸृਜਤਾਂ ਪੁष੍ਪਵਰ੍षਾਣਿ ਤੋਯਂ ਤੋਯਮੁਚਾਮਿਵ ॥ 11 ॥
ਪ੍ਰਸ੍ਤਰੇषੁ ਚ ਰਮ੍ਯੇषੁ ਵਿਵਿਧਾਃ ਕਾਨਨਦ੍ਰੁਮਾਃ ।
ਵਾਯੁਵੇਗਪ੍ਰਚਲਿਤਾਃ ਪੁष੍ਪੈਰਵਕਿਰਨ੍ਤਿ ਗਾਮ੍ ॥ 12 ॥
ਪਤਿਤੈਃ ਪਤਮਾਨੈਸ਼੍ਚ ਪਾਦਪਸ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਮਾਰੁਤਃ ।
ਕੁਸੁਮੈਃ ਪਸ਼੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਕ੍ਰੀਡਨ੍ਨਿਵ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ॥ 13 ॥
ਵਿਕ੍षਿਪਨ੍ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਸ਼ਾਖਾ ਨਗਾਨਾਂ ਕੁਸੁਮੋਤ੍ਕਚਾਃ ।
ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚਲਿਤਸ੍ਥਾਨੈष੍षਟ੍ਪਦੈਰਨੁਗੀਯਤੇ ॥ 14 ॥
ਮਤ੍ਤਕੋਕਿਲਸਨ੍ਨਾਦੈਰ੍ਨਰ੍ਤਯਨ੍ਨਿਵ ਪਾਦਪਾਨ੍ ।
ਸ਼ੈਲਕਨ੍ਦਰਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਗੀਤ ਇਵ ਚਾਨਿਲਃ ॥ 15 ॥
ਤੇਨ ਵਿਕ੍षਿਪਤਾऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਵਨੇਨ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਅਮੀ ਸਂਸਕ੍ਤਸ਼ਾਖਾਗ੍ਰਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਇਵ ਪਾਦਪਾਃ ॥ 16 ॥
ਸ ਏष ਸੁਖਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਾਤਿ ਚਨ੍ਦਨਸ਼ੀਤਲਃ ।
ਗਨ੍ਧਮਭ੍ਯਵਹਨ੍ਪੁਣ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਾਪਨਯਨੋऽਨਿਲਃ ॥ 17 ॥
ਅਮੀ ਪਵਨਵਿਕ੍षਿਪ੍ਤਾ ਵਿਨਦਨ੍ਤੀਵ ਪਾਦਪਾਃ ।
षਟ੍ਪਦੈਰਨੁਕੂਜਨ੍ਤੋ ਵਨੇषੁ ਮਧੁਗਨ੍ਧਿषੁ ॥ 18 ॥
ਗਿਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥੇषੁ ਰਮ੍ਯੇषੁ ਪੁष੍ਪਵਦ੍ਭਿਰ੍ਮਨੋਰਮੈਃ ।
ਸਂਸਕ੍ਤਸ਼ਿਖਰਾਸ਼੍ਸ਼ੈਲਾ ਵਿਰਾਜਨ੍ਤੇ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮੈਃ ॥ 19 ॥
ਪੁष੍ਪਸਞ੍ਛਨ੍ਨਸ਼ਿਖਰਾ ਮਾਰੁਤੋਤ੍ਕ੍षੇਪਚਞ੍ਚਲਾਃ ।
ਅਮੀ ਮਧੁਕਰੋਤ੍ਤਂਸਾਃ ਪ੍ਰਗੀਤਾ ਇਵ ਪਾਦਪਾਃ ॥ 20 ॥
ਸੁਪੁष੍ਪਿਤਾਂਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਯੇਮਾਨ੍ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਾਨ੍ਤ੍ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਹਾਟਕਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਛਨ੍ਨਾਨ੍ਨਰਾਨ੍ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਾਨਿਵ ॥ 21 ॥
ਅਯਂ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਨਾਨਾਵਿਹਗਨਾਦਿਤਃ ।
ਸੀਤਯਾ ਵਿਪ੍ਰਹੀਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਦੀਪਨੋ ਮਮ ॥ 22 ॥
ਮਾਂ ਹਿ ਸ਼ੋਕਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤਾਪਯਤਿ ਮਨ੍ਮਥਃ ।
ਹृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਵਦਮਾਨਸ਼੍ਚ ਮਮਾਹ੍ਵਯਤਿ ਕੋਕਿਲਃ ॥ 23 ॥
ਏष ਦਾਤ੍ਯੂਹਕੋ ਹृष੍ਟੋ ਰਮ੍ਯੇ ਮਾਂ ਵਨਨਿਰ੍ਝਰੇ ।
ਪ੍ਰਣਦਨ੍ਮਨ੍ਮਥਾਵਿष੍ਟਂ ਸ਼ੋਚਯਿष੍ਯਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 24 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਾ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਾ ।
ਮਾਮਾਹੂਯ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾਃ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਦਤ ॥ 25 ॥
ਏਵਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਃ ਪਤਗਾ ਨਾਨਾਰਾਵਵਿਰਾਵਿਣਃ ।
ਵृਕ੍षਗੁਲ੍ਮਲਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯ ਸਮ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ॥ 26 ॥
ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾ ਵਿਹਗਾਃ ਪੁਮ੍ਭਿਰਾਤ੍ਮਵ੍ਯੂਹਾਭਿਨਨ੍ਦਿਤਾਃ ।
ਭृਙ੍ਗਰਾਜਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮਧੁਰਸ੍ਵਨਾਃ ॥ 27 ॥
ਦਾਤ੍ਯੂਹਰਤਿਵਿਕ੍ਰਨ੍ਦੈਃ ਪੁਂਸ੍ਕੋਕਿਲਰੁਤੈਰਪਿ ।
ਸ੍ਵਨਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਸ਼੍ਚੇਮੇ ਮਮਾਨਙ੍ਗਪ੍ਰਦੀਪਨਾਃ ॥ 28 ॥
ਅਸ਼ੋਕਸ੍ਤਬਕਾਙ੍ਗਾਰष੍षਟ੍ਪਦਸ੍ਵਨਨਿਃਸ੍ਵਨਃ ।
ਮਾਂ ਹਿ ਪਲ੍ਲਵਤਾਮ੍ਰਾਰ੍ਚਿਰ੍ਵਸਨ੍ਤਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਧਕ੍ष੍ਯਤਿ ॥ 29 ॥
ਨ ਹਿ ਤਾਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਪਕ੍ष੍ਮਾਕ੍षੀਂ ਸੁਕੇਸ਼ੀਂ ਮृਦੁਭਾषਿਣੀਮ੍ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਜੀਵਿਤੇऽਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ॥ 30 ॥
ਅਯਂ ਹਿ ਦਯਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਕਾਲੋ ਰੁਚਿਰਕਾਨਨਃ ।
ਕੋਕਿਲਾਕੁਲਸੀਮਾਨ੍ਤੋ ਦਯਿਤਾਯਾ ਮਮਾਨਘ ॥ 31 ॥
ਮਨ੍ਮਥਾऽਯਾਸਸਮ੍ਭੂਤੋ ਵਸਨ੍ਤਗੁਣਵਰ੍ਧਿਤਃ ।
ਅਯਂ ਮਾਂ ਧਕ੍ष੍ਯਤਿ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਸ਼ੋਕਾਗ੍ਨਿਰ੍ਨਚਿਰਾਦਿਵ ॥ 32 ॥
ਅਪਸ਼੍ਯਤਸ੍ਤਾਂ ਦਯਿਤਾਂ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਰੁਚਿਰਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ ।
ਮਮਾਯਮਾਤ੍ਮਪ੍ਰਭਵੋ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮੁਪਯਾਸ੍ਯਤਿ ॥ 33 ॥
ਅਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਸ਼ੋਕਂ ਵਰ੍ਧਯਤੇ ਮਮ ।
ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ਵਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸਂਸਰ੍ਗਦੂषਕਃ ॥ 34 ॥
ਮਾਂ ਹ੍ਯਦ੍ਯ ਮृਗਸ਼ਾਬਾਕ੍षੀ ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਬਲਾਤ੍ਕृਤਮ੍ ।
ਸਨ੍ਤਾਪਯਤਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਕ੍ਰੂਰਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰਵਨਾਨਿਲਃ ॥ 35 ॥
ਅਮੀ ਮਯੂਰਾਸ਼੍ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਨृਤ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਸ੍ਵੈਃ ਪਕ੍षੈਃ ਪਵਨੋਦ੍ਧੂਤੈਰ੍ਗਵਾਕ੍षੈਃ ਸ੍ਫਾਟਿਕੈਰਿਵ ॥ 36 ॥
ਸ਼ਿਖਿਨੀਭਿਃ ਪਰਿਵृਤਾਸ੍ਤੇ ਏਤੇ ਮਦਮੂਰ੍ਛਿਤਾਃ ।
ਮਨ੍ਮਥਾਭਿਪਰੀਤਸ੍ਯ ਮਮ ਮਨ੍ਮਥਵਰ੍ਧਨਾਃ ॥ 37 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਨृਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਯੂਰਮੁਪਨृਤ੍ਯਤਿ ।
ਸ਼ਿਖਿਨੀ ਮਨ੍ਮਥਾਰ੍ਤੈषਾ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਗਿਰਿਸਾਨੁਨਿ ॥ 38 ॥
ਤਾਮੇਵ ਮਨ੍ਮਥਾਵਿष੍ਟੋ ਮਯੂਰੋऽਪ੍ਯੁਪਧਾਵਤਿ ।
ਵਿਤਤ੍ਯ ਰੁਚਿਰੌ ਪਕ੍षੌ ਰੁਤੈਰੁਪਹਸਨ੍ਨਿਵ ॥ 39 ॥
ਮਯੂਰਸ੍ਯ ਵਨੇ ਨੂਨਂ ਰਕ੍षਸਾ ਨ ਹृਤਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨृਤ੍ਯਤਿ ਰਮ੍ਯੇषੁ ਵਨੇषੁ ਸਹ ਕਾਨ੍ਤਯਾ ॥ 40 ॥
ਮਮ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਨਾ ਵਾਸਃ ਪੁष੍ਪਮਾਸੇ ਸੁਦੁਸ੍ਸਹਃ ।
ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸਂਰਾਗਃ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤੇष੍ਵਪਿ ।
ਯਦੇषਾ ਸ਼ਿਖਿਨੀ ਕਾਮਾਦ੍ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਰਮਤੇऽਨ੍ਤਿਕੇ ॥ 41 ॥
ਮਾਮਪ੍ਯੇਵਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षੀ ਜਾਨਕੀ ਜਾਤਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾ ।
ਮਦਨੇਨਾਭਿਵਰ੍ਤੇਤ ਯਦਿ ਨਾऽਪਹृਤਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ 42 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਨਿष੍ਫਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮੇ ।
ਪੁष੍ਪਭਾਰਸਮृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵਨਾਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਤ੍ਯਯੇ ॥ 43 ॥
ਰੁਚਿਰਾਣ੍ਯਪਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਪਾਦਪਾਨਾਮਤਿਸ਼੍ਰਿਯਾ ।
ਨਿष੍ਫਲਾਨਿ ਮਹੀਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਮਂ ਮਧੁਕਰੋਤ੍ਕਰੈਃ ॥ 44 ॥
ਨਦਨ੍ਤਿ ਕਾਮਂ ਸ਼ਕੁਨਾ ਮੁਦਿਤਾਸ੍ਸਙ੍ਘਸ਼ਃ ਕਲਮ੍ ।
ਆਹ੍ਵਯਨ੍ਤ ਇਵਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਕਾਮੋਨ੍ਮਾਦਕਰਾ ਮਮ ॥ 45 ॥
ਵਸਨ੍ਤੋ ਯਦਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਵਸਤਿ ਪ੍ਰਿਯਾ ।
ਨੂਨਂ ਪਰਵਸ਼ਾ ਸੀਤਾ ਸਾਪਿ ਸ਼ੋਚਤ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ॥ 46 ॥
ਨੂਨਂ ਨ ਤੁ ਵਸਨ੍ਤੋऽਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ।
ਕਥਂ ਹ੍ਯਸਿਤਪਦ੍ਮਾਕ੍षੀ ਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ਸਾ ਮਯਾ ਵਿਨਾ ॥ 47 ॥
ਅਥਵਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤੋ ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ।
ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ ਸਾ ਤੁ ਨਿਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਸਿਤਾ ਪਰੈਃ ॥ 48 ॥
ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਾਕ੍षੀ ਮृਦੁਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾषਿਣੀ ।
ਨੂਨਂ ਵਸਨ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ष੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥ 49 ॥
ਦृਢਂ ਹਿ ਹृਦਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਮ ਸਮ੍ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਨਾਲਂ ਵਰ੍ਤਯਿਤੁਂ ਸੀਤਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਮਦ੍ਵਿਰਹਂ ਗਤਾ ॥ 50 ॥
ਮਯਿ ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ਿਤਃ ।
ਮਮਾਪਿ ਭਾਵਸ੍ਸੀਤਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ਿਤਃ ॥ 51 ॥
ਏष ਪੁष੍ਪਵਹੋ ਵਾਯੁਸ੍ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਹਿਮਾਵਹਃ ।
ਤਾਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਤਃ ਕਾਨ੍ਤਾਂ ਪਾਵਕਪ੍ਰਤਿਮੋ ਮਮ ॥ 52 ॥
ਸਦਾ ਸੁਖਮਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਯਂ ਪੁਰਾ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ।
ਮਾਰੁਤਸ੍ਸ ਵਿਨਾ ਸੀਤਾਂ ਸ਼ੋਕਂ ਵਰ੍ਧਯਤੇ ਮਮ ॥ 53 ॥
ਤਾਂ ਵਿਨਾ ਵਿਹਙ੍ਗੋ ਯਃ ਪਕ੍षੀ ਪ੍ਰਣਦਿਤਸ੍ਤਦਾ ।
ਵਾਯਸਃ ਪਾਦਪਗਤਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਮਭਿਨਰ੍ਦਤਿ ॥ 54 ॥
ਏष ਵੈ ਤਤ੍ਰ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਿਹਗਃ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਕਃ ।
ਪਕ੍षੀ ਮਾਂ ਤੁ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ष੍ਯਾਸ੍ਸਮੀਪਮੁਪਨੇष੍ਯਤਿ ॥ 55 ॥
ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸਨ੍ਨਾਦਂ ਵਨੇ ਮਦ੍ਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ।
ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰੇषੁ ਵृਕ੍षੇषੁ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਮੁਪਕੂਜਤਾਮ੍ ॥ 56 ॥
ਵਿਕ੍षਿਪ੍ਤਾਂ ਪਵਨੇਨੈਤਾਮਸੌ ਤਿਲਕਮਞ੍ਜਰੀਮ੍ ।
षਟ੍ਪਦਸ੍ਸਹਸਾऽਭ੍ਯੇਤਿ ਮਦੋਦ੍ਧੂਤਾਮਿਵ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ॥ 57 ॥
ਕਾਮਿਨਾਮਯਮਤ੍ਯਨ੍ਤਮਸ਼ੋਕਸ਼੍ਸ਼ੋਕਵਰ੍ਧਨਃ ।
ਸ੍ਤਬਕੈਃ ਪਵਨੋਤ੍ਕ੍षਿਪ੍ਤੈਸ੍ਤਰ੍ਜਯਨ੍ਨਿਵ ਮਾਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 58 ॥
ਅਮੀ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚੂਤਾਃ ਕੁਸੁਮਸ਼ਾਲਿਨਃ ।
ਵਿਭ੍ਰਮੋਤ੍ਸਿਕ੍ਤਮਨਸਃ ਸਾਙ੍ਗਰਾਗਾ ਨਰਾ ਇਵ ॥ 59 ॥
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਮ੍ਪਾਯਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਸੁ ਵਨਰਾਜਿषੁ ।
ਕਿਨ੍ਨਰਾ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 60 ॥
ਇਮਾਨਿ ਸ਼ੁਭਗਨ੍ਧੀਨਿ ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।
ਨਲਿਨਾਨਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਜਲੇ ਤਰੁਣਸੂਰ੍ਯਵਤ੍ ॥ 61 ॥
ਏषਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸਲਿਲਾ ਪਦ੍ਮਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾਯੁਤਾ ।
ਹਂਸਕਾਰਣ੍ਡਵਾਕੀਰ੍ਣਾ ਪਮ੍ਪਾ ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਾਨ੍ਵਿਤਾ ॥ 62 ॥
ਜਲੇ ਤਰੁਣਸੂਰ੍ਯਾਭੈष੍षਟ੍ਪਦਾਹਤਕੇਸਰੈਃ ।
ਪਙ੍ਕਜੈਸ਼੍ਸ਼ੋਭਤੇ ਪਮ੍ਪਾ ਸਮਨ੍ਤਾਦਭਿਸਂਵृਤਾ ॥ 63 ॥
ਚਕ੍ਰਵਾਕਯੁਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਪ੍ਰਸ੍ਤਵਨਾਨ੍ਤਰਾ ।
ਮਾਤਙ੍ਗਮृਗਯੂਥੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਤੇ ਸਲਿਲਾਰ੍ਥਿਭਿਃ ॥ 64 ॥
ਪਵਨਾਹਤਵੇਗਾਭਿਰੂਰ੍ਮਿਭਿਰ੍ਵਿਮਲੇऽਮ੍ਭਸਿ ।
ਪਙ੍ਕਜਾਨਿ ਵਿਰਾਜਨ੍ਤੇ ਤਾਡ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 65 ॥
ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षੀਂ ਸਤਤਂ ਪਙ੍ਕਜਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੇ ਵੈਦੇਹੀਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨਾਭਿਰੋਚਤੇ ॥ 66 ॥
ਅਹੋ ਕਾਮਸ੍ਯ ਵਾਮਤ੍ਵਂ ਯੋ ਗਤਾਮਪਿ ਦੁਰ੍ਲਭਾਮ੍ ।
ਸ੍ਮਾਰਯਿष੍ਯਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣੀਂ ਕਲ੍ਯਾਣਤਰਵਾਦਿਨੀਮ੍ ॥ 67 ॥
ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਕਾਮੋ ਭਵੇਦਭ੍ਯਾਗਤੋ ਮਯਾ ।
ਯਦਿ ਭੂਯੋ ਵਸਨ੍ਤੋ ਮਾਂ ਨ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਪੁष੍ਪਿਤਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 68 ॥
ਯਾਨਿ ਸ੍ਮ ਰਮਣੀਯਾਨਿ ਤਯਾ ਸਹ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮੇ ।
ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਰਮਣੀਯਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੇ ਤਯਾ ਵਿਨਾ ॥ 69 ॥
ਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ਪਲਾਸ਼ਾਨਿ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਹਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ।
ਸੀਤਾਯਾ ਨੇਤ੍ਰਕੋਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਸਦृਸ਼ਾਨੀਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 70 ॥
ਪਦ੍ਮਕੇਸਰਸਂਸृष੍ਟੋ ਵृਕ੍षਾਨ੍ਤਰਵਿਨਿਸ੍ਸृਤਃ ।
ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਾਸ ਇਵ ਸੀਤਾਯਾ ਵਾਤਿ ਵਾਯੁਰ੍ਮਨੋਹਰਃ ॥ 71 ॥
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪਸ਼੍ਯ ਪਮ੍ਪਾਯਾ ਦਕ੍षਿਣੇ ਗਿਰਿਸਾਨੁਨਿ ।
ਪੁष੍ਪਿਤਾਂ ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਸ੍ਯ ਯष੍ਟਿਂ ਪਰਮਸ਼ੋਭਨਾਮ੍ ॥ 72 ॥
ਅਧਿਕਂ ਸ਼ੈਲਰਾਜੋऽਯਂ ਧਾਤੁਭਿਃ ਸੁਵਿਭੂषਿਤਃ ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਸृਜਤੇ ਰੇਣੁਂ ਵਾਯੁਵੇਗਵਿਘਟ੍ਟਿਤਮ੍ ॥ 73 ॥
ਗਿਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਪੁष੍ਪਿਤੈਃ ।
ਨਿष੍ਪਤ੍ਰੈਸ੍ਸਰ੍ਵਤੋ ਰਮ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾ ਇਵ ਕਿਂਸ਼ੁਕੈਃ ॥ 74 ॥
ਪਮ੍ਪਾਤੀਰਰੁਹਾਸ਼੍ਚੇਮੇ ਸਂਸਕ੍ਤਾ ਮਧੁਗਨ੍ਧਿਨਃ ।
ਮਾਲਤੀਮਲ੍ਲਿਕਾषਣ੍ਡਾਃ ਕਰਵੀਰਾਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ॥ 75 ॥
ਕੇਤਕ੍ਯਸ੍ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਾਸ਼੍ਚ ਵਾਸਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ।
ਮਾਧਵ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਪੂਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਕੁਨ੍ਦਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 76 ॥
ਚਿਰਿਬਿਲ੍ਵਾ ਮਧੂਕਾਸ਼੍ਚ ਵਞ੍ਜੁਲਾ ਵਕੁਲਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਚਮ੍ਪਕਾਸ੍ਤਿਲਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਗਵृਕ੍षਾਸ੍ਸੁਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ॥ 77 ॥
ਨੀਪਾਸ਼੍ਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਖਰ੍ਜੂਰਾਸ਼੍ਚ ਸੁਪੁष੍ਪਿਤਾ ।
ਪਦ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਨੀਲਾਸ਼ੋਕਾਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ।
ਲੋਧ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਗਿਰਿਪृष੍ਠੇषੁ ਸਿਂਹਕੇਸਰਪਿਞ੍ਜਰਾਃ ॥ 78 ॥
ਅਙ੍ਕੋਲਾਸ਼੍ਚ ਕੁਰਣ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਚੂਰ੍ਣਕਾਃ ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਕਾਃ ।
ਚੂਤਾਃ ਪਾਟਲਯਸ਼੍ਚੈਵ ਕੋਵਿਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ॥ 79 ॥
ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦਾਰ੍ਜੁਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਿਰਿਸਾਨੁषੁ ।
ਕੇਤਕੋਦ੍ਦਾਲਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਿਰੀषਾਃ ਸ਼ਿਂਸ਼ੁਪਾ ਧਵਾਃ ॥ 80 ॥
ਸ਼ਾਲ੍ਮਲ੍ਯਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਰਕ੍ਤਾਃ ਕੁਰਵਕਾਸ੍ਤਥਾ ॥ 81 ॥
ਤ੍ਰਿਨਿਸ਼ਾ ਨਕ੍ਤਮਾਲਾਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦਨਾਸ੍ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਪੁष੍ਪਿਤਾਨ੍ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾਭਿਰ੍ਲਤਾਭਿਃ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਾਨ੍ ।
ਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯੇਹ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪਮ੍ਪਾਯਾ ਰੁਚਿਰਾਨ੍ਬਹੂਨ੍ ॥ 82 ॥
ਵਾਤਵਿਕ੍षਿਪ੍ਤਵਿਟਪਾਨ੍ਯਥਾऽਸਨ੍ਨਾਨ੍ਦ੍ਰੁਮਾਨਿਮਾਨ੍ ।
ਲਤਾਸ੍ਸਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਤ੍ਤਾ ਇਵ ਵਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 83 ॥
ਪਾਦਪਾਤ੍ਪਾਦਪਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ਼ੈਲਾਚ੍ਛੈਲਂ ਵਨਾਦ੍ਵਨਮ੍ ।
ਵਾਤਿ ਨੈਕਰਸਾਸ੍ਵਾਦਸ੍ਸਮ੍ਮੋਦਿਤ ਇਵਾਨਿਲਃ ॥ 84 ॥
ਕੇਚਿਤ੍ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਕੁਸੁਮਾਃ ਪਾਦਪਾ ਮਧੁਗਨ੍ਧਿਨਃ ।
ਕੇਚਿਨ੍ਮੁਕੁਲਸਂਵੀਤਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਾ ਇਵਾਬਭੁਃ ॥ 85 ॥
ਇਦਂ ਮृष੍ਟਮਿਦਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਪ੍ਰਫੁਲ੍ਲਮਿਦਮਿਤ੍ਯਪਿ ।
ਰਾਗਯੁਕ੍ਤੋ ਮਧੁਕਰਃ ਕੁਸੁਮੇष੍ਵੇਵ ਲੀਯਤੇ ॥ 86 ॥
ਨਿਲੀਯ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਤ੍ਯ ਸਹਸਾऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ ।
ਮਧੁਲੁਬ੍ਧੋ ਮਧੁਕਰਃ ਪਮ੍ਪਾਤੀਰਦ੍ਰੁਮੇष੍ਵਸੌ ॥ 87 ॥
ਇਯਂ ਕੁਸੁਮਸਙ੍ਘਾਤੈਰੁਪਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਸੁਖਾਕृਤਾ ।
ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਪਤਿਤੈਰ੍ਭੂਮਿਸ਼੍ਸ਼ਯਨਪ੍ਰਸ੍ਤਰੈਰਿਵ ॥ 88 ॥
ਵਿਵਿਧਾ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪੁष੍ਪੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਨਗਸਾਨੁषੁ ।
ਵਿਕੀਰ੍ਣੈ ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਹਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤਰਾਃ ਕृਤਾਃ ॥ 89 ॥
ਹਿਮਾਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਵृਕ੍षਾਣਾਂ ਪੁष੍ਪਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।
ਪੁष੍ਪਮਾਸੇ ਹਿ ਤਰਵਸ੍ਸਙ੍ਘਰ੍षਾਦਿਵ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ॥ 90 ॥
ਆਹ੍ਵਯਨ੍ਤ ਇਵਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਗਾष੍षਟ੍ਪਦਨਾਦਿਤਾਃ ।
ਕੁਸੁਮੋਤ੍ਤਂਸਵਿਟਪਾਸ਼੍ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਬਹੁ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 91 ॥
ਏष ਕਾਰਣ੍ਡਵਃ ਪਕ੍षੀ ਵਿਗਾਹ੍ਯ ਸਲਿਲਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।
ਰਮਤੇ ਕਾਨ੍ਤਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਾਮਮੁਦ੍ਦੀਪਯਨ੍ਮਮ ॥ 92 ॥
ਮਨ੍ਦਾਕਿਨ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਯਦਿਦਂ ਰੂਪਮੇਵਂ ਮਨੋਹਰਮ੍ ।
ਸ੍ਥਾਨੇ ਜਗਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਗੁਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਮਨੋਰਮਾਃ ॥ 93 ॥
ਯਦਿ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਸਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਯਦਿ ਚੇਹ ਵਸੇਮਹਿ ।
ਸ੍ਪृਹਯੇਯਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਰਾਯ ਨਾਯੋਧ੍ਯਾਯੈ ਰਘੂਤ੍ਤਮ ॥ 94 ॥
ਨਹ੍ਯੇਵਂ ਰਮਣੀਯੇषੁ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲੇषੁ ਤਯਾ ਸਹ ।
ਰਮਤੋ ਮੇ ਭਵੇਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਨ ਸ੍ਪृਹਾऽਨ੍ਯੇषੁ ਵਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ 95 ॥
ਅਮੀ ਹਿ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪੁष੍ਪੈਸ੍ਤਰਵੋ ਰੁਚਿਰਚ੍ਛਦਾਃ ।
ਕਾਨਨੇऽऽਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਨਾ ਕਾਨ੍ਤਾਂ ਚਿਨ੍ਤਾਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਮੇ ॥ 96 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਸ਼ੀਤਜਲਾਂ ਚੇਮਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਪੁष੍ਕਰਾਯੁਤਾਮ੍ ।
ਚਕ੍ਰਵਾਕਾਨੁਚਰਿਤਾਂ ਕਾਰਣ੍ਡਵ ਨਿषੇਵਿਤਾਮ੍ ॥ 97 ॥
ਪ੍ਲਵੈਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੈਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਮਹਾਮृਗਨਿषੇਵਿਤਾਮ੍ ।
ਅਧਿਕਂ ਸ਼ੋਭਤੇ ਪਮ੍ਪਾ ਵਿਕੂਜਦ੍ਭਿਃਰ੍ਵਿਹਙ੍ਗਮੈਃ ॥ 98 ॥
ਦੀਪਯਨ੍ਤੀਵ ਮੇ ਕਾਮਂ ਵਿਵਿਧਾ ਮੁਦਿਤਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।
ਸ਼੍ਯਾਮਾਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮੁਖੀਂ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਪਦ੍ਮਨਿਭੇਕ੍षਣਾਮ੍ ॥ 99 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਸਾਨੁषੁ ਚਿਤ੍ਰੇषੁ ਮृਗੀਭਿਸ੍ਸਹਿਤਾਨ੍ਮृਗਾਨ੍ ।
ਮਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮृਗਸ਼ਾਬਾਕ੍ष੍ਯਾ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਿਰਹੀਕृਤਮ੍ ॥ 100 ॥
ਵ੍ਯਥਯਨ੍ਤੀਵ ਮੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਸਾਨੁਨਿ ਰਮ੍ਯੇ ਹਿ ਮਤ੍ਤਦ੍ਵਿਜਗਣਾਯੁਤੇ ।
ਪਸ਼੍ਯੇਯਂ ਯਦਿ ਤਾਂ ਕਾਨ੍ਤਾਂ ਤਤਸ੍ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਭਵੇਨ੍ਮਮ ॥ 101 ॥
ਜੀਵੇਯਂ ਖਲੁ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮਯਾ ਸਹ ਸੁਮਧ੍ਯਮਾ ।
ਸੇਵਤੇ ਯਦਿ ਵੈਦੇਹੀ ਪਮ੍ਪਾਯਾਃ ਪਵਨਂ ਸੁਖਮ੍ ॥ 102 ॥
ਪਦ੍ਮਸੌਗਨ੍ਧਿਕਵਹਂ ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ੋਕਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।
ਧਨ੍ਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਪਮ੍ਪੋਪਵਨਮਾਰੁਤਮ੍ ॥ 103 ॥
ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਾਕ੍षੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਵਿਰਹਿਤਾ ਮਯਾ ।
ਕਥਂ ਧਾਰਯਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਵਿਵਸ਼ਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ ॥ 104 ॥
ਕਿਨ੍ਨੁ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਰਾਜਾਨਂ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਂ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਮ੍ ।
ਸੀਤਾਯਾ ਜਨਕਂ ਪृष੍ਟਃ ਕੁਸ਼ਲਂ ਜਨਸਂਸਦਿ ॥ 105 ॥
ਯਾ ਮਾਮਨੁਗਤਾ ਮਨ੍ਦਂ ਪਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤਂ ਵਨਮ੍ ।
ਸੀਤਾ ਸਤ੍ਪਥਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕ੍ਵ ਨੁ ਸਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ॥ 106 ॥
ਤਯਾ ਵਿਹੀਨਃ ਕृਪਣਃ ਕਥਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਧਾਰਯੇ ।
ਯਾ ਮਾਮਨੁਗਤਾ ਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰष੍ਟਂ ਵਿਗਤਚੇਤਸਮ੍ ॥ 107 ॥
ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਵਞ੍ਚਿਤਪਦ੍ਮਾਕ੍षਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਸ਼ੁਭਮਵ੍ਰਣਮ੍ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ਮੁਖਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਸੀਦਤੀਵ ਮਨੋ ਮਮ ॥ 108 ॥
ਸ੍ਮਿਤਹਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਯੁਤਂ ਗੁਣਵਨ੍ਮਧੁਰਂ ਹਿਤਮ੍ ।
ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਾਕ੍ਯਮਤੁਲਂ ਕਦਾ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 109 ॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੁਖਂ ਵਨੇ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਮਾਂ ਮਨ੍ਮਥਵਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ।
ਨष੍ਟਦੁਃਖੇਵ ਹृष੍ਟੇਵ ਸਾਧ੍ਵੀ ਸਾਧ੍ਵਭ੍ਯਭਾषਤ ॥ 110 ॥
ਕਿਂ ਨੁ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਨृਪਾਤ੍ਮਜ ।
ਕ੍ਵ ਸਾ ਸ੍ਨੁषੇਤਿ ਪृਚ੍ਛਨ੍ਤੀਂ ਕਥਂ ਚਾਪਿ ਤੁ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ॥ 111 ॥
ਗਚ੍ਛ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਪਸ਼੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਭਰਤਂ ਭ੍ਰਾਤृਵਤ੍ਸਲਮ੍ ।
ਨ ਹ੍ਯਹਂ ਜੀਵਿਤੁ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਤਾਮृਤੇ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ॥ 112 ॥
ਇਤਿ ਰਾਮਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਲਪਨ੍ਤਮਨਾਥਵਤ੍ ।
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਵਚਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਯਮ੍ ॥ 113 ॥
ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭ ਰਾਮ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਮਾ ਸ਼ੁਚਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮ ।
ਨੇਦृਸ਼ਾਨਾਂ ਮਤਿਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਭਵਤ੍ਯਕਲੁषਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 114 ॥
ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਵਿਯੋਗਜਂ ਦੁਃਖਂ ਤ੍ਯਜ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪ੍ਰਿਯੇ ਜਨੇ ।
ਅਤਿਸ੍ਨੇਹਪਰਿष੍ਵਙ੍ਗਾਦ੍ਵਰ੍ਤਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਾਪਿ ਦਹ੍ਯਤੇ ॥ 115 ॥
ਯਦਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਾਤਾਲਂ ਤਤੋऽਭ੍ਯਧਿਕਮੇਵ ਵਾ ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਰਾਵਣਸ੍ਤਾਵਨ੍ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਰਾਘਵ ॥ 116 ॥
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਲਭ੍ਯਤਾਂ ਤਾਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਪਸ੍ਯ ਰਕ੍षਸਃ ।
ਤਤੋ ਹਾਸ੍ਯਤਿ ਵਾ ਸੀਤਾਂ ਨਿਧਨਂ ਵਾ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 117 ॥
ਯਦਿ ਯਾਤਿਦਿਤੇਰ੍ਗਰ੍ਭਂ ਰਾਵਣਸ੍ਸਹ ਸੀਤਯਾ ।
ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਨਂ ਹਨਿष੍ਯਾਮਿ ਨ ਚੇਦ੍ਦਾਸ੍ਯਤਿ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ॥ 118 ॥
ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਭਦ੍ਰਂ ਭਜਸ੍ਵਾਰ੍ਯ ਤ੍ਯਜ੍ਯਤਾਂ ਕृਪਣਾ ਮਤਿਃ ।
ਅਰ੍ਥੋ ਹਿ ਨष੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥੈਰ੍ਨਾਯਤ੍ਨੇਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ ॥ 119 ॥
ਉਤ੍ਸਾਹੋ ਬਲਵਾਨਾਰ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਾਤ੍ਪਰਂ ਬਲਮ੍ ।
ਸੋਤ੍ਸਾਹਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ 120 ॥
ਉਤ੍ਸਾਹਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਾ ਨਾਵਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਸੁ ।
ਉਤ੍ਸਾਹਮਾਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੀਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲਭੇਮਹਿ ॥ 121 ॥
ਤ੍ਯਜ੍ਯਤਾਂ ਕਾਮਵृਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਕਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪृष੍ਠਤਃ ।
ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕृਤਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਸੇ ॥ 122 ॥
ਏਵਂ ਸਮ੍ਬੋਧਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚੇਤਨਃ ।
ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ੋਕਞ੍ਚ ਮੋਹਞ੍ਚ ਤਤੋ ਧੈਰ੍ਯਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 123 ॥
ਸੋऽਭ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਮਦਵ੍ਯਗ੍ਰਸ੍ਤਾਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ।
ਰਾਮਃ ਪਮ੍ਪਾਂ ਸੁਰੁਚਿਰਾਂ ਰਮ੍ਯਪਾਰਿਪ੍ਲਵਦ੍ਰੁਮਾਮ੍ ॥ 124 ॥
ਨਿਰੀਕ੍षਮਾਣਸ੍ਸਹਸਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਂ ਵਨਂ ਨਿਰ੍ਝਰਕਨ੍ਦਰਾਸ਼੍ਚ ।
ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚੇਤਾਸ੍ਸਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਦੁਃਖੋਪਹਤਃ ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ॥ 125 ॥
ਤਂ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਵਿਲਾਸਗਾਮੀ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਮਵ੍ਯਗ੍ਰਮਨਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ।
ਸ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਰਾਘਵਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਰਰਕ੍ष ਧਰ੍ਮੇਣ ਬਲੇਨ ਚੈਵ ॥ 126 ॥
ਤਾਵृष੍ਯਮੂਕਸ੍ਯ ਸਮੀਪਚਾਰੀ ਚਰਨ੍ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਭੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯੌ ।
ਸ਼ਾਖਾਮृਗਾਣਾਮਧਿਪਸ੍ਤਰਸ੍ਵੀ ਵਿਤਤ੍ਰਸੇ ਨੈਵ ਚਿਚੇष੍ਟ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ॥ 127 ॥
ਸ ਤੌ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਗਜਮਨ੍ਦਗਾਮੀ ਸ਼ਾਖਾਮृਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਰਞ੍ਚਰਨ੍ਤੌ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿषਾਦਂ ਪਰਮਂ ਜਗਾਮ ਚਿਨ੍ਤਾਪਰੀਤੋ ਭਯਭਾਰਮਗ੍ਨਃ ॥ 128 ॥
ਤਮਾਸ਼੍ਰਮਂ ਪੁਣ੍ਯਸੁਖਂ ਸ਼ਰਣ੍ਯਂ ਸਦੈਵ ਸ਼ਾਖਾਮृਗਸੇਵਿਤਾਨ੍ਤਮ੍ ।
ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਰਯੋऽਭਿਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮਹੌਜਸੌ ਰਾਘਵਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ਤੌ ॥ 129 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||
māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||
patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||
mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||
tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||
sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||
puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||
supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||
ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||
māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||
aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||
manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||
śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||
tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||
rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||
vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||
dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||
mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||
eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||
sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||
tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||
jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||
cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||
giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||
ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||
plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||
paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||
jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||
taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||
prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||
gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||
saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||
smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||
yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||
yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||
utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||
evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||
so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||
tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ 1 ॥
तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ 3 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥ 4 ॥
मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ 5 ॥
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥ 6 ॥
नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ 7 ॥
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ 8 ॥
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥ 9 ॥
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ 10 ॥
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥ 11 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ 12 ॥
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥ 13 ॥
विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।
मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥ 14 ॥
मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।
शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ 15 ॥
तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ 16 ॥
स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ 17 ॥
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।
षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 18 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥ 19 ॥
पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ 20 ॥
सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारान्त्समन्ततः ।
हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ 21 ॥
अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ 22 ॥
मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥ 23 ॥
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ 24 ॥
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ 25 ॥
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ 26 ॥
विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥ 27 ॥
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥ 28 ॥
अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 29 ॥
न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥ 30 ॥
अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥ 31 ॥
मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥ 32 ॥
अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥ 33 ॥
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥ 34 ॥
मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।
सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ 35 ॥
अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥ 36 ॥
शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ 37 ॥
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥ 38 ॥
तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥ 39 ॥
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥ 40 ॥
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।
पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥ 41 ॥
मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥ 42 ॥
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ 43 ॥
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ 44 ॥
नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ 45 ॥
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ 46 ॥
नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥ 47 ॥
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ 48 ॥
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 49 ॥
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ 50 ॥
मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।
ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ 51 ॥
एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ 52 ॥
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।
मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥ 53 ॥
तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ 54 ॥
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥ 55 ॥
शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ 56 ॥
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।
षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ 57 ॥
कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ 58 ॥
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ 59 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥ 60 ॥
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ 61 ॥
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥ 62 ॥
जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।
पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ 63 ॥
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ 64 ॥
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ 65 ॥
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ 66 ॥
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ 67 ॥
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥ 68 ॥
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ 69 ॥
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ 70 ॥
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।
निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ 71 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ 72 ॥
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ 73 ॥
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ 74 ॥
पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 75 ॥
केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ 76 ॥
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ॥ 77 ॥
नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ।
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ 78 ॥
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।
चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 79 ॥
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥ 80 ॥
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 81 ॥
त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ।
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।
द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥ 82 ॥
वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।
लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥ 83 ॥
पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।
वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥ 84 ॥
केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥ 85 ॥
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।
रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥ 86 ॥
निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ 87 ॥
इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।
स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥ 88 ॥
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ 89 ॥
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।
पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥ 90 ॥
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।
कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ 91 ॥
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥ 92 ॥
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ 93 ॥
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ 94 ॥
नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥ 95 ॥
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।
काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ 96 ॥
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥ 97 ॥
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ॥ 98 ॥
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ 99 ॥
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।
मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ 100 ॥
व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ।
अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥ 101 ॥
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।
सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥ 102 ॥
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥ 103 ॥
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।
कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥ 104 ॥
किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।
सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥ 105 ॥
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।
सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ 106 ॥
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।
या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥ 107 ॥
तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।
अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥ 108 ॥
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ 109 ॥
प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ 110 ॥
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥ 111 ॥
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ 112 ॥
इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ 113 ॥
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ 114 ॥
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ 115 ॥
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।
सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥ 116 ॥
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ 117 ॥
यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥ 118 ॥
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥ 119 ॥
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।
सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ 120 ॥
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।
उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥ 121 ॥
त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ 122 ॥
एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।
त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥ 123 ॥
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥ 124 ॥
निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।
उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ 125 ॥
तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।
स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ 126 ॥
तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ 127 ॥
स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥ 128 ॥
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ 129 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||
māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||
patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||
mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||
tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||
sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||
puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||
supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||
ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||
māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||
aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||
manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||
śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||
tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||
rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||
vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||
dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||
mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||
eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||
sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||
tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||
jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||
cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||
giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||
ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||
plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||
paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||
jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||
taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||
prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||
gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||
saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||
smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||
yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||
yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||
utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||
evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||
so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||
tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.