শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ প্রথমস্সর্গঃ ।
স তাং পুষ্করিণীং গত্বা পদ্মোত্পলঝষাকুলাম্ ।
রামস্সৌমিত্রি সহিতো বিললাপাকুলেন্দ্রিযঃ ॥ 1 ॥
তস্য দৃষ্ট্বৈব তাং হর্ষাদিন্দ্রিযাণি চকম্পিরে ।
স কামবশমাপন্নস্সৌমিত্রিমিদমব্রবীত্ ॥ 2 ॥
সৌমিত্রে শোভতে পম্পা বৈদূর্যবিমলোদকা ।
ফুল্লপদ্মোত্পলবতী শোভিতা বিবিধৈর্দ্রুমৈঃ ॥ 3 ॥
সৌমিত্রে পশ্য পম্পাযাঃ কাননং শুভদর্শনম্ ।
যত্র রাজন্তি শৈলা বা দ্রুমাস্সশিখরা ইব ॥ 4 ॥
মাং তু শোকাভিসন্তপ্তং মাধবঃ পীডযন্তি বৈ ।
ভরতস্য চ দুঃখেন বৈদেহ্যা হরণেন চ ॥ 5 ॥
শোকার্তস্যাপি মে পম্পা শোভতে চিত্রকাননা ।
ব্যবকীর্ণা বহুবিধৈঃ পুষ্পৈশ্শীতোদকা শিবা ॥ 6 ॥
নলিনৈরপি সঞ্ছন্না হ্যত্যর্থশুভদর্শনা ।
সর্পব্যালানুচরিতা মৃগদ্বিজসমাকুলা ॥ 7 ॥
অধিকং প্রবিভাত্যেতন্নীলপীতং তু শাদ্বলম্ ।
দ্রুমাণাং বিবিধৈঃ পুষ্পৈঃ পরিস্তোমৈরিবার্পিতম্ ॥ 8 ॥
পুষ্পভারসমৃদ্ধানি শিখরাণি সমন্ততঃ ।
লতাভিঃ পুষ্পিতাগ্রাভিরুপগূঢানি সর্বশঃ ॥ 9 ॥
সুখানিলোঽযং সৌমিত্রে কালঃ প্রচুরমন্মথঃ ।
গন্ধবান্সুরভির্মাসো জাতপুষ্পফলদ্রুমঃ ॥ 10 ॥
পশ্য রূপাণি সৌমিত্রে বনানাং পুষ্পশালিনাম্ ।
সৃজতাং পুষ্পবর্ষাণি তোযং তোযমুচামিব ॥ 11 ॥
প্রস্তরেষু চ রম্যেষু বিবিধাঃ কাননদ্রুমাঃ ।
বাযুবেগপ্রচলিতাঃ পুষ্পৈরবকিরন্তি গাম্ ॥ 12 ॥
পতিতৈঃ পতমানৈশ্চ পাদপস্থৈশ্চ মারুতঃ ।
কুসুমৈঃ পশ্য সৌমিত্রে ক্রীডন্নিব সমন্ততঃ ॥ 13 ॥
বিক্ষিপন্বিবিধাশ্শাখা নগানাং কুসুমোত্কচাঃ ।
মারুতশ্চলিতস্থানৈষ্ষট্পদৈরনুগীযতে ॥ 14 ॥
মত্তকোকিলসন্নাদৈর্নর্তযন্নিব পাদপান্ ।
শৈলকন্দরনিষ্ক্রান্তঃ প্রগীত ইব চানিলঃ ॥ 15 ॥
তেন বিক্ষিপতাঽত্যর্থং পবনেন সমন্ততঃ ।
অমী সংসক্তশাখাগ্রা গ্রথিতা ইব পাদপাঃ ॥ 16 ॥
স এষ সুখসংস্পর্শো বাতি চন্দনশীতলঃ ।
গন্ধমভ্যবহন্পুণ্যং শ্রমাপনযনোঽনিলঃ ॥ 17 ॥
অমী পবনবিক্ষিপ্তা বিনদন্তীব পাদপাঃ ।
ষট্পদৈরনুকূজন্তো বনেষু মধুগন্ধিষু ॥ 18 ॥
গিরিপ্রস্থেষু রম্যেষু পুষ্পবদ্ভির্মনোরমৈঃ ।
সংসক্তশিখরাশ্শৈলা বিরাজন্তে মহাদ্রুমৈঃ ॥ 19 ॥
পুষ্পসঞ্ছন্নশিখরা মারুতোত্ক্ষেপচঞ্চলাঃ ।
অমী মধুকরোত্তংসাঃ প্রগীতা ইব পাদপাঃ ॥ 20 ॥
সুপুষ্পিতাংস্তু পশ্যেমান্কর্ণিকারান্ত্সমন্ততঃ ।
হাটকপ্রতিসঞ্ছন্নান্নরান্পীতাম্বরানিব ॥ 21 ॥
অযং বসন্তস্সৌমিত্রে নানাবিহগনাদিতঃ ।
সীতযা বিপ্রহীনস্য শোকসন্দীপনো মম ॥ 22 ॥
মাং হি শোকসমাক্রান্তং সন্তাপযতি মন্মথঃ ।
হৃষ্টঃ প্রবদমানশ্চ মমাহ্বযতি কোকিলঃ ॥ 23 ॥
এষ দাত্যূহকো হৃষ্টো রম্যে মাং বননির্ঝরে ।
প্রণদন্মন্মথাবিষ্টং শোচযিষ্যতি লক্ষ্মণ ॥ 24 ॥
শ্রুত্বৈতস্য পুরা শব্দমাশ্রমস্থা মম প্রিযা ।
মামাহূয প্রমুদিতাঃ পরমং প্রত্যনন্দত ॥ 25 ॥
এবং বিচিত্রাঃ পতগা নানারাববিরাবিণঃ ।
বৃক্ষগুল্মলতাঃ পশ্য সম্পতন্তি সমন্ততঃ ॥ 26 ॥
বিমিশ্রা বিহগাঃ পুম্ভিরাত্মব্যূহাভিনন্দিতাঃ ।
ভৃঙ্গরাজপ্রমুদিতাস্সৌমিত্রে মধুরস্বনাঃ ॥ 27 ॥
দাত্যূহরতিবিক্রন্দৈঃ পুংস্কোকিলরুতৈরপি ।
স্বনন্তি পাদপাশ্চেমে মমানঙ্গপ্রদীপনাঃ ॥ 28 ॥
অশোকস্তবকাঙ্গারষ্ষট্পদস্বননিঃস্বনঃ ।
মাং হি পল্লবতাম্রার্চির্বসন্তাগ্নিঃ প্রধক্ষ্যতি ॥ 29 ॥
ন হি তাং সূক্ষ্মপক্ষ্মাক্ষীং সুকেশীং মৃদুভাষিণীম্ ।
অপশ্যতো মে সৌমিত্রে জীবিতেঽস্তি প্রযোজনম্ ॥ 30 ॥
অযং হি দযিতস্তস্যাঃ কালো রুচিরকাননঃ ।
কোকিলাকুলসীমান্তো দযিতাযা মমানঘ ॥ 31 ॥
মন্মথাঽযাসসম্ভূতো বসন্তগুণবর্ধিতঃ ।
অযং মাং ধক্ষ্যতি ক্ষিপ্রং শোকাগ্নির্নচিরাদিব ॥ 32 ॥
অপশ্যতস্তাং দযিতাং পশ্যতো রুচিরদ্রুমান্ ।
মমাযমাত্মপ্রভবো ভূযস্ত্বমুপযাস্যতি ॥ 33 ॥
অদৃশ্যমানা বৈদেহী শোকং বর্ধযতে মম ।
দৃশ্যমানো বসন্তশ্চ স্বেদসংসর্গদূষকঃ ॥ 34 ॥
মাং হ্যদ্য মৃগশাবাক্ষী চিন্তাশোকবলাত্কৃতম্ ।
সন্তাপযতি সৌমিত্রে ক্রূরশ্চৈত্রবনানিলঃ ॥ 35 ॥
অমী মযূরাশ্শোভন্তে প্রনৃত্যন্তস্ততস্ততঃ ।
স্বৈঃ পক্ষৈঃ পবনোদ্ধূতৈর্গবাক্ষৈঃ স্ফাটিকৈরিব ॥ 36 ॥
শিখিনীভিঃ পরিবৃতাস্তে এতে মদমূর্ছিতাঃ ।
মন্মথাভিপরীতস্য মম মন্মথবর্ধনাঃ ॥ 37 ॥
পশ্য লক্ষ্মণ নৃত্যন্তং মযূরমুপনৃত্যতি ।
শিখিনী মন্মথার্তৈষা ভর্তারং গিরিসানুনি ॥ 38 ॥
তামেব মন্মথাবিষ্টো মযূরোঽপ্যুপধাবতি ।
বিতত্য রুচিরৌ পক্ষৌ রুতৈরুপহসন্নিব ॥ 39 ॥
মযূরস্য বনে নূনং রক্ষসা ন হৃতা প্রিযা ।
তস্মান্নৃত্যতি রম্যেষু বনেষু সহ কান্তযা ॥ 40 ॥
মম ত্বযং বিনা বাসঃ পুষ্পমাসে সুদুস্সহঃ ।
পশ্য লক্ষ্মণ সংরাগঃ তির্যগ্যোনিগতেষ্বপি ।
যদেষা শিখিনী কামাদ্ভর্তারং রমতেঽন্তিকে ॥ 41 ॥
মামপ্যেবং বিশালাক্ষী জানকী জাতসম্ভ্রমা ।
মদনেনাভিবর্তেত যদি নাঽপহৃতা ভবেত্ ॥ 42 ॥
পশ্য লক্ষ্মণ পুষ্পাণি নিষ্ফলানি ভবন্তি মে ।
পুষ্পভারসমৃদ্ধানাং বনানাং শিশিরাত্যযে ॥ 43 ॥
রুচিরাণ্যপি পুষ্পাণি পাদপানামতিশ্রিযা ।
নিষ্ফলানি মহীং যান্তি সমং মধুকরোত্করৈঃ ॥ 44 ॥
নদন্তি কামং শকুনা মুদিতাস্সঙ্ঘশঃ কলম্ ।
আহ্বযন্ত ইবান্যোন্যং কামোন্মাদকরা মম ॥ 45 ॥
বসন্তো যদি তত্রাপি যত্র মে বসতি প্রিযা ।
নূনং পরবশা সীতা সাপি শোচত্যহং যথা ॥ 46 ॥
নূনং ন তু বসন্তোঽতং দেশং স্পৃশতি যত্র সা ।
কথং হ্যসিতপদ্মাক্ষী বর্তযেত্সা মযা বিনা ॥ 47 ॥
অথবা বর্ততে তত্র বসন্তো যত্র মে প্রিযা ।
কিং করিষ্যতি সুশ্রোণী সা তু নির্ভর্ত্সিতা পরৈঃ ॥ 48 ॥
শ্যামা পদ্মপলাশাক্ষী মৃদুপূর্বাভিভাষিণী ।
নূনং বসন্তমাসাদ্য পরিত্যক্ষ্যতি জীবিতম্ ॥ 49 ॥
দৃঢং হি হৃদযে বুদ্ধির্মম সম্পরিবর্ততে ।
নালং বর্তযিতুং সীতা সাধ্বী মদ্বিরহং গতা ॥ 50 ॥
মযি ভাবস্তু বৈদেহ্যাস্তত্ত্বতো বিনিবেশিতঃ ।
মমাপি ভাবস্সীতাযাং সর্বথা বিনিবেশিতঃ ॥ 51 ॥
এষ পুষ্পবহো বাযুস্সুখস্পর্শো হিমাবহঃ ।
তাং বিচিন্তযতঃ কান্তাং পাবকপ্রতিমো মম ॥ 52 ॥
সদা সুখমহং মন্যে যং পুরা সহ সীতযা ।
মারুতস্স বিনা সীতাং শোকং বর্ধযতে মম ॥ 53 ॥
তাং বিনা বিহঙ্গো যঃ পক্ষী প্রণদিতস্তদা ।
বাযসঃ পাদপগতঃ প্রহৃষ্টমভিনর্দতি ॥ 54 ॥
এষ বৈ তত্র বৈদেহ্যা বিহগঃ প্রতিহারকঃ ।
পক্ষী মাং তু বিশালাক্ষ্যাস্সমীপমুপনেষ্যতি ॥ 55 ॥
শৃণু লক্ষ্মণ সন্নাদং বনে মদ্বিবর্ধনম্ ।
পুষ্পিতাগ্রেষু বৃক্ষেষু দ্বিজানামুপকূজতাম্ ॥ 56 ॥
বিক্ষিপ্তাং পবনেনৈতামসৌ তিলকমঞ্জরীম্ ।
ষট্পদস্সহসাঽভ্যেতি মদোদ্ধূতামিব প্রিযাম্ ॥ 57 ॥
কামিনামযমত্যন্তমশোকশ্শোকবর্ধনঃ ।
স্তবকৈঃ পবনোত্ক্ষিপ্তৈস্তর্জযন্নিব মাং স্থিতঃ ॥ 58 ॥
অমী লক্ষ্মণ দৃশ্যন্তে চূতাঃ কুসুমশালিনঃ ।
বিভ্রমোত্সিক্তমনসঃ সাঙ্গরাগা নরা ইব ॥ 59 ॥
সৌমিত্রে পশ্য পম্পাযাশ্চিত্রাসু বনরাজিষু ।
কিন্নরা নরশার্দূল বিচরন্তি ততস্ততঃ ॥ 60 ॥
ইমানি শুভগন্ধীনি পশ্য লক্ষ্মণ সর্বশঃ ।
নলিনানি প্রকাশন্তে জলে তরুণসূর্যবত্ ॥ 61 ॥
এষা প্রসন্নসলিলা পদ্মনীলোত্পলাযুতা ।
হংসকারণ্ডবাকীর্ণা পম্পা সৌগন্ধিকান্বিতা ॥ 62 ॥
জলে তরুণসূর্যাভৈষ্ষট্পদাহতকেসরৈঃ ।
পঙ্কজৈশ্শোভতে পম্পা সমন্তাদভিসংবৃতা ॥ 63 ॥
চক্রবাকযুতা নিত্যং চিত্রপ্রস্তবনান্তরা ।
মাতঙ্গমৃগযূথৈশ্চ শোভতে সলিলার্থিভিঃ ॥ 64 ॥
পবনাহতবেগাভিরূর্মিভির্বিমলেঽম্ভসি ।
পঙ্কজানি বিরাজন্তে তাড্যমানানি লক্ষ্মণ ॥ 65 ॥
পদ্মপত্রবিশালাক্ষীং সততং পঙ্কজপ্রিযাম্ ।
অপশ্যতো মে বৈদেহীং জীবিতং নাভিরোচতে ॥ 66 ॥
অহো কামস্য বামত্বং যো গতামপি দুর্লভাম্ ।
স্মারযিষ্যতি কল্যাণীং কল্যাণতরবাদিনীম্ ॥ 67 ॥
শক্যো ধারযিতুং কামো ভবেদভ্যাগতো মযা ।
যদি ভূযো বসন্তো মাং ন হন্যাত্পুষ্পিতদ্রুমঃ ॥ 68 ॥
যানি স্ম রমণীযানি তযা সহ ভবন্তি মে ।
তান্যেবারমণীযানি জাযন্তে মে তযা বিনা ॥ 69 ॥
পদ্মকোশপলাশানি দ্রষ্টুং দৃষ্টির্হি মন্যতে ।
সীতাযা নেত্রকোশাভ্যাং সদৃশানীতি লক্ষ্মণ ॥ 70 ॥
পদ্মকেসরসংসৃষ্টো বৃক্ষান্তরবিনিস্সৃতঃ ।
নিশ্শ্বাস ইব সীতাযা বাতি বাযুর্মনোহরঃ ॥ 71 ॥
সৌমিত্রে পশ্য পম্পাযা দক্ষিণে গিরিসানুনি ।
পুষ্পিতাং কর্ণিকারস্য যষ্টিং পরমশোভনাম্ ॥ 72 ॥
অধিকং শৈলরাজোঽযং ধাতুভিঃ সুবিভূষিতঃ ।
বিচিত্রং সৃজতে রেণুং বাযুবেগবিঘট্টিতম্ ॥ 73 ॥
গিরিপ্রস্থাস্তু সৌমিত্রে সর্বতস্সম্প্রপুষ্পিতৈঃ ।
নিষ্পত্রৈস্সর্বতো রম্যৈঃ প্রদীপ্তা ইব কিংশুকৈঃ ॥ 74 ॥
পম্পাতীররুহাশ্চেমে সংসক্তা মধুগন্ধিনঃ ।
মালতীমল্লিকাষণ্ডাঃ করবীরাশ্চ পুষ্পিতাঃ ॥ 75 ॥
কেতক্যস্সিন্দুবারাশ্চ বাসন্ত্যশ্চ সুপুষ্পিতাঃ ।
মাধব্যো গন্ধপূর্ণাশ্চ কুন্দগুল্মাশ্চ সর্বশঃ ॥ 76 ॥
চিরিবিল্বা মধূকাশ্চ বঞ্জুলা বকুলাস্তথা ।
চম্পকাস্তিলকাশ্চৈব নাগবৃক্ষাস্সুপুষ্পিতাঃ ॥ 77 ॥
নীপাশ্চ বরণাশ্চৈব খর্জূরাশ্চ সুপুষ্পিতা ।
পদ্মকাশ্চৈব শোভন্তে নীলাশোকাশ্চ পুষ্পিতাঃ ।
লোধ্রাশ্চ গিরিপৃষ্ঠেষু সিংহকেসরপিঞ্জরাঃ ॥ 78 ॥
অঙ্কোলাশ্চ কুরণ্টাশ্চ চূর্ণকাঃ পারিভদ্রকাঃ ।
চূতাঃ পাটলযশ্চৈব কোবিদারাশ্চ পুষ্পিতাঃ ॥ 79 ॥
মুচুকুন্দার্জুনাশ্চৈব দৃশ্যন্তে গিরিসানুষু ।
কেতকোদ্দালকাশ্চৈব শিরীষাঃ শিংশুপা ধবাঃ ॥ 80 ॥
শাল্মল্যঃ কিংশুকাশ্চৈব রক্তাঃ কুরবকাস্তথা ॥ 81 ॥
ত্রিনিশা নক্তমালাশ্চ চন্দনাস্স্যন্দনাস্তথা ।
পুষ্পিতান্পুষ্পিতাগ্রাভির্লতাভিঃ পরিবেষ্টিতান্ ।
দ্রুমান্পশ্যেহ সৌমিত্রে পম্পাযা রুচিরান্বহূন্ ॥ 82 ॥
বাতবিক্ষিপ্তবিটপান্যথাঽসন্নান্দ্রুমানিমান্ ।
লতাস্সমনুবর্তন্তে মত্তা ইব বরস্ত্রিযঃ ॥ 83 ॥
পাদপাত্পাদপং গচ্ছন্ শৈলাচ্ছৈলং বনাদ্বনম্ ।
বাতি নৈকরসাস্বাদস্সম্মোদিত ইবানিলঃ ॥ 84 ॥
কেচিত্পর্যাপ্তকুসুমাঃ পাদপা মধুগন্ধিনঃ ।
কেচিন্মুকুলসংবীতাঃ শ্যামবর্ণা ইবাবভুঃ ॥ 85 ॥
ইদং মৃষ্টমিদং স্বাদু প্রফুল্লমিদমিত্যপি ।
রাগযুক্তো মধুকরঃ কুসুমেষ্বেব লীযতে ॥ 86 ॥
নিলীয পুনরুত্পত্য সহসাঽন্যত্র গচ্ছতি ।
মধুলুব্ধো মধুকরঃ পম্পাতীরদ্রুমেষ্বসৌ ॥ 87 ॥
ইযং কুসুমসঙ্ঘাতৈরুপস্তীর্ণা সুখাকৃতা ।
স্বযং নিপতিতৈর্ভূমিশ্শযনপ্রস্তরৈরিব ॥ 88 ॥
বিবিধা বিবিধৈঃ পুষ্পৈস্তৈরেব নগসানুষু ।
বিকীর্ণৈ পীতরক্তাহি সৌমিত্রে প্রস্তরাঃ কৃতাঃ ॥ 89 ॥
হিমান্তে পশ্য সৌমিত্রে বৃক্ষাণাং পুষ্পসম্ভবম্ ।
পুষ্পমাসে হি তরবস্সঙ্ঘর্ষাদিব পুষ্পিতাঃ ॥ 90 ॥
আহ্বযন্ত ইবান্যোন্যং নগাষ্ষট্পদনাদিতাঃ ।
কুসুমোত্তংসবিটপাশ্শোভন্তে বহু লক্ষ্মণ ॥ 91 ॥
এষ কারণ্ডবঃ পক্ষী বিগাহ্য সলিলং শুভম্ ।
রমতে কান্তযা সার্ধং কামমুদ্দীপযন্মম ॥ 92 ॥
মন্দাকিন্যাস্তু যদিদং রূপমেবং মনোহরম্ ।
স্থানে জগতি বিখ্যাতা গুণাস্তস্যা মনোরমাঃ ॥ 93 ॥
যদি দৃশ্যেত সা সাধ্বী যদি চেহ বসেমহি ।
স্পৃহযেযং ন শক্রায নাযোধ্যাযৈ রঘূত্তম ॥ 94 ॥
নহ্যেবং রমণীযেষু শাদ্বলেষু তযা সহ ।
রমতো মে ভবেচ্চিন্তা ন স্পৃহাঽন্যেষু বা ভবেত্ ॥ 95 ॥
অমী হি বিবিধৈঃ পুষ্পৈস্তরবো রুচিরচ্ছদাঃ ।
কাননেঽঽস্মিন্বিনা কান্তাং চিন্তামুত্পাদযন্তি মে ॥ 96 ॥
পশ্য শীতজলাং চেমাং সৌমিত্রে পুষ্করাযুতাম্ ।
চক্রবাকানুচরিতাং কারণ্ডব নিষেবিতাম্ ॥ 97 ॥
প্লবৈঃ ক্রৌঞ্চৈশ্চ সম্পূর্ণাং মহামৃগনিষেবিতাম্ ।
অধিকং শোভতে পম্পা বিকূজদ্ভিঃর্বিহঙ্গমৈঃ ॥ 98 ॥
দীপযন্তীব মে কামং বিবিধা মুদিতা দ্বিজাঃ ।
শ্যামাং চন্দ্রমুখীং স্মৃত্বা প্রিযাং পদ্মনিভেক্ষণাম্ ॥ 99 ॥
পশ্য সানুষু চিত্রেষু মৃগীভিস্সহিতান্মৃগান্ ।
মাং পুনর্মৃগশাবাক্ষ্যা বৈদেহ্যা বিরহীকৃতম্ ॥ 100 ॥
ব্যথযন্তীব মে চিত্তং সঞ্চরন্তস্ততস্ততঃ ।
অস্মিন্সানুনি রম্যে হি মত্তদ্বিজগণাযুতে ।
পশ্যেযং যদি তাং কান্তাং ততস্স্বস্তি ভবেন্মম ॥ 101 ॥
জীবেযং খলু সৌমিত্রে মযা সহ সুমধ্যমা ।
সেবতে যদি বৈদেহী পম্পাযাঃ পবনং সুখম্ ॥ 102 ॥
পদ্মসৌগন্ধিকবহং শিবং শোকবিনাশনম্ ।
ধন্যা লক্ষ্মণ সেবন্তে পম্পোপবনমারুতম্ ॥ 103 ॥
শ্যামা পদ্মপলাশাক্ষী প্রিযা বিরহিতা মযা ।
কথং ধারযতি প্রাণান্বিবশা জনকাত্মজা ॥ 104 ॥
কিন্নু বক্ষ্যামি রাজানং ধর্মজ্ঞং সত্যবাদিনম্ ।
সীতাযা জনকং পৃষ্টঃ কুশলং জনসংসদি ॥ 105 ॥
যা মামনুগতা মন্দং পিত্রা প্রব্রাজিতং বনম্ ।
সীতা সত্পথমাস্থায ক্ব নু সা বর্ততে প্রিযা ॥ 106 ॥
তযা বিহীনঃ কৃপণঃ কথং লক্ষ্মণ ধারযে ।
যা মামনুগতা রাজ্যাদ্ভ্রষ্টং বিগতচেতসম্ ॥ 107 ॥
তচ্চার্বঞ্চিতপদ্মাক্ষং সুগন্ধি শুভমব্রণম্ ।
অপশ্যতো মুখং তস্যাস্সীদতীব মনো মম ॥ 108 ॥
স্মিতহাস্যান্তরযুতং গুণবন্মধুরং হিতম্ ।
বৈদেহ্যা বাক্যমতুলং কদা শ্রোষ্যামি লক্ষ্মণ ॥ 109 ॥
প্রাপ্য দুখং বনে শ্যামা মাং মন্মথবিকর্শিতম্ ।
নষ্টদুঃখেব হৃষ্টেব সাধ্বী সাধ্বভ্যভাষত ॥ 110 ॥
কিং নু বক্ষ্যামি কৌসল্যামযোধ্যাযাং নৃপাত্মজ ।
ক্ব সা স্নুষেতি পৃচ্ছন্তীং কথং চাপি তু মনস্বিনীম্ ॥ 111 ॥
গচ্ছ লক্ষ্মণ পশ্য ত্বং ভরতং ভ্রাতৃবত্সলম্ ।
ন হ্যহং জীবিতু শক্তস্তামৃতে জনকাত্মজাম্ ॥ 112 ॥
ইতি রামং মহাত্মানং বিলপন্তমনাথবত্ ।
উবাচ লক্ষ্মণো ভ্রাতা বচনং যুক্তমব্যযম্ ॥ 113 ॥
সংস্তম্ভ রাম ভদ্রং তে মা শুচঃ পুরুষোত্তম ।
নেদৃশানাং মতির্মন্দা ভবত্যকলুষাত্মনাম্ ॥ 114 ॥
স্মৃত্বা বিযোগজং দুঃখং ত্যজ স্নেহং প্রিযে জনে ।
অতিস্নেহপরিষ্বঙ্গাদ্বর্তিরার্দ্রাপি দহ্যতে ॥ 115 ॥
যদি গচ্ছতি পাতালং ততোঽভ্যধিকমেব বা ।
সর্বথা রাবণস্তাবন্ন ভবিষ্যতি রাঘব ॥ 116 ॥
প্রবৃত্তির্লভ্যতাং তাবত্তস্য পাপস্য রক্ষসঃ ।
ততো হাস্যতি বা সীতাং নিধনং বা গমিষ্যতি ॥ 117 ॥
যদি যাতিদিতের্গর্ভং রাবণস্সহ সীতযা ।
তত্রাপ্যেনং হনিষ্যামি ন চেদ্দাস্যতি মৈথিলীম্ ॥ 118 ॥
স্বাস্থ্যং ভদ্রং ভজস্বার্য ত্যজ্যতাং কৃপণা মতিঃ ।
অর্থো হি নষ্টকার্যার্থৈর্নাযত্নেনাধিগম্যতে ॥ 119 ॥
উত্সাহো বলবানার্য নাস্ত্যুত্সাহাত্পরং বলম্ ।
সোত্সাহস্যাস্তি লোকেঽস্মিন্ ন কিঞ্চিদপি দুর্লভম্ ॥ 120 ॥
উত্সাহবন্তঃ পুরুষা নাবসীদন্তি কর্মসু ।
উত্সাহমাত্রমাশ্রিত্য সীতাং প্রতিলভেমহি ॥ 121 ॥
ত্যজ্যতাং কামবৃত্তত্বং শোকং সন্ন্যস্য পৃষ্ঠতঃ ।
মহাত্মানং কৃতাত্মানমাত্মানং নাববুধ্যসে ॥ 122 ॥
এবং সম্বোধিতস্তত্র শোকোপহতচেতনঃ ।
ত্যজ্য শোকঞ্চ মোহঞ্চ ততো ধৈর্যমুপাগমত্ ॥ 123 ॥
সোঽভ্যতিক্রামদব্যগ্রস্তামচিন্ত্যপরাক্রমঃ ।
রামঃ পম্পাং সুরুচিরাং রম্যপারিপ্লবদ্রুমাম্ ॥ 124 ॥
নিরীক্ষমাণস্সহসা মহাত্মা সর্বং বনং নির্ঝরকন্দরাশ্চ ।
উদ্বিগ্নচেতাস্সহ লক্ষ্মণেন বিচার্য দুঃখোপহতঃ প্রতস্থে ॥ 125 ॥
তং মত্তমাতঙ্গবিলাসগামী গচ্ছন্তমব্যগ্রমনা মহাত্মা ।
স লক্ষ্মণো রাঘবমপ্রমত্তো ররক্ষ ধর্মেণ বলেন চৈব ॥ 126 ॥
তাবৃষ্যমূকস্য সমীপচারী চরন্দদর্শাদ্ভুতদর্শনীযৌ ।
শাখামৃগাণামধিপস্তরস্বী বিতত্রসে নৈব চিচেষ্ট কিঞ্চিত্ ॥ 127 ॥
স তৌ মহাত্মা গজমন্দগামী শাখামৃগস্তত্র চরঞ্চরন্তৌ ।
দৃষ্ট্বা বিষাদং পরমং জগাম চিন্তাপরীতো ভযভারমগ্নঃ ॥ 128 ॥
তমাশ্রমং পুণ্যসুখং শরণ্যং সদৈব শাখামৃগসেবিতান্তম্ ।
ত্রস্তাশ্চ দৃষ্ট্বা হরযোঽভিজগ্মুর্মহৌজসৌ রাঘবলক্ষ্মণৌ তৌ ॥ 129 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে প্রথমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||
māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||
patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||
mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||
tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||
sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||
puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||
supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||
ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||
māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||
aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||
manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||
śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||
tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||
rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||
vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||
dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||
mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||
eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||
sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||
tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||
jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||
cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||
giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||
ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||
plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||
paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||
jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||
taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||
prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||
gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||
saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||
smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||
yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||
yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||
utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||
evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||
so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||
tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ प्रथमस्सर्गः ।
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ 1 ॥
तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ 3 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥ 4 ॥
मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ 5 ॥
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥ 6 ॥
नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ 7 ॥
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ 8 ॥
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥ 9 ॥
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ 10 ॥
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥ 11 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ 12 ॥
पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥ 13 ॥
विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।
मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥ 14 ॥
मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।
शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ 15 ॥
तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ 16 ॥
स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ 17 ॥
अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।
षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 18 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥ 19 ॥
पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ 20 ॥
सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारान्त्समन्ततः ।
हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ 21 ॥
अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ 22 ॥
मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥ 23 ॥
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ 24 ॥
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ 25 ॥
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ 26 ॥
विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥ 27 ॥
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।
स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥ 28 ॥
अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।
मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 29 ॥
न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।
अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥ 30 ॥
अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।
कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥ 31 ॥
मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।
अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥ 32 ॥
अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।
ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥ 33 ॥
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।
दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥ 34 ॥
मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।
सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ 35 ॥
अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥ 36 ॥
शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ 37 ॥
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥ 38 ॥
तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।
वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥ 39 ॥
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥ 40 ॥
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।
पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥ 41 ॥
मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥ 42 ॥
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ 43 ॥
रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ 44 ॥
नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ 45 ॥
वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ 46 ॥
नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥ 47 ॥
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ 48 ॥
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 49 ॥
दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ 50 ॥
मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।
ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ 51 ॥
एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ 52 ॥
सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।
मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥ 53 ॥
तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ 54 ॥
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥ 55 ॥
शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ 56 ॥
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।
षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ 57 ॥
कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ 58 ॥
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ 59 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥ 60 ॥
इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ 61 ॥
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥ 62 ॥
जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।
पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ 63 ॥
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ 64 ॥
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ 65 ॥
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ 66 ॥
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ 67 ॥
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥ 68 ॥
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ 69 ॥
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ 70 ॥
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।
निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ 71 ॥
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ 72 ॥
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ 73 ॥
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ 74 ॥
पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 75 ॥
केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ 76 ॥
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ॥ 77 ॥
नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ।
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ 78 ॥
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।
चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 79 ॥
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥ 80 ॥
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 81 ॥
त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ।
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।
द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥ 82 ॥
वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।
लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥ 83 ॥
पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।
वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥ 84 ॥
केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥ 85 ॥
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।
रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥ 86 ॥
निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ 87 ॥
इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।
स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥ 88 ॥
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ 89 ॥
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।
पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥ 90 ॥
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।
कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ 91 ॥
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥ 92 ॥
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ 93 ॥
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ 94 ॥
नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥ 95 ॥
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।
काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ 96 ॥
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥ 97 ॥
प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ॥ 98 ॥
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ 99 ॥
पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।
मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ 100 ॥
व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ।
अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥ 101 ॥
जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।
सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥ 102 ॥
पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥ 103 ॥
श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।
कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥ 104 ॥
किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।
सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥ 105 ॥
या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।
सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ 106 ॥
तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।
या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥ 107 ॥
तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।
अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥ 108 ॥
स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ 109 ॥
प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ 110 ॥
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥ 111 ॥
गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ 112 ॥
इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ 113 ॥
संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ 114 ॥
स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ 115 ॥
यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।
सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥ 116 ॥
प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ 117 ॥
यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥ 118 ॥
स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥ 119 ॥
उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।
सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ 120 ॥
उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।
उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥ 121 ॥
त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ 122 ॥
एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।
त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥ 123 ॥
सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥ 124 ॥
निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।
उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ 125 ॥
तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।
स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ 126 ॥
तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ 127 ॥
स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥ 128 ॥
तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ 129 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||
māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||
patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |
kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||
vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |
mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||
mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |
śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||
tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |
amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||
sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||
amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |
ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||
puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |
amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||
supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |
hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||
ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||
māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||
dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |
svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||
aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |
māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||
na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |
apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||
ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |
kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||
manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |
ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||
apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |
mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||
adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |
dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||
māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |
santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||
śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||
paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||
tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |
vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |
yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||
rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |
niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||
nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||
vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |
nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||
dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |
nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||
mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |
mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||
eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||
sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |
mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||
tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||
śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||
imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||
jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |
paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||
cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |
niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||
giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||
ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||
triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |
drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |
puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||
plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |
adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||
paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||
vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |
asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |
paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||
jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |
sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||
padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |
dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||
śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |
kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||
kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |
sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||
yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |
sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||
tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |
yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||
taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |
apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||
smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |
vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||
prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |
naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |
kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||
gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |
na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||
iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |
uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||
saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |
nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||
smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |
atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||
yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |
sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||
pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |
tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||
yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |
tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||
svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |
artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||
utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |
sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||
utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |
utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||
tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |
mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||
evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |
tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||
so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |
rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||
nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |
udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||
taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |
sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||
tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |
śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||
sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |
dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||
tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |
trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.