4.1 Kishkindhakanda - Prathama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ પ્રથમસ્સર્ગઃ ।

સ તાં પુષ્કરિણીં ગત્વા પદ્મોત્પલઝષાકુલામ્ ।

રામસ્સૌમિત્રિ સહિતો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ ॥ 1 ॥

તસ્ય દૃષ્ટ્વૈવ તાં હર્ષાદિન્દ્રિયાણિ ચકમ્પિરે ।

સ કામવશમાપન્નસ્સૌમિત્રિમિદમબ્રવીત્ ॥ 2 ॥

સૌમિત્રે શોભતે પમ્પા વૈદૂર્યવિમલોદકા ।

ફુલ્લપદ્મોત્પલવતી શોભિતા વિવિધૈર્દ્રુમૈઃ ॥ 3 ॥

સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાઃ કાનનં શુભદર્શનમ્ ।

યત્ર રાજન્તિ શૈલા વા દ્રુમાસ્સશિખરા ઇવ ॥ 4 ॥

માં તુ શોકાભિસન્તપ્તં માધવઃ પીડયન્તિ વૈ ।

ભરતસ્ય ચ દુઃખેન વૈદેહ્યા હરણેન ચ ॥ 5 ॥

શોકાર્તસ્યાપિ મે પમ્પા શોભતે ચિત્રકાનના ।

વ્યવકીર્ણા બહુવિધૈઃ પુષ્પૈશ્શીતોદકા શિવા ॥ 6 ॥

નલિનૈરપિ સઞ્છન્ના હ્યત્યર્થશુભદર્શના ।

સર્પવ્યાલાનુચરિતા મૃગદ્વિજસમાકુલા ॥ 7 ॥

અધિકં પ્રવિભાત્યેતન્નીલપીતં તુ શાદ્વલમ્ ।

દ્રુમાણાં વિવિધૈઃ પુષ્પૈઃ પરિસ્તોમૈરિવાર્પિતમ્ ॥ 8 ॥

પુષ્પભારસમૃદ્ધાનિ શિખરાણિ સમન્તતઃ ।

લતાભિઃ પુષ્પિતાગ્રાભિરુપગૂઢાનિ સર્વશઃ ॥ 9 ॥

સુખાનિલોઽયં સૌમિત્રે કાલઃ પ્રચુરમન્મથઃ ।

ગન્ધવાન્સુરભિર્માસો જાતપુષ્પફલદ્રુમઃ ॥ 10 ॥

પશ્ય રૂપાણિ સૌમિત્રે વનાનાં પુષ્પશાલિનામ્ ।

સૃજતાં પુષ્પવર્ષાણિ તોયં તોયમુચામિવ ॥ 11 ॥

પ્રસ્તરેષુ ચ રમ્યેષુ વિવિધાઃ કાનનદ્રુમાઃ ।

વાયુવેગપ્રચલિતાઃ પુષ્પૈરવકિરન્તિ ગામ્ ॥ 12 ॥

પતિતૈઃ પતમાનૈશ્ચ પાદપસ્થૈશ્ચ મારુતઃ ।

કુસુમૈઃ પશ્ય સૌમિત્રે ક્રીડન્નિવ સમન્તતઃ ॥ 13 ॥

વિક્ષિપન્વિવિધાશ્શાખા નગાનાં કુસુમોત્કચાઃ ।

મારુતશ્ચલિતસ્થાનૈષ્ષટ્પદૈરનુગીયતે ॥ 14 ॥

મત્તકોકિલસન્નાદૈર્નર્તયન્નિવ પાદપાન્ ।

શૈલકન્દરનિષ્ક્રાન્તઃ પ્રગીત ઇવ ચાનિલઃ ॥ 15 ॥

તેન વિક્ષિપતાઽત્યર્થં પવનેન સમન્તતઃ ।

અમી સંસક્તશાખાગ્રા ગ્રથિતા ઇવ પાદપાઃ ॥ 16 ॥

સ એષ સુખસંસ્પર્શો વાતિ ચન્દનશીતલઃ ।

ગન્ધમભ્યવહન્પુણ્યં શ્રમાપનયનોઽનિલઃ ॥ 17 ॥

અમી પવનવિક્ષિપ્તા વિનદન્તીવ પાદપાઃ ।

ષટ્પદૈરનુકૂજન્તો વનેષુ મધુગન્ધિષુ ॥ 18 ॥

ગિરિપ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ પુષ્પવદ્ભિર્મનોરમૈઃ ।

સંસક્તશિખરાશ્શૈલા વિરાજન્તે મહાદ્રુમૈઃ ॥ 19 ॥

પુષ્પસઞ્છન્નશિખરા મારુતોત્ક્ષેપચઞ્ચલાઃ ।

અમી મધુકરોત્તંસાઃ પ્રગીતા ઇવ પાદપાઃ ॥ 20 ॥

સુપુષ્પિતાંસ્તુ પશ્યેમાન્કર્ણિકારાન્ત્સમન્તતઃ ।

હાટકપ્રતિસઞ્છન્નાન્નરાન્પીતામ્બરાનિવ ॥ 21 ॥

અયં વસન્તસ્સૌમિત્રે નાનાવિહગનાદિતઃ ।

સીતયા વિપ્રહીનસ્ય શોકસન્દીપનો મમ ॥ 22 ॥

માં હિ શોકસમાક્રાન્તં સન્તાપયતિ મન્મથઃ ।

હૃષ્ટઃ પ્રવદમાનશ્ચ મમાહ્વયતિ કોકિલઃ ॥ 23 ॥

એષ દાત્યૂહકો હૃષ્ટો રમ્યે માં વનનિર્ઝરે ।

પ્રણદન્મન્મથાવિષ્ટં શોચયિષ્યતિ લક્ષ્મણ ॥ 24 ॥

શ્રુત્વૈતસ્ય પુરા શબ્દમાશ્રમસ્થા મમ પ્રિયા ।

મામાહૂય પ્રમુદિતાઃ પરમં પ્રત્યનન્દત ॥ 25 ॥

એવં વિચિત્રાઃ પતગા નાનારાવવિરાવિણઃ ।

વૃક્ષગુલ્મલતાઃ પશ્ય સમ્પતન્તિ સમન્તતઃ ॥ 26 ॥

વિમિશ્રા વિહગાઃ પુમ્ભિરાત્મવ્યૂહાભિનન્દિતાઃ ।

ભૃઙ્ગરાજપ્રમુદિતાસ્સૌમિત્રે મધુરસ્વનાઃ ॥ 27 ॥

દાત્યૂહરતિવિક્રન્દૈઃ પુંસ્કોકિલરુતૈરપિ ।

સ્વનન્તિ પાદપાશ્ચેમે મમાનઙ્ગપ્રદીપનાઃ ॥ 28 ॥

અશોકસ્તબકાઙ્ગારષ્ષટ્પદસ્વનનિઃસ્વનઃ ।

માં હિ પલ્લવતામ્રાર્ચિર્વસન્તાગ્નિઃ પ્રધક્ષ્યતિ ॥ 29 ॥

ન હિ તાં સૂક્ષ્મપક્ષ્માક્ષીં સુકેશીં મૃદુભાષિણીમ્ ।

અપશ્યતો મે સૌમિત્રે જીવિતેઽસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥ 30 ॥

અયં હિ દયિતસ્તસ્યાઃ કાલો રુચિરકાનનઃ ।

કોકિલાકુલસીમાન્તો દયિતાયા મમાનઘ ॥ 31 ॥

મન્મથાઽયાસસમ્ભૂતો વસન્તગુણવર્ધિતઃ ।

અયં માં ધક્ષ્યતિ ક્ષિપ્રં શોકાગ્નિર્નચિરાદિવ ॥ 32 ॥

અપશ્યતસ્તાં દયિતાં પશ્યતો રુચિરદ્રુમાન્ ।

મમાયમાત્મપ્રભવો ભૂયસ્ત્વમુપયાસ્યતિ ॥ 33 ॥

અદૃશ્યમાના વૈદેહી શોકં વર્ધયતે મમ ।

દૃશ્યમાનો વસન્તશ્ચ સ્વેદસંસર્ગદૂષકઃ ॥ 34 ॥

માં હ્યદ્ય મૃગશાબાક્ષી ચિન્તાશોકબલાત્કૃતમ્ ।

સન્તાપયતિ સૌમિત્રે ક્રૂરશ્ચૈત્રવનાનિલઃ ॥ 35 ॥

અમી મયૂરાશ્શોભન્તે પ્રનૃત્યન્તસ્તતસ્તતઃ ।

સ્વૈઃ પક્ષૈઃ પવનોદ્ધૂતૈર્ગવાક્ષૈઃ સ્ફાટિકૈરિવ ॥ 36 ॥

શિખિનીભિઃ પરિવૃતાસ્તે એતે મદમૂર્છિતાઃ ।

મન્મથાભિપરીતસ્ય મમ મન્મથવર્ધનાઃ ॥ 37 ॥

પશ્ય લક્ષ્મણ નૃત્યન્તં મયૂરમુપનૃત્યતિ ।

શિખિની મન્મથાર્તૈષા ભર્તારં ગિરિસાનુનિ ॥ 38 ॥

તામેવ મન્મથાવિષ્ટો મયૂરોઽપ્યુપધાવતિ ।

વિતત્ય રુચિરૌ પક્ષૌ રુતૈરુપહસન્નિવ ॥ 39 ॥

મયૂરસ્ય વને નૂનં રક્ષસા ન હૃતા પ્રિયા ।

તસ્માન્નૃત્યતિ રમ્યેષુ વનેષુ સહ કાન્તયા ॥ 40 ॥

મમ ત્વયં વિના વાસઃ પુષ્પમાસે સુદુસ્સહઃ ।

પશ્ય લક્ષ્મણ સંરાગઃ તિર્યગ્યોનિગતેષ્વપિ ।

યદેષા શિખિની કામાદ્ભર્તારં રમતેઽન્તિકે ॥ 41 ॥

મામપ્યેવં વિશાલાક્ષી જાનકી જાતસમ્ભ્રમા ।

મદનેનાભિવર્તેત યદિ નાઽપહૃતા ભવેત્ ॥ 42 ॥

પશ્ય લક્ષ્મણ પુષ્પાણિ નિષ્ફલાનિ ભવન્તિ મે ।

પુષ્પભારસમૃદ્ધાનાં વનાનાં શિશિરાત્યયે ॥ 43 ॥

રુચિરાણ્યપિ પુષ્પાણિ પાદપાનામતિશ્રિયા ।

નિષ્ફલાનિ મહીં યાન્તિ સમં મધુકરોત્કરૈઃ ॥ 44 ॥

નદન્તિ કામં શકુના મુદિતાસ્સઙ્ઘશઃ કલમ્ ।

આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં કામોન્માદકરા મમ ॥ 45 ॥

વસન્તો યદિ તત્રાપિ યત્ર મે વસતિ પ્રિયા ।

નૂનં પરવશા સીતા સાપિ શોચત્યહં યથા ॥ 46 ॥

નૂનં ન તુ વસન્તોઽતં દેશં સ્પૃશતિ યત્ર સા ।

કથં હ્યસિતપદ્માક્ષી વર્તયેત્સા મયા વિના ॥ 47 ॥

અથવા વર્તતે તત્ર વસન્તો યત્ર મે પ્રિયા ।

કિં કરિષ્યતિ સુશ્રોણી સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા પરૈઃ ॥ 48 ॥

શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી મૃદુપૂર્વાભિભાષિણી ।

નૂનં વસન્તમાસાદ્ય પરિત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ॥ 49 ॥

દૃઢં હિ હૃદયે બુદ્ધિર્મમ સમ્પરિવર્તતે ।

નાલં વર્તયિતું સીતા સાધ્વી મદ્વિરહં ગતા ॥ 50 ॥

મયિ ભાવસ્તુ વૈદેહ્યાસ્તત્ત્વતો વિનિવેશિતઃ ।

મમાપિ ભાવસ્સીતાયાં સર્વથા વિનિવેશિતઃ ॥ 51 ॥

એષ પુષ્પવહો વાયુસ્સુખસ્પર્શો હિમાવહઃ ।

તાં વિચિન્તયતઃ કાન્તાં પાવકપ્રતિમો મમ ॥ 52 ॥

સદા સુખમહં મન્યે યં પુરા સહ સીતયા ।

મારુતસ્સ વિના સીતાં શોકં વર્ધયતે મમ ॥ 53 ॥

તાં વિના વિહઙ્ગો યઃ પક્ષી પ્રણદિતસ્તદા ।

વાયસઃ પાદપગતઃ પ્રહૃષ્ટમભિનર્દતિ ॥ 54 ॥

એષ વૈ તત્ર વૈદેહ્યા વિહગઃ પ્રતિહારકઃ ।

પક્ષી માં તુ વિશાલાક્ષ્યાસ્સમીપમુપનેષ્યતિ ॥ 55 ॥

શૃણુ લક્ષ્મણ સન્નાદં વને મદ્વિવર્ધનમ્ ।

પુષ્પિતાગ્રેષુ વૃક્ષેષુ દ્વિજાનામુપકૂજતામ્ ॥ 56 ॥

વિક્ષિપ્તાં પવનેનૈતામસૌ તિલકમઞ્જરીમ્ ।

ષટ્પદસ્સહસાઽભ્યેતિ મદોદ્ધૂતામિવ પ્રિયામ્ ॥ 57 ॥

કામિનામયમત્યન્તમશોકશ્શોકવર્ધનઃ ।

સ્તબકૈઃ પવનોત્ક્ષિપ્તૈસ્તર્જયન્નિવ માં સ્થિતઃ ॥ 58 ॥

અમી લક્ષ્મણ દૃશ્યન્તે ચૂતાઃ કુસુમશાલિનઃ ।

વિભ્રમોત્સિક્તમનસઃ સાઙ્ગરાગા નરા ઇવ ॥ 59 ॥

સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયાશ્ચિત્રાસુ વનરાજિષુ ।

કિન્નરા નરશાર્દૂલ વિચરન્તિ તતસ્તતઃ ॥ 60 ॥

ઇમાનિ શુભગન્ધીનિ પશ્ય લક્ષ્મણ સર્વશઃ ।

નલિનાનિ પ્રકાશન્તે જલે તરુણસૂર્યવત્ ॥ 61 ॥

એષા પ્રસન્નસલિલા પદ્મનીલોત્પલાયુતા ।

હંસકારણ્ડવાકીર્ણા પમ્પા સૌગન્ધિકાન્વિતા ॥ 62 ॥

જલે તરુણસૂર્યાભૈષ્ષટ્પદાહતકેસરૈઃ ।

પઙ્કજૈશ્શોભતે પમ્પા સમન્તાદભિસંવૃતા ॥ 63 ॥

ચક્રવાકયુતા નિત્યં ચિત્રપ્રસ્તવનાન્તરા ।

માતઙ્ગમૃગયૂથૈશ્ચ શોભતે સલિલાર્થિભિઃ ॥ 64 ॥

પવનાહતવેગાભિરૂર્મિભિર્વિમલેઽમ્ભસિ ।

પઙ્કજાનિ વિરાજન્તે તાડ્યમાનાનિ લક્ષ્મણ ॥ 65 ॥

પદ્મપત્રવિશાલાક્ષીં સતતં પઙ્કજપ્રિયામ્ ।

અપશ્યતો મે વૈદેહીં જીવિતં નાભિરોચતે ॥ 66 ॥

અહો કામસ્ય વામત્વં યો ગતામપિ દુર્લભામ્ ।

સ્મારયિષ્યતિ કલ્યાણીં કલ્યાણતરવાદિનીમ્ ॥ 67 ॥

શક્યો ધારયિતું કામો ભવેદભ્યાગતો મયા ।

યદિ ભૂયો વસન્તો માં ન હન્યાત્પુષ્પિતદ્રુમઃ ॥ 68 ॥

યાનિ સ્મ રમણીયાનિ તયા સહ ભવન્તિ મે ।

તાન્યેવારમણીયાનિ જાયન્તે મે તયા વિના ॥ 69 ॥

પદ્મકોશપલાશાનિ દ્રષ્ટું દૃષ્ટિર્હિ મન્યતે ।

સીતાયા નેત્રકોશાભ્યાં સદૃશાનીતિ લક્ષ્મણ ॥ 70 ॥

પદ્મકેસરસંસૃષ્ટો વૃક્ષાન્તરવિનિસ્સૃતઃ ।

નિશ્શ્વાસ ઇવ સીતાયા વાતિ વાયુર્મનોહરઃ ॥ 71 ॥

સૌમિત્રે પશ્ય પમ્પાયા દક્ષિણે ગિરિસાનુનિ ।

પુષ્પિતાં કર્ણિકારસ્ય યષ્ટિં પરમશોભનામ્ ॥ 72 ॥

અધિકં શૈલરાજોઽયં ધાતુભિઃ સુવિભૂષિતઃ ।

વિચિત્રં સૃજતે રેણું વાયુવેગવિઘટ્ટિતમ્ ॥ 73 ॥

ગિરિપ્રસ્થાસ્તુ સૌમિત્રે સર્વતસ્સમ્પ્રપુષ્પિતૈઃ ।

નિષ્પત્રૈસ્સર્વતો રમ્યૈઃ પ્રદીપ્તા ઇવ કિંશુકૈઃ ॥ 74 ॥

પમ્પાતીરરુહાશ્ચેમે સંસક્તા મધુગન્ધિનઃ ।

માલતીમલ્લિકાષણ્ડાઃ કરવીરાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ॥ 75 ॥

કેતક્યસ્સિન્દુવારાશ્ચ વાસન્ત્યશ્ચ સુપુષ્પિતાઃ ।

માધવ્યો ગન્ધપૂર્ણાશ્ચ કુન્દગુલ્માશ્ચ સર્વશઃ ॥ 76 ॥

ચિરિબિલ્વા મધૂકાશ્ચ વઞ્જુલા વકુલાસ્તથા ।

ચમ્પકાસ્તિલકાશ્ચૈવ નાગવૃક્ષાસ્સુપુષ્પિતાઃ ॥ 77 ॥

નીપાશ્ચ વરણાશ્ચૈવ ખર્જૂરાશ્ચ સુપુષ્પિતા ।

પદ્મકાશ્ચૈવ શોભન્તે નીલાશોકાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।

લોધ્રાશ્ચ ગિરિપૃષ્ઠેષુ સિંહકેસરપિઞ્જરાઃ ॥ 78 ॥

અઙ્કોલાશ્ચ કુરણ્ટાશ્ચ ચૂર્ણકાઃ પારિભદ્રકાઃ ।

ચૂતાઃ પાટલયશ્ચૈવ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ ॥ 79 ॥

મુચુકુન્દાર્જુનાશ્ચૈવ દૃશ્યન્તે ગિરિસાનુષુ ।

કેતકોદ્દાલકાશ્ચૈવ શિરીષાઃ શિંશુપા ધવાઃ ॥ 80 ॥

શાલ્મલ્યઃ કિંશુકાશ્ચૈવ રક્તાઃ કુરવકાસ્તથા ॥ 81 ॥

ત્રિનિશા નક્તમાલાશ્ચ ચન્દનાસ્સ્યન્દનાસ્તથા ।

પુષ્પિતાન્પુષ્પિતાગ્રાભિર્લતાભિઃ પરિવેષ્ટિતાન્ ।

દ્રુમાન્પશ્યેહ સૌમિત્રે પમ્પાયા રુચિરાન્બહૂન્ ॥ 82 ॥

વાતવિક્ષિપ્તવિટપાન્યથાઽસન્નાન્દ્રુમાનિમાન્ ।

લતાસ્સમનુવર્તન્તે મત્તા ઇવ વરસ્ત્રિયઃ ॥ 83 ॥

પાદપાત્પાદપં ગચ્છન્ શૈલાચ્છૈલં વનાદ્વનમ્ ।

વાતિ નૈકરસાસ્વાદસ્સમ્મોદિત ઇવાનિલઃ ॥ 84 ॥

કેચિત્પર્યાપ્તકુસુમાઃ પાદપા મધુગન્ધિનઃ ।

કેચિન્મુકુલસંવીતાઃ શ્યામવર્ણા ઇવાબભુઃ ॥ 85 ॥

ઇદં મૃષ્ટમિદં સ્વાદુ પ્રફુલ્લમિદમિત્યપિ ।

રાગયુક્તો મધુકરઃ કુસુમેષ્વેવ લીયતે ॥ 86 ॥

નિલીય પુનરુત્પત્ય સહસાઽન્યત્ર ગચ્છતિ ।

મધુલુબ્ધો મધુકરઃ પમ્પાતીરદ્રુમેષ્વસૌ ॥ 87 ॥

ઇયં કુસુમસઙ્ઘાતૈરુપસ્તીર્ણા સુખાકૃતા ।

સ્વયં નિપતિતૈર્ભૂમિશ્શયનપ્રસ્તરૈરિવ ॥ 88 ॥

વિવિધા વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્તૈરેવ નગસાનુષુ ।

વિકીર્ણૈ પીતરક્તાહિ સૌમિત્રે પ્રસ્તરાઃ કૃતાઃ ॥ 89 ॥

હિમાન્તે પશ્ય સૌમિત્રે વૃક્ષાણાં પુષ્પસમ્ભવમ્ ।

પુષ્પમાસે હિ તરવસ્સઙ્ઘર્ષાદિવ પુષ્પિતાઃ ॥ 90 ॥

આહ્વયન્ત ઇવાન્યોન્યં નગાષ્ષટ્પદનાદિતાઃ ।

કુસુમોત્તંસવિટપાશ્શોભન્તે બહુ લક્ષ્મણ ॥ 91 ॥

એષ કારણ્ડવઃ પક્ષી વિગાહ્ય સલિલં શુભમ્ ।

રમતે કાન્તયા સાર્ધં કામમુદ્દીપયન્મમ ॥ 92 ॥

મન્દાકિન્યાસ્તુ યદિદં રૂપમેવં મનોહરમ્ ।

સ્થાને જગતિ વિખ્યાતા ગુણાસ્તસ્યા મનોરમાઃ ॥ 93 ॥

યદિ દૃશ્યેત સા સાધ્વી યદિ ચેહ વસેમહિ ।

સ્પૃહયેયં ન શક્રાય નાયોધ્યાયૈ રઘૂત્તમ ॥ 94 ॥

નહ્યેવં રમણીયેષુ શાદ્વલેષુ તયા સહ ।

રમતો મે ભવેચ્ચિન્તા ન સ્પૃહાઽન્યેષુ વા ભવેત્ ॥ 95 ॥

અમી હિ વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્તરવો રુચિરચ્છદાઃ ।

કાનનેઽઽસ્મિન્વિના કાન્તાં ચિન્તામુત્પાદયન્તિ મે ॥ 96 ॥

પશ્ય શીતજલાં ચેમાં સૌમિત્રે પુષ્કરાયુતામ્ ।

ચક્રવાકાનુચરિતાં કારણ્ડવ નિષેવિતામ્ ॥ 97 ॥

પ્લવૈઃ ક્રૌઞ્ચૈશ્ચ સમ્પૂર્ણાં મહામૃગનિષેવિતામ્ ।

અધિકં શોભતે પમ્પા વિકૂજદ્ભિઃર્વિહઙ્ગમૈઃ ॥ 98 ॥

દીપયન્તીવ મે કામં વિવિધા મુદિતા દ્વિજાઃ ।

શ્યામાં ચન્દ્રમુખીં સ્મૃત્વા પ્રિયાં પદ્મનિભેક્ષણામ્ ॥ 99 ॥

પશ્ય સાનુષુ ચિત્રેષુ મૃગીભિસ્સહિતાન્મૃગાન્ ।

માં પુનર્મૃગશાબાક્ષ્યા વૈદેહ્યા વિરહીકૃતમ્ ॥ 100 ॥

વ્યથયન્તીવ મે ચિત્તં સઞ્ચરન્તસ્તતસ્તતઃ ।

અસ્મિન્સાનુનિ રમ્યે હિ મત્તદ્વિજગણાયુતે ।

પશ્યેયં યદિ તાં કાન્તાં તતસ્સ્વસ્તિ ભવેન્મમ ॥ 101 ॥

જીવેયં ખલુ સૌમિત્રે મયા સહ સુમધ્યમા ।

સેવતે યદિ વૈદેહી પમ્પાયાઃ પવનં સુખમ્ ॥ 102 ॥

પદ્મસૌગન્ધિકવહં શિવં શોકવિનાશનમ્ ।

ધન્યા લક્ષ્મણ સેવન્તે પમ્પોપવનમારુતમ્ ॥ 103 ॥

શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી પ્રિયા વિરહિતા મયા ।

કથં ધારયતિ પ્રાણાન્વિવશા જનકાત્મજા ॥ 104 ॥

કિન્નુ વક્ષ્યામિ રાજાનં ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્ ।

સીતાયા જનકં પૃષ્ટઃ કુશલં જનસંસદિ ॥ 105 ॥

યા મામનુગતા મન્દં પિત્રા પ્રવ્રાજિતં વનમ્ ।

સીતા સત્પથમાસ્થાય ક્વ નુ સા વર્તતે પ્રિયા ॥ 106 ॥

તયા વિહીનઃ કૃપણઃ કથં લક્ષ્મણ ધારયે ।

યા મામનુગતા રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટં વિગતચેતસમ્ ॥ 107 ॥

તચ્ચાર્વઞ્ચિતપદ્માક્ષં સુગન્ધિ શુભમવ્રણમ્ ।

અપશ્યતો મુખં તસ્યાસ્સીદતીવ મનો મમ ॥ 108 ॥

સ્મિતહાસ્યાન્તરયુતં ગુણવન્મધુરં હિતમ્ ।

વૈદેહ્યા વાક્યમતુલં કદા શ્રોષ્યામિ લક્ષ્મણ ॥ 109 ॥

પ્રાપ્ય દુખં વને શ્યામા માં મન્મથવિકર્શિતમ્ ।

નષ્ટદુઃખેવ હૃષ્ટેવ સાધ્વી સાધ્વભ્યભાષત ॥ 110 ॥

કિં નુ વક્ષ્યામિ કૌસલ્યામયોધ્યાયાં નૃપાત્મજ ।

ક્વ સા સ્નુષેતિ પૃચ્છન્તીં કથં ચાપિ તુ મનસ્વિનીમ્ ॥ 111 ॥

ગચ્છ લક્ષ્મણ પશ્ય ત્વં ભરતં ભ્રાતૃવત્સલમ્ ।

ન હ્યહં જીવિતુ શક્તસ્તામૃતે જનકાત્મજામ્ ॥ 112 ॥

ઇતિ રામં મહાત્માનં વિલપન્તમનાથવત્ ।

ઉવાચ લક્ષ્મણો ભ્રાતા વચનં યુક્તમવ્યયમ્ ॥ 113 ॥

સંસ્તમ્ભ રામ ભદ્રં તે મા શુચઃ પુરુષોત્તમ ।

નેદૃશાનાં મતિર્મન્દા ભવત્યકલુષાત્મનામ્ ॥ 114 ॥

સ્મૃત્વા વિયોગજં દુઃખં ત્યજ સ્નેહં પ્રિયે જને ।

અતિસ્નેહપરિષ્વઙ્ગાદ્વર્તિરાર્દ્રાપિ દહ્યતે ॥ 115 ॥

યદિ ગચ્છતિ પાતાલં તતોઽભ્યધિકમેવ વા ।

સર્વથા રાવણસ્તાવન્ન ભવિષ્યતિ રાઘવ ॥ 116 ॥

પ્રવૃત્તિર્લભ્યતાં તાવત્તસ્ય પાપસ્ય રક્ષસઃ ।

તતો હાસ્યતિ વા સીતાં નિધનં વા ગમિષ્યતિ ॥ 117 ॥

યદિ યાતિદિતેર્ગર્ભં રાવણસ્સહ સીતયા ।

તત્રાપ્યેનં હનિષ્યામિ ન ચેદ્દાસ્યતિ મૈથિલીમ્ ॥ 118 ॥

સ્વાસ્થ્યં ભદ્રં ભજસ્વાર્ય ત્યજ્યતાં કૃપણા મતિઃ ।

અર્થો હિ નષ્ટકાર્યાર્થૈર્નાયત્નેનાધિગમ્યતે ॥ 119 ॥

ઉત્સાહો બલવાનાર્ય નાસ્ત્યુત્સાહાત્પરં બલમ્ ।

સોત્સાહસ્યાસ્તિ લોકેઽસ્મિન્ ન કિઞ્ચિદપિ દુર્લભમ્ ॥ 120 ॥

ઉત્સાહવન્તઃ પુરુષા નાવસીદન્તિ કર્મસુ ।

ઉત્સાહમાત્રમાશ્રિત્ય સીતાં પ્રતિલભેમહિ ॥ 121 ॥

ત્યજ્યતાં કામવૃત્તત્વં શોકં સન્ન્યસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।

મહાત્માનં કૃતાત્માનમાત્માનં નાવબુધ્યસે ॥ 122 ॥

એવં સમ્બોધિતસ્તત્ર શોકોપહતચેતનઃ ।

ત્યજ્ય શોકઞ્ચ મોહઞ્ચ તતો ધૈર્યમુપાગમત્ ॥ 123 ॥

સોઽભ્યતિક્રામદવ્યગ્રસ્તામચિન્ત્યપરાક્રમઃ ।

રામઃ પમ્પાં સુરુચિરાં રમ્યપારિપ્લવદ્રુમામ્ ॥ 124 ॥

નિરીક્ષમાણસ્સહસા મહાત્મા સર્વં વનં નિર્ઝરકન્દરાશ્ચ ।

ઉદ્વિગ્નચેતાસ્સહ લક્ષ્મણેન વિચાર્ય દુઃખોપહતઃ પ્રતસ્થે ॥ 125 ॥

તં મત્તમાતઙ્ગવિલાસગામી ગચ્છન્તમવ્યગ્રમના મહાત્મા ।

સ લક્ષ્મણો રાઘવમપ્રમત્તો રરક્ષ ધર્મેણ બલેન ચૈવ ॥ 126 ॥

તાવૃષ્યમૂકસ્ય સમીપચારી ચરન્દદર્શાદ્ભુતદર્શનીયૌ ।

શાખામૃગાણામધિપસ્તરસ્વી વિતત્રસે નૈવ ચિચેષ્ટ કિઞ્ચિત્ ॥ 127 ॥

સ તૌ મહાત્મા ગજમન્દગામી શાખામૃગસ્તત્ર ચરઞ્ચરન્તૌ ।

દૃષ્ટ્વા વિષાદં પરમં જગામ ચિન્તાપરીતો ભયભારમગ્નઃ ॥ 128 ॥

તમાશ્રમં પુણ્યસુખં શરણ્યં સદૈવ શાખામૃગસેવિતાન્તમ્ ।

ત્રસ્તાશ્ચ દૃષ્ટ્વા હરયોઽભિજગ્મુર્મહૌજસૌ રાઘવલક્ષ્મણૌ તૌ ॥ 129 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે પ્રથમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha prathamassargaḥ |

sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |

rāmassaumitri sahito vilalāpākulendriyaḥ || 1 ||

tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |

sa kāmavaśamāpannassaumitrimidamabravīt || 2 ||

saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā |

phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ || 3 ||

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |

yatra rājanti śailā vā drumāssaśikharā iva || 4 ||

māṃ tu śokābhisantaptaṃ mādhavaḥ pīḍayanti vai |

bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 5 ||

śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā |

vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā || 6 ||

nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā |

sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā || 7 ||

adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |

drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 8 ||

puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |

latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ || 9 ||

sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |

gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 10 ||

paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |

sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi toyaṃ toyamucāmiva || 11 ||

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |

vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 12 ||

patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ |

kusumaiḥ paśya saumitre krīḍanniva samantataḥ || 13 ||

vikṣipanvividhāśśākhā nagānāṃ kusumotkacāḥ |

mārutaścalitasthānaiṣṣaṭpadairanugīyate || 14 ||

mattakokilasannādairnartayanniva pādapān |

śailakandaraniṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ || 15 ||

tena vikṣipatā'tyarthaṃ pavanena samantataḥ |

amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ || 16 ||

sa eṣa sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |

gandhamabhyavahanpuṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ || 17 ||

amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ |

ṣaṭpadairanukūjanto vaneṣu madhugandhiṣu || 18 ||

giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |

saṃsaktaśikharāśśailā virājante mahādrumaiḥ || 19 ||

puṣpasañchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ |

amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ || 20 ||

supuṣpitāṃstu paśyemānkarṇikārāntsamantataḥ |

hāṭakapratisañchannānnarānpītāmbarāniva || 21 ||

ayaṃ vasantassaumitre nānāvihaganāditaḥ |

sītayā viprahīnasya śokasandīpano mama || 22 ||

māṃ hi śokasamākrāntaṃ santāpayati manmathaḥ |

hṛṣṭaḥ pravadamānaśca mamāhvayati kokilaḥ || 23 ||

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |

praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 24 ||

śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā |

māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata || 25 ||

evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ |

vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ || 26 ||

vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |

bhṛṅgarājapramuditāssaumitre madhurasvanāḥ || 27 ||

dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi |

svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpanāḥ || 28 ||

aśokastabakāṅgāraṣṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ |

māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati || 29 ||

na hi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm |

apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam || 30 ||

ayaṃ hi dayitastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ |

kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha || 31 ||

manmathā'yāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ |

ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva || 32 ||

apaśyatastāṃ dayitāṃ paśyato ruciradrumān |

mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati || 33 ||

adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayate mama |

dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ || 34 ||

māṃ hyadya mṛgaśābākṣī cintāśokabalātkṛtam |

santāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 35 ||

amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ |

svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva || 36 ||

śikhinībhiḥ parivṛtāste ete madamūrchitāḥ |

manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 37 ||

paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |

śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni || 38 ||

tāmeva manmathāviṣṭo mayūro'pyupadhāvati |

vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva || 39 ||

mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |

tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā || 40 ||

mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse sudussahaḥ |

paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryagyonigateṣvapi |

yadeṣā śikhinī kāmādbhartāraṃ ramate'ntike || 41 ||

māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā |

madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet || 42 ||

paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |

puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 43 ||

rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā |

niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ || 44 ||

nadanti kāmaṃ śakunā muditāssaṅghaśaḥ kalam |

āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 45 ||

vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā |

nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā || 46 ||

nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā |

kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā || 47 ||

athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |

kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ || 48 ||

śyāmā padmapalāśākṣī mṛdupūrvābhibhāṣiṇī |

nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam || 49 ||

dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate |

nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā || 50 ||

mayi bhāvastu vaidehyāstattvato viniveśitaḥ |

mamāpi bhāvassītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ || 51 ||

eṣa puṣpavaho vāyussukhasparśo himāvahaḥ |

tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 52 ||

sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā |

mārutassa vinā sītāṃ śokaṃ vardhayate mama || 53 ||

tāṃ vinā vihaṅgo yaḥ pakṣī praṇaditastadā |

vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 54 ||

eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |

pakṣī māṃ tu viśālākṣyāssamīpamupaneṣyati || 55 ||

śṛṇu lakṣmaṇa sannādaṃ vane madvivardhanam |

puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 56 ||

vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm |

ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām || 57 ||

kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ |

stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ || 58 ||

amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ |

vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva || 59 ||

saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |

kinnarā naraśārdūla vicaranti tatastataḥ || 60 ||

imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |

nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 61 ||

eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā |

haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikānvitā || 62 ||

jale taruṇasūryābhaiṣṣaṭpadāhatakesaraiḥ |

paṅkajaiśśobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā || 63 ||

cakravākayutā nityaṃ citraprastavanāntarā |

mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 64 ||

pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi |

paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa || 65 ||

padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām |

apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate || 66 ||

aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām |

smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm || 67 ||

śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā |

yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ || 68 ||

yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |

tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā || 69 ||

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |

sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 70 ||

padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaravinissṛtaḥ |

niśśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 71 ||

saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |

puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 72 ||

adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhiḥ suvibhūṣitaḥ |

vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 73 ||

giriprasthāstu saumitre sarvatassamprapuṣpitaiḥ |

niṣpatraissarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ || 74 ||

pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |

mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 75 ||

ketakyassinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |

mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 76 ||

ciribilvā madhūkāśca vañjulā vakulāstathā |

campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāssupuṣpitāḥ || 77 ||

nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitā |

padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ |

lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ || 78 ||

aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |

cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 79 ||

mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu |

ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ || 80 ||

śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 81 ||

triniśā naktamālāśca candanāssyandanāstathā |

puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān |

drumānpaśyeha saumitre pampāyā rucirānbahūn || 82 ||

vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān |

latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ || 83 ||

pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam |

vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ || 84 ||

kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ |

kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ || 85 ||

idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi |

rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate || 86 ||

nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati |

madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau || 87 ||

iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā |

svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva || 88 ||

vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |

vikīrṇai pītaraktāhi saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 89 ||

himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam |

puṣpamāse hi taravassaṅgharṣādiva puṣpitāḥ || 90 ||

āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ |

kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa || 91 ||

eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham |

ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama || 92 ||

mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam |

sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ || 93 ||

yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi |

spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama || 94 ||

nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |

ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet || 95 ||

amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ |

kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me || 96 ||

paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |

cakravākānucaritāṃ kāraṇḍava niṣevitām || 97 ||

plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām |

adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhiḥrvihaṅgamaiḥ || 98 ||

dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |

śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 99 ||

paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhissahitānmṛgān |

māṃ punarmṛgaśābākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 100 ||

vyathayantīva me cittaṃ sañcarantastatastataḥ |

asminsānuni ramye hi mattadvijagaṇāyute |

paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tatassvasti bhavenmama || 101 ||

jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |

sevate yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ sukham || 102 ||

padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam |

dhanyā lakṣmaṇa sevante pampopavanamārutam || 103 ||

śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā |

kathaṃ dhārayati prāṇānvivaśā janakātmajā || 104 ||

kinnu vakṣyāmi rājānaṃ dharmajñaṃ satyavādinam |

sītāyā janakaṃ pṛṣṭaḥ kuśalaṃ janasaṃsadi || 105 ||

yā māmanugatā mandaṃ pitrā pravrājitaṃ vanam |

sītā satpathamāsthāya kva nu sā vartate priyā || 106 ||

tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye |

yā māmanugatā rājyādbhraṣṭaṃ vigatacetasam || 107 ||

taccārvañcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam |

apaśyato mukhaṃ tasyāssīdatīva mano mama || 108 ||

smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam |

vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa || 109 ||

prāpya dukhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam |

naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata || 110 ||

kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāmayodhyāyāṃ nṛpātmaja |

kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi tu manasvinīm || 111 ||

gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam |

na hyahaṃ jīvitu śaktastāmṛte janakātmajām || 112 ||

iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat |

uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam || 113 ||

saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama |

nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām || 114 ||

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane |

atisnehapariṣvaṅgādvartirārdrāpi dahyate || 115 ||

yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā |

sarvathā rāvaṇastāvanna bhaviṣyati rāghava || 116 ||

pravṛttirlabhyatāṃ tāvattasya pāpasya rakṣasaḥ |

tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati || 117 ||

yadi yātiditergarbhaṃ rāvaṇassaha sītayā |

tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ceddāsyati maithilīm || 118 ||

svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ |

artho hi naṣṭakāryārthairnāyatnenādhigamyate || 119 ||

utsāho balavānārya nāstyutsāhātparaṃ balam |

sotsāhasyāsti loke'smin na kiñcidapi durlabham || 120 ||

utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu |

utsāhamātramāśritya sītāṃ pratilabhemahi || 121 ||

tyajyatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ sannyasya pṛṣṭhataḥ |

mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 122 ||

evaṃ sambodhitastatra śokopahatacetanaḥ |

tyajya śokañca mohañca tato dhairyamupāgamat || 123 ||

so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ |

rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyapāriplavadrumām || 124 ||

nirīkṣamāṇassahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandarāśca |

udvignacetāssaha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 125 ||

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā |

sa lakṣmaṇo rāghavamapramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva || 126 ||

tāvṛṣyamūkasya samīpacārī carandadarśādbhutadarśanīyau |

śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa kiñcit || 127 ||

sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra carañcarantau |

dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhāramagnaḥ || 128 ||

tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam |

trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 129 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe prathamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ प्रथमस्सर्गः ।

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।

रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ 1 ॥

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।

स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका ।

फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥ 3 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।

यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव ॥ 4 ॥

मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै ।

भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ 5 ॥

शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना ।

व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा ॥ 6 ॥

नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना ।

सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥ 7 ॥

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।

द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ 8 ॥

पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः ।

लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः ॥ 9 ॥

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।

गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ 10 ॥

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।

सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव ॥ 11 ॥

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।

वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ 12 ॥

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः ।

कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः ॥ 13 ॥

विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः ।

मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते ॥ 14 ॥

मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् ।

शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः ॥ 15 ॥

तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः ।

अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥ 16 ॥

स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।

गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥ 17 ॥

अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।

षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 18 ॥

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।

संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः ॥ 19 ॥

पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः ।

अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः ॥ 20 ॥

सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारान्त्समन्ततः ।

हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ 21 ॥

अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः ।

सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ 22 ॥

मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।

हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः ॥ 23 ॥

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।

प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ 24 ॥

श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।

मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत ॥ 25 ॥

एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।

वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः ॥ 26 ॥

विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।

भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः ॥ 27 ॥

दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ।

स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः ॥ 28 ॥

अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः ।

मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 29 ॥

न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ।

अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम् ॥ 30 ॥

अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः ।

कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ॥ 31 ॥

मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ।

अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव ॥ 32 ॥

अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान् ।

ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति ॥ 33 ॥

अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम ।

दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः ॥ 34 ॥

मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।

सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ 35 ॥

अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ।

स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ॥ 36 ॥

शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः ।

मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ 37 ॥

पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।

शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि ॥ 38 ॥

तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति ।

वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव ॥ 39 ॥

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।

तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया ॥ 40 ॥

मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः ।

पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।

यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥ 41 ॥

मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा ।

मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत् ॥ 42 ॥

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।

पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ 43 ॥

रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।

निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः ॥ 44 ॥

नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम् ।

आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ 45 ॥

वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ॥ 46 ॥

नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा ।

कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना ॥ 47 ॥

अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।

किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः ॥ 48 ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।

नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 49 ॥

दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते ।

नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता ॥ 50 ॥

मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।

ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥ 51 ॥

एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः ।

तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ 52 ॥

सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया ।

मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥ 53 ॥

तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा ।

वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ 54 ॥

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।

पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति ॥ 55 ॥

शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम् ।

पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ 56 ॥

विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम् ।

षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥ 57 ॥

कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः ।

स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥ 58 ॥

अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः ।

विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥ 59 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।

किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥ 60 ॥

इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः ।

नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ 61 ॥

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता ।

हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता ॥ 62 ॥

जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः ।

पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥ 63 ॥

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा ।

मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ 64 ॥

पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि ।

पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥ 65 ॥

पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।

अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥ 66 ॥

अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।

स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥ 67 ॥

शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया ।

यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः ॥ 68 ॥

यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे ।

तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥ 69 ॥

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।

सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ 70 ॥

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः ।

निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ 71 ॥

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।

पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ 72 ॥

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः ।

विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ 73 ॥

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः ।

निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः ॥ 74 ॥

पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।

मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ 75 ॥

केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।

माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ 76 ॥

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा ।

चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः ॥ 77 ॥

नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता ।

पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ।

लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः ॥ 78 ॥

अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ।

चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 79 ॥

मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ।

केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः ॥ 80 ॥

शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 81 ॥

त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा ।

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान् ।

द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून् ॥ 82 ॥

वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान् ।

लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः ॥ 83 ॥

पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।

वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः ॥ 84 ॥

केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः ।

केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः ॥ 85 ॥

इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ।

रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते ॥ 86 ॥

निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ।

मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ॥ 87 ॥

इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ।

स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव ॥ 88 ॥

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।

विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ 89 ॥

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम् ।

पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ॥ 90 ॥

आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः ।

कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण ॥ 91 ॥

एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ।

रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ॥ 92 ॥

मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम् ।

स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ॥ 93 ॥

यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि ।

स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम ॥ 94 ॥

नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ।

रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत् ॥ 95 ॥

अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ।

काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे ॥ 96 ॥

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।

चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम् ॥ 97 ॥

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम् ।

अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः ॥ 98 ॥

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।

श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ 99 ॥

पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान् ।

मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ 100 ॥

व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ।

अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते ।

पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम ॥ 101 ॥

जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा ।

सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम् ॥ 102 ॥

पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम् ।

धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम् ॥ 103 ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया ।

कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा ॥ 104 ॥

किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।

सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि ॥ 105 ॥

या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम् ।

सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥ 106 ॥

तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये ।

या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम् ॥ 107 ॥

तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम् ।

अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम ॥ 108 ॥

स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।

वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥ 109 ॥

प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम् ।

नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत ॥ 110 ॥

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज ।

क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम् ॥ 111 ॥

गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम् ।

न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम् ॥ 112 ॥

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।

उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥ 113 ॥

संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम ।

नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥ 114 ॥

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।

अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते ॥ 115 ॥

यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा ।

सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव ॥ 116 ॥

प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः ।

ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥ 117 ॥

यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया ।

तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम् ॥ 118 ॥

स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः ।

अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥ 119 ॥

उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।

सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥ 120 ॥

उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु ।

उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि ॥ 121 ॥

त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः ।

महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ 122 ॥

एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।

त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत् ॥ 123 ॥

सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।

रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥ 124 ॥

निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च ।

उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ 125 ॥

तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।

स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥ 126 ॥

तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।

शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ 127 ॥

स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ ।

दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः ॥ 128 ॥

तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।

त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ 129 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥