ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੌ ਹਨੁਮਾਨ੍ਕृਤ੍ਯਵਾਨਿਤਿ ਤਦ੍ਵਚਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਧੁਰਸਮ੍ਭਾषਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਮਨਸਾ ਗਤਃ ॥ 1 ॥
ਭਵ੍ਯੋ ਰਾਜ੍ਯਾਗਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯਦਯਂ ਕृਤ੍ਯਵਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕृਤ੍ਯਂ ਚੈਤਦੁਪਾਗਤਮ੍ ॥ 2 ॥
ਤਤਃ ਪਰਮਸਂਹृष੍ਟੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਲਵਗਰ੍षਭਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਮਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ॥ 3 ॥
ਕਿਂ ਅਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਵਨਂ ਘੋਰਂ ਪਮ੍ਪਾ ਕਾਨਨ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।
ਆਗਤਃ ਸਾਨੁਜੋ ਦੁਰ੍ਗਂ ਨਾਨਾ ਵ੍ਯਾਲ ਮृਗ ਆਯੁਤਮ੍ ॥ 4 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਰਾਮਚੋਦਿਤਃ ।
ਆਚਚਕ੍षੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਾਮਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 5 ॥
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਨਾਮ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਃ ।
ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਾਭ੍ਯਪਾਲਯਤ੍ ॥ 6 ॥
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਚ ਸ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਕਞ੍ਚਨ ।
ਸ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਪਿਤਾਮਹ ਇਵਾਪਰਃ ॥ 7 ॥
ਅਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯਜ੍ਞੈਰਿष੍ਟਵਾਨਾਪ੍ਤਦਕ੍षਿਣੈਃ ।
ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਪੂਰ੍ਵਜਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਰਾਮੋ ਨਾਮ ਜਨੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ 8 ॥
ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਪਾਰਗਃ ।
ਵੀਰੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯਾਯਂ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਗੁਣਵਤ੍ਤਮਃ ॥ 9 ॥
ਰਾਜਲਕ੍षਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਰਾਜਸਮ੍ਪਦਾ ।
ਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰष੍ਟੋ ਵਨੇ ਵਸ੍ਤੁਂ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਧਮਿਹਾਗਤਃ ॥ 10 ॥
ਭਾਰ੍ਯਯਾ ਚ ਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਸੀਤਯਾऽਨੁਗਤੋ ਵਸ਼ੀ ।
ਦਿਨਕ੍षਯੇ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਪ੍ਰਭਯੇਵ ਦਿਵਾਕਰਃ ॥ 11 ॥
ਅਹਮਸ੍ਯਾਵਰੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਗੁਣੈਰ੍ਦਾਸ੍ਯਮੁਪਾਗਤਃ ।
ਕृਤਜ੍ਞਸ੍ਯ ਬਹੁਜ੍ਞਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ ॥ 12 ॥
ਸੁਖਾਰ੍ਹਸ੍ਯ ਮਹਾਰ੍ਹਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਚ ਹੀਨਸ੍ਯ ਵਨਵਾਸਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 13 ॥
ਰਕ੍षਸਾऽਪਹृਤਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਰਹਿਤੇ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾ ।
ਤਚ੍ਚ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਰਕ੍षਃ ਪਤ੍ਨੀ ਯੇਨਾਸ੍ਯ ਸਾ ਹृਤਾ ॥ 14 ॥
ਦਨੁਰ੍ਨਾਮ ਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਸ਼ਾਪਾਦ੍ਰਾਕ੍षਸਤਾਂ ਗਤਃ ।
ਆਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਮਰ੍ਥੋ ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ॥ 15 ॥
ਸ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਤਿ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤਵ ਭਾਰ੍ਯਾਪਹਾਰਿਣਮ੍ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਨੁਸ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਭ੍ਰਾਜਮਾਨੋ ਗਤਸ੍ਸੁਖਮ੍ ॥ 16 ॥
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਥਾ ਤਥ੍ਯੇਨ ਪृਚ੍ਛਤਃ ।
ਅਹਂ ਚੈਵ ਹਿ ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤੌ ॥ 17 ॥
ਏष ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਵਿਤ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਾਨੁਤ੍ਤਮਂ ਯਸ਼ਃ ।
ਲੋਕਨਾਥਃ ਪੁਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਨਾਥਮਿਚ੍ਛਤਿ ॥ 18 ॥
ਪਿਤਾ ਯਸ੍ਯ ਪੁਰਾ ਹ੍ਯਾਸੀਚ੍ਛਰਣ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ ॥ 19 ॥
ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਰਣਂ ਪੁਰਾ ।
ਗੁਰੁਰ੍ਮੇ ਰਾਘਵਸ੍ਸੋऽਯਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ ॥ 20 ॥
ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਸੀਦੇਯੁਰਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ।
ਸ ਰਾਮੋ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਮਭਿਕਾਙ੍ਕ੍षਤੇ ॥ 21 ॥
ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ।
ਮਾਨਿਤਾਸ੍ਸਤਤਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਦਾ ਦਸ਼ਰਥੇਨ ਵੈ ॥ 22 ॥
ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਪੂਰ੍ਵਜਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਤੁ ਰਾਮਸ਼੍ਸ਼ਰਣਮਾਗਤਃ ॥ 23 ॥
ਸ਼ੋਕਾਭਿਭੂਤੇ ਰਾਮੇ ਤੁ ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤੇ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤੇ ।
ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਹਰਿਯੂਧਪਃ ॥ 24 ॥
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਕਰੁਣਂ ਸਾਸ਼੍ਰੁਲੋਚਨਮ੍ ।
ਹਨੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚੇਦਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ॥ 25 ॥
ਈਦृਸ਼ਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।
ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਗਤਾਃ ॥ 26 ॥
ਸ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਾਤ੍ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਃ ਕृਤਵੈਰਸ਼੍ਚ ਵਾਲਿਨਾ ।
ਹृਤਦਾਰੋ ਵਨੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਵਿਨਿਕृਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 27 ॥
ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਸ ਸਾਹਾਯ੍ਯਂ ਯੁਵਯੋਰ੍ਭਾਸ੍ਕਰਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਹ ਚਾਸ੍ਮਾਭਿ ਸ੍ਸੀਤਾਯਾਃ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਣੇ ॥ 28 ॥
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਂ ਮਧੁਰਯਾ ਗਿਰਾ ।
ਬਭਾषੇ ਸੋऽਭਿਗਚ੍ਛੇਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵਮਿਤਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 29 ॥
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਸ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਪੂਜ੍ਯ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 30 ॥
ਕਪਿਃ ਕਥਯਤੇ ਹृष੍ਟੋ ਯਥਾऽਯਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਕृਤ੍ਯਵਾਨ੍ਤ੍ਸੋऽਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਸਿ ਰਾਘਵ ॥ 31 ॥
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮੁਖਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਹृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਭਾषਤੇ ।
ਨਾਨृਤਂ ਵਕ੍ष੍ਯਤੇ ਵੀਰੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 32 ॥
ਤਤਸ੍ਸ ਤੁ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਜਗਾਮਾਦਾਯ ਤੌ ਵੀਰੌ ਹਰਿਰਾਜਾਯ ਰਾਘਵੌ ॥ 33 ॥
ਭਿਕ੍षੁਰੂਪਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਵਾਨਰਂ ਰੂਪਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਪृष੍ਠਮਾਰੋਪ੍ਯ ਤੌ ਵੀਰੌ ਜਗਾਮ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ॥ 34 ॥
ਸ ਤੁ ਵਿਪੁਲਯਸ਼ਾਃ ਕਪਿਪ੍ਰਵੀਰਃ ਪਵਨਸੁਤਃ ਕृਤਕृਤ੍ਯਵਤ੍ਪ੍ਰਹृष੍ਟਃ ।
ਗਿਰਿਵਰਮੁਰੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਯਾਤ ਸ੍ਸ ਸ਼ੁਭਮਤਿਸ੍ਸਹ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣਾਭ੍ਯਾਮ੍ ॥ 35 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
tataḥ prahṛṣṭau hanumānkṛtyavāniti tadvacaḥ |
śrutvā madhurasambhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ || 1 ||
bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam || 2 ||
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanumān plavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ || 3 ||
kiṃ arthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampā kānana maṇḍitam |
āgataḥ sānujo durgaṃ nānā vyāla mṛga āyutam || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam || 5 ||
rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ |
cāturvarṇyaṃ svadharmeṇa nityamevābhyapālayat || 6 ||
na dveṣṭā vidyate tasya na ca sa dveṣṭi kañcana |
sa ca sarveṣu bhūteṣu pitāmaha ivāparaḥ || 7 ||
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ |
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 8 ||
śaraṇyassarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ |
vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattamaḥ || 9 ||
rājalakṣaṇasampannassamyukto rājasampadā |
rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ || 10 ||
bhāryayā ca mahātejāssītayā'nugato vaśī |
dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ || 11 ||
ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ |
kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ || 12 ||
sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ |
aiśvaryeṇa ca hīnasya vanavāsāśritasya ca || 13 ||
rakṣasā'pahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā |
tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 14 ||
danurnāma diteḥ putraśśāpādrākṣasatāṃ gataḥ |
ākhyātastena sugrīvassamartho vānararṣabhaḥ || 15 ||
sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam |
evamuktvā danussvargaṃ bhrājamāno gatassukham || 16 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathā tathyena pṛcchataḥ |
ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau || 17 ||
eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati || 18 ||
pitā yasya purā hyāsīccharaṇyo dharmavatsalaḥ |
tasya putraśśaraṇyaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 19 ||
sarvalokasya dharmātmā śaraṇyaśśaraṇaṃ purā |
gururme rāghavasso'yaṃ sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 20 ||
yasya prasāde satataṃ prasīdeyurimāḥ prajāḥ |
sa rāmo vānarendrasya prasādamabhikāṅkṣate || 21 ||
yena sarvaguṇopetāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
mānitāssatataṃ rājñā sadā daśarathena vai || 22 ||
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
sugrīvaṃ vānarendraṃ tu rāmaśśaraṇamāgataḥ || 23 ||
śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate |
kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ hariyūdhapaḥ || 24 ||
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrulocanam |
hanumānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 25 ||
īdṛśā buddhisampannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ || 26 ||
sa hi rājyātparibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā |
hṛtadāro vane tyakto bhrātrā vinikṛto bhṛśam || 27 ||
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ |
sugrīvassaha cāsmābhi ssītāyāḥ parimārgaṇe || 28 ||
ityevamuktvā hanumān ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
babhāṣe so'bhigacchema sugrīvamiti rāghavam || 29 ||
evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanumantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam || 30 ||
kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathā'yaṃ mārutātmajaḥ |
kṛtyavāntso'pi samprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava || 31 ||
prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate |
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanumānmārutātmajaḥ || 32 ||
tatassa tu mahāprājño hanumānmārutātmajaḥ |
jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau || 33 ||
bhikṣurūpaṃ parityajya vānaraṃ rūpamāsthitaḥ |
pṛṣṭhamāropya tau vīrau jagāma kapikuñjaraḥ || 34 ||
sa tu vipulayaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavatprahṛṣṭaḥ |
girivaramuruvikramaḥ prayāta ssa śubhamatissaha rāmalakṣmaṇābhyām || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
ततः प्रहृष्टौ हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः ।
श्रुत्वा मधुरसम्भाषं सुग्रीवं मनसा गतः ॥ 1 ॥
भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम् ॥ 2 ॥
ततः परमसंहृष्टो हनुमान् प्लवगर्षभः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः ॥ 3 ॥
किं अर्थं त्वं वनं घोरं पम्पा कानन मण्डितम् ।
आगतः सानुजो दुर्गं नाना व्याल मृग आयुतम् ॥ 4 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः ।
आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ॥ 5 ॥
राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः ।
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मेण नित्यमेवाभ्यपालयत् ॥ 6 ॥
न द्वेष्टा विद्यते तस्य न च स द्वेष्टि कञ्चन ।
स च सर्वेषु भूतेषु पितामह इवापरः ॥ 7 ॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ 8 ॥
शरण्यस्सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः ।
वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तमः ॥ 9 ॥
राजलक्षणसम्पन्नस्सम्युक्तो राजसम्पदा ।
राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः ॥ 10 ॥
भार्यया च महातेजास्सीतयाऽनुगतो वशी ।
दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः ॥ 11 ॥
अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः ।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः ॥ 12 ॥
सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः ।
ऐश्वर्येण च हीनस्य वनवासाश्रितस्य च ॥ 13 ॥
रक्षसाऽपहृता भार्या रहिते कामरूपिणा ।
तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥ 14 ॥
दनुर्नाम दितेः पुत्रश्शापाद्राक्षसतां गतः ।
आख्यातस्तेन सुग्रीवस्समर्थो वानरर्षभः ॥ 15 ॥
स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम् ।
एवमुक्त्वा दनुस्स्वर्गं भ्राजमानो गतस्सुखम् ॥ 16 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा तथ्येन पृच्छतः ।
अहं चैव हि रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ ॥ 17 ॥
एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति ॥ 18 ॥
पिता यस्य पुरा ह्यासीच्छरण्यो धर्मवत्सलः ।
तस्य पुत्रश्शरण्यश्च सुग्रीवं शरणं गतः ॥ 19 ॥
सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यश्शरणं पुरा ।
गुरुर्मे राघवस्सोऽयं सुग्रीवं शरणं गतः ॥ 20 ॥
यस्य प्रसादे सततं प्रसीदेयुरिमाः प्रजाः ।
स रामो वानरेन्द्रस्य प्रसादमभिकाङ्क्षते ॥ 21 ॥
येन सर्वगुणोपेताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ।
मानितास्सततं राज्ञा सदा दशरथेन वै ॥ 22 ॥
तस्यायं पूर्वजः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
सुग्रीवं वानरेन्द्रं तु रामश्शरणमागतः ॥ 23 ॥
शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते ।
कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं हरियूधपः ॥ 24 ॥
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुलोचनम् ।
हनुमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 25 ॥
ईदृशा बुद्धिसम्पन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः ॥ 26 ॥
स हि राज्यात्परिभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना ।
हृतदारो वने त्यक्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ॥ 27 ॥
करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः ।
सुग्रीवस्सह चास्माभि स्सीतायाः परिमार्गणे ॥ 28 ॥
इत्येवमुक्त्वा हनुमान् श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
बभाषे सोऽभिगच्छेम सुग्रीवमिति राघवम् ॥ 29 ॥
एवं ब्रुवाणं धर्मात्मा हनुमन्तं स लक्ष्मणः ।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम् ॥ 30 ॥
कपिः कथयते हृष्टो यथाऽयं मारुतात्मजः ।
कृत्यवान्त्सोऽपि सम्प्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव ॥ 31 ॥
प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते ।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनुमान्मारुतात्मजः ॥ 32 ॥
ततस्स तु महाप्राज्ञो हनुमान्मारुतात्मजः ।
जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ ॥ 33 ॥
भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपमास्थितः ।
पृष्ठमारोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुञ्जरः ॥ 34 ॥
स तु विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः ।
गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयात स्स शुभमतिस्सह रामलक्ष्मणाभ्याम् ॥ 35 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
tataḥ prahṛṣṭau hanumānkṛtyavāniti tadvacaḥ |
śrutvā madhurasambhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ || 1 ||
bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam || 2 ||
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanumān plavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ || 3 ||
kiṃ arthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampā kānana maṇḍitam |
āgataḥ sānujo durgaṃ nānā vyāla mṛga āyutam || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam || 5 ||
rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ |
cāturvarṇyaṃ svadharmeṇa nityamevābhyapālayat || 6 ||
na dveṣṭā vidyate tasya na ca sa dveṣṭi kañcana |
sa ca sarveṣu bhūteṣu pitāmaha ivāparaḥ || 7 ||
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ |
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 8 ||
śaraṇyassarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ |
vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattamaḥ || 9 ||
rājalakṣaṇasampannassamyukto rājasampadā |
rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ || 10 ||
bhāryayā ca mahātejāssītayā'nugato vaśī |
dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ || 11 ||
ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ |
kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ || 12 ||
sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ |
aiśvaryeṇa ca hīnasya vanavāsāśritasya ca || 13 ||
rakṣasā'pahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā |
tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 14 ||
danurnāma diteḥ putraśśāpādrākṣasatāṃ gataḥ |
ākhyātastena sugrīvassamartho vānararṣabhaḥ || 15 ||
sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam |
evamuktvā danussvargaṃ bhrājamāno gatassukham || 16 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathā tathyena pṛcchataḥ |
ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau || 17 ||
eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati || 18 ||
pitā yasya purā hyāsīccharaṇyo dharmavatsalaḥ |
tasya putraśśaraṇyaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 19 ||
sarvalokasya dharmātmā śaraṇyaśśaraṇaṃ purā |
gururme rāghavasso'yaṃ sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 20 ||
yasya prasāde satataṃ prasīdeyurimāḥ prajāḥ |
sa rāmo vānarendrasya prasādamabhikāṅkṣate || 21 ||
yena sarvaguṇopetāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
mānitāssatataṃ rājñā sadā daśarathena vai || 22 ||
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
sugrīvaṃ vānarendraṃ tu rāmaśśaraṇamāgataḥ || 23 ||
śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate |
kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ hariyūdhapaḥ || 24 ||
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrulocanam |
hanumānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 25 ||
īdṛśā buddhisampannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ || 26 ||
sa hi rājyātparibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā |
hṛtadāro vane tyakto bhrātrā vinikṛto bhṛśam || 27 ||
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ |
sugrīvassaha cāsmābhi ssītāyāḥ parimārgaṇe || 28 ||
ityevamuktvā hanumān ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
babhāṣe so'bhigacchema sugrīvamiti rāghavam || 29 ||
evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanumantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam || 30 ||
kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathā'yaṃ mārutātmajaḥ |
kṛtyavāntso'pi samprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava || 31 ||
prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate |
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanumānmārutātmajaḥ || 32 ||
tatassa tu mahāprājño hanumānmārutātmajaḥ |
jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau || 33 ||
bhikṣurūpaṃ parityajya vānaraṃ rūpamāsthitaḥ |
pṛṣṭhamāropya tau vīrau jagāma kapikuñjaraḥ || 34 ||
sa tu vipulayaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavatprahṛṣṭaḥ |
girivaramuruvikramaḥ prayāta ssa śubhamatissaha rāmalakṣmaṇābhyām || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.